Турцыя

З пляцоўкі Вікіпедыя.

Türkiye Cumhuriyeti Турэцкая Рэспубліка
герб	сцяг
дэвіз: "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh"
геаграфічнае месцазнаходжанне
дата ўтварэння
дзяржаўная мова:	Турэцкая
сталіца:	Анкара
прадстаўнік дзяржавы:
кіраўнік дзяржавы:
плошча:	783,562 км²
насельніцтва:	74,816,000 2009
шчыльнасць насельніцтва:	95 жых./км²
грашовая адзінка:	Турэцкая ліра
часавы пояс:
гімн:	"İstiklâl Marşı"
нумарныя знакі аўтамабіляў:
дамен у Інтэрнеце:	.tr
міжнародны тэлефонны код:	+90
карта

Турцыя - краіна, якая знаходзіцца ў Азіі і, часткова, у Еўропе.

Бoльшая частка тэрыторыі краіны знаходзіцца ў Азіі (Анатолія, п-аў Малая Азія), а меншая – у Еўропе (Усходняя Фракія). Гэтыя часткі падзеленыя пралівам Дарданелы (даўжыня 64 км), Мармуровым морам і пралівам Басфор (32 км), якія маюць важнае стратэгічнае значэнне і ўтвараюць водны шлях, які злучае Чорнае мора з Міжземным. Сучасная Турцыя, чыім папярэднікам была 600-гадовая Асманская імперыя, з'явілася на палітычнай карце свету пасля Першай сусветнай вайны.

Турцыя раскінулася з захаду на ўсход прыкладна на 1450 км, а з поўначы на поўдзень – на 480 км. Сухапутная мяжа мае даўжыню 2628 км, а берагавая лінія – 7168 км. Еўрапейская частка краіны, плошчай 23764 кв. км, мяжуе на поўначы з Балгарыяй, абмываецца водамі Чорнага мора і праліва Басфор на ўсходзе і Мармуровага мора і праліва Дарданэлы на поўдні, а на захадзе суседнічае з Грэцыяй і валодае выхадам да Эгейскага мора. Азіяцкая частка Турцыі, плошчай 755688 кв. км, на поўначы шырокім фронтам звернутая да Чорнага мора і мяжуе з Грузіяй і далей на ўсход з Арменіяй, на вельмі малым працягу з Азербайджанам, з Іранам, а на поўдні з Іракам і Сірыяй. Паўднёвыя межы ўтвораныя ў асноўным Міжземным морам, заходнія – Эгейскім морам.

[правіць] Гісторыя

Малая Азія была калыскай мноства культур і дзяржаў старажытнасці. Засяленне гэтай тэрыторыі адбылося каля 13 тысяч гадоў назад. Так званы «ўрадлівы паўмесяц», у якім адбыўся пераход ад збіральніцтва да культурнага земляробства, часткова ляжыць ў вобласці сёняшняй Турцыі.

У тыя часы туркі яшчэ не жылі на гэтай тэрыторыі. Сельджукі былі першай турэцкай дынастыяй, арміі якой захапілі ў 11 стагоддзі частку Армянскага нагор'я і падпарадкавалі сабе ў далейшым большую частку Візантыйскай імперыі і Арменіі.

Пад уплывам заваёўных паходаў Чынгізхана, з Харасана на захад рушыла арда турак-агузаў колькасцю прыкладна 50 тысяч чалавек пад кіраўніцтвам хана Сулеймана; пры яго сыне Эртагруле заваёўны рух працягваўся, агузы далучыліся да ваенных аперацый сельджукаў супраць Візантыі і аселі на землях паміж Ангорай і Брусай. Сын Эртагрула Асман стаў заснавальнікам Асманскай імперыі — магутнай дзяржавы, якая ў перыяд найбольшага росквіту (17 ст.) займала тэрыторыі Анатоліі, Блізкага Усходу, Паўночнай Афрыкі, Балканскага паўвострава і прылеглыя да яго з поўначы землі Еўропы.

У 19 стагоддзі адставанне Асманскай імперыі ў навуковым, тэхнічным і эканамічным развіцці ад еўрапейскіх краін стала катастрафічным. На ўскраінах імперыі ўзмацніліся сепаратысцкія памкненні. Асманская дзяржава пачала паступова страчваць свае тэрыторыі, саступаючы тэхналагічнай перавазе Захаду. Лавіруючы паміж Германіяй і Велікабрытаніяй імперыя ўцягнулася ў Першую сусветную вайну (на баку Германіі), якая скончылася паражэннем прогерманскай кааліцыі.

Паводле мірнага пагаднення Асманская імперыя павінна была быць расчлененая, прычым адзін з буйнейшых гарадоў Малай Азіі Ізмір быў абяцаны Грэцыі. Захоп Ізміра грэчаскай арміяй ў 1919 паклаў пачатак Вайне за незалежнасць.

Турэцкія нацыяналісты на чале з Мустафой Кемалем адмовіліся прызнаць мірны дагавор і сілай выгналі грэкаў з краіны. Да 18 верасня 1922 Турцыя была вызваленая ад захопнікаў. Лазанскім мірным дагаворам 24 ліпеня 1923 былі прызнаныя новыя граніцы Турцыі. 29 кастрычніка 1923 была абвешчана Турэцкая рэспубліка.

Перыяд з 1923 па 1946 адзначыўся вялікімі унутранымі пераўтварэннямі ў жыцці турэцкага грамадства. Пад кіраўніцтвам кемалісцкай Рэспубліканскай народнай партыі былі праведзеныя мадэрнізацыя, вестэрнізацыя і секулярызацыя. Гэты перыяд характарызуецца аднапартыйнай палітычнай сістэмай у краіне.

Падчас Другой сусветнай вайны Турцыя падпісала мірны дагавор з Германіяй і заставалася нейтральнай амаль да канца вайны. У лютым 1945 Турцыя абвясціла вайну Германіі і Японіі, але гэта было ў значнай ступені сімвалічным актам. Тым не менш, за гэты крок Турцыя была дапушчана да падпісання Статута Арганізацыі Аб'яднаных Нацый і стала членам ААН у якасці яе заснавальніка.

З 1946 пачаўся сучасны перыяд гісторыі Турцыі. У краіне сфарміравалася дэмакратычная шматпартыйная палітычная сістэма. Асобнымі эксцэсамі былі ваенныя перавароты ў 1960 (сістэма вярнулася пад цывільны палітычны кантроль у 1961), 1971 (улада ваенных да 1973) і 1980 (фармальна дэмакратычныя выбары адбыліся ў 1983, але кіраўнік путча генерал Эўрэн заставаўся прэзідэнтам да 1989). 1980-я азнаменаваліся хуткім эканамічным ростам у краіне. У 1987 Турцыя падала заяўку на ўступленне ў Еўрапейскі саюз.

У 1997 ваенныя, заклапочаныя ісламскімі сімпатыямі ўраду Н.Эрбакана, накіравалі яму мемарандум з патрабаваннем адстаўкі, якую той і здзейсніў. Гэта сітуацыя атрымала назву постмадэрнісцкага путча. Разам з тым становішча з павышэннем уплыву ісламістаў у палітычным жыцці Турцыі захоўваецца, дзяржаўныя органы і ўзброеныя сілы, закліканыя захоўваць традыцыі свецкай дзяржавы, што закладзеныя Атацюркам, з відавочнай цяжкасцю стрымліваюць працэс узмацнення «мусульманскай вуліцы», аб чым сведчаць выбранне про-ісламісцкіх палітыкаў на вышэйшыя пасады ў дзяржаве (Р.Т.Эрдаган — прэм'ер-міністрам у 2003, А.Гюль — прэзідэнтам у 2007).

[правіць] Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне

• Адміністрацыйнае дзяленне Турцыі
• Рэгіёны Турцыі

[правіць] Прырода

Турцыя пераважна горная краіна, дзе магутныя хрыбты акружаюць высокае ўнутранае пласкагор'е, вузкія раўніны займаюць тэрыторыю на перыферыі. Клімат на ўзбярэжжы — субтапічны, ва ўнутраных раёнах — умераны кантынентальны. Самы вільготны месяц — май, самыя сухія — ліпень і жнівень.

[правіць] Эканоміка

Турцыя — эканамічна развітая краіна. Займае 15 месца ў свеце па памеры ВУП (пералічанаму па ППЗ) і 17-е — па памеру намінальнага ВУП. Краіна з'яўляецца адной з заснавальніц Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця, уваходзіць у групу вядучых краін G-20.

[правіць] Насельніцтцтва

Нацыянальны склад: туркі, курды і інш.

[правіць] Дачыненні з Беларуссю

Турцыя прызнала незалежнасць Рэспублікі Беларусь 16 снежня 1991. Дыпламатычныя дачыненні ўрады устанавілі 25 сакавіка 1992^[1].

Пасольства Турцыі ў Беларусі (Мінск) адкрыта ў 1992. Пасольства Беларусі ў Турцыі (Анкара) адкрыта ў 1997. У гарадах Адана, Анталья, Бурса, Ізмір і Стамбул працуюць ганаровыя консулы Рэспублікі Беларусь.

У ліпені 1996 адбыўся афіцыйны візіт у Турцыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А.Р.Лукашэнкі, падчас якога быў падпісаны Дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай (уступіў у сілу ў красавіку 2000). У лістападзе 1999 Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь прымаў удзел у саміце АБСЕ ў Стамбуле.

Ажыццяўляецца міжпарламенцкае супрацоўніцтва, праходзяць рэгулярныя беларуска-турэцкія палітычныя кансультацыі на ўзроўні намеснікаў міністраў замежных спраў. Створаны двухбаковыя камісіі:

• савет дзелавога супрацоўніцтва;
• эканамічная міжурадавая камісія;
• па турызму;
• па навукова-тэхнічнаму супрацоўніцтву;
• па міжнародных аўтамабільных зносінах;
• па лініі МУС;
• па консульскіх пытаннях;
• па супрацоўніцтве ў галіне абароннай прамысловасці.

Турцыя ўваходзіць у лік краін — значных гандлёва-эканамічных партнёраў Беларусі. Па аб'ёме тавараабароту яна займае 15-е месца ў агульным спісе краін, з якімі Беларусь ажыццяўляе знешнегандлёвыя аперацыі, і 11-е месца сярод краін, якія не ўваходзяць у СНД. Доля Турцыі ў агульным аб'ёме знешняга гандлю Беларусі склала 3,7% (2008).

Аснову беларускага экспарту ў Турцыю ў складаюць стальныя загатоўкі, калійныя і азотныя ўгнаенні, ільняныя тканіны, сінтэтычныя і штучныя ніткі, сінтэтычныя валокны, паўпрычэпы. З Турцыі ў Беларусь паступалі дубленая скура, легкавыя і грузавыя аўтамабілі, трыкатажнае палатно, станкі і абсталяванне, тканіны, літыя вырабы з чорных металаў, цытрусавыя плады, таматы.

З пачатку 1990-х гадоў агульны аб'ём турэцкіх інвестыцый у эканоміку Беларусі перавысіў $720 млн. У нашай краіне дзейнічае звыш 30 прадпрыемстваў з удзелам турэцкага капіталу.

[правіць] Знешнія спасылкі

У ВiкiСховішчы ёсць выявы з тэмай:
Турцыя

• Турцыя на Партале падарожжаў Traveling.by(руск.)
• Турэцкая ліра 1999 - 2005 гг. Галерэя банкнот