Турцыя

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Турцыя
Türkiye Cumhuriyeti
Flag of Turkey.svg Эмблема Турцыі
Сцяг Турцыі Эмблема Турцыі

Каардынаты: 39°03′00″ пн. ш. 34°57′00″ у. д. / 39.05° пн. ш. 34.95° у. д. (G) (O) (Я)

Turkey on the globe (Eurasia centered).svg
Дэвіз: «Yurtta Barış, Dünyada Barış
(руск.: «Мір у краіне, мір ва ўсім свеце»
Гімн: «İstiklâl Marşı»
Заснавана 29 кастрычніка 1923
Афіцыйная мова Турэцкая
Сталіца Анкара
Найбуйнейшыя гарады Стамбул, Анкара, Ізмір, Бурса, Адана, Анталья
Форма кіравання Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Абдула Гюль
Рэджэп Таіп Эрдаган
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
36-я ў свеце
780 580 км²
1,3
Насельніцтва
• Ацэнка (2011)
Шчыльнасць

74 724 269[1] чал. (17-я)
97 чал./км²
Валюта Турэцкая ліра
Інтэрнэт-дамен .tr
Тэлефонны код +90
Часавы пояс +2, летом UTC+3

Турцыя — краіна, якая знаходзіцца ў Азіі і, часткова, у Еўропе.

Бoльшая частка тэрыторыі краіны знаходзіцца ў Азіі (Анатолія, п-аў Малая Азія), а меншая — у Еўропе (Усходняя Фракія). Гэтыя часткі падзеленыя пралівам Дарданелы (даўжыня 64 км), Мармуровым морам і пралівам Басфор (32 км), якія маюць важнае стратэгічнае значэнне і ўтвараюць водны шлях, які злучае Чорнае мора з Міжземным. Сучасная Турцыя, чыім папярэднікам была 600-гадовая Асманская імперыя, з'явілася на палітычнай карце свету пасля Першай сусветнай вайны.

Турцыя раскінулася з захаду на ўсход прыкладна на 1450 км, а з поўначы на поўдзень — на 480 км. Сухапутная мяжа мае даўжыню 2628 км, а берагавая лінія — 7168 км. Еўрапейская частка краіны, плошчай 23764 кв. км, мяжуе на поўначы з Балгарыяй, абмываецца водамі Чорнага мора і праліва Басфор на ўсходзе і Мармуровага мора і праліва Дарданэлы на поўдні, а на захадзе суседнічае з Грэцыяй і валодае выхадам да Эгейскага мора. Азіяцкая частка Турцыі, плошчай 755688 кв. км, на поўначы шырокім фронтам звернутая да Чорнага мора і мяжуе з Грузіяй і далей на ўсход з Арменіяй, на вельмі малым працягу з Азербайджанам, з Іранам, а на поўдні з Іракам і Сірыяй. Паўднёвыя межы ўтвораныя ў асноўным Міжземным морам, заходнія — Эгейскім морам.


Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Малая Азія была калыскай мноства культур і дзяржаў старажытнасці. Засяленне гэтай тэрыторыі адбылося каля 13 тысяч гадоў назад. Так званы «ўрадлівы паўмесяц», у якім адбыўся пераход ад збіральніцтва да культурнага земляробства, часткова ляжыць у вобласці сёняшняй Турцыі.

У тыя часы туркі яшчэ не жылі на гэтай тэрыторыі. Сельджукі былі першай турэцкай дынастыяй, арміі якой захапілі ў 11 стагоддзі частку Армянскага нагор'я і падпарадкавалі сабе ў далейшым большую частку Візантыйскай імперыі і Арменіі.

Пад уплывам заваёўных паходаў Чынгізхана, з Харасана на захад рушыла арда турак-агузаў колькасцю прыкладна 50 тысяч чалавек пад кіраўніцтвам хана Сулеймана; пры яго сыне Эртагруле заваёўны рух працягваўся, агузы далучыліся да ваенных аперацый сельджукаў супраць Візантыі і аселі на землях паміж Ангорай і Брусай. Сын Эртагрула Асман стаў заснавальнікам Асманскай імперыі — магутнай дзяржавы, якая ў перыяд найбольшага росквіту (17 ст.) займала тэрыторыі Анатоліі, Блізкага Усходу, Паўночнай Афрыкі, Балканскага паўвострава і прылеглыя да яго з поўначы землі Еўропы.

У 19 стагоддзі адставанне Асманскай імперыі ў навуковым, тэхнічным і эканамічным развіцці ад еўрапейскіх краін стала катастрафічным. На ўскраінах імперыі ўзмацніліся сепаратысцкія памкненні. Асманская дзяржава пачала паступова страчваць свае тэрыторыі, саступаючы тэхналагічнай перавазе Захаду. Лавіруючы паміж Германіяй і Велікабрытаніяй імперыя ўцягнулася ў Першую сусветную вайну (на баку Германіі), якая скончылася паражэннем прогерманскай кааліцыі.

Паводле мірнага пагаднення Асманская імперыя павінна была быць расчлененая, прычым адзін з буйнейшых гарадоў Малай Азіі Ізмір быў абяцаны Грэцыі. Захоп Ізміра грэчаскай арміяй у 1919 паклаў пачатак Вайне за незалежнасць.

Турэцкія нацыяналісты на чале з Мустафой Кемалем адмовіліся прызнаць мірны дагавор і сілай выгналі грэкаў з краіны. Да 18 верасня 1922 Турцыя была вызваленая ад захопнікаў. Лазанскім мірным дагаворам 24 ліпеня 1923 былі прызнаныя новыя граніцы Турцыі. 29 кастрычніка 1923 была абвешчана Турэцкая рэспубліка.

Перыяд з 1923 па 1946 адзначыўся вялікімі ўнутранымі пераўтварэннямі ў жыцці турэцкага грамадства. Пад кіраўніцтвам кемалісцкай Рэспубліканскай народнай партыі былі праведзеныя мадэрнізацыя, вестэрнізацыя і секулярызацыя. Гэты перыяд характарызуецца аднапартыйнай палітычнай сістэмай у краіне.

Падчас Другой сусветнай вайны Турцыя падпісала мірны дагавор з Германіяй і заставалася нейтральнай амаль да канца вайны. У лютым 1945 Турцыя абвясціла вайну Германіі і Японіі, але гэта было ў значнай ступені сімвалічным актам. Тым не менш, за гэты крок Турцыя была дапушчана да падпісання Статута Арганізацыі Аб'яднаных Нацый і стала членам ААН у якасці яе заснавальніка.

З 1946 пачаўся сучасны перыяд гісторыі Турцыі. У краіне сфарміравалася дэмакратычная шматпартыйная палітычная сістэма. Асобнымі эксцэсамі былі ваенныя перавароты ў 1960 (сістэма вярнулася пад цывільны палітычны кантроль у 1961), 1971 (улада ваенных да 1973) і 1980 (фармальна дэмакратычныя выбары адбыліся ў 1983, але кіраўнік путча генерал Эўрэн заставаўся прэзідэнтам да 1989). 1980-я азнаменаваліся хуткім эканамічным ростам у краіне. У 1987 Турцыя падала заяўку на ўступленне ў Еўрапейскі саюз.

У 1997 ваенныя, заклапочаныя ісламскімі сімпатыямі ўраду Н.Эрбакана, накіравалі яму мемарандум з патрабаваннем адстаўкі, якую той і здзейсніў. Гэта сітуацыя атрымала назву постмадэрнісцкага путча. Разам з тым становішча з павышэннем уплыву ісламістаў у палітычным жыцці Турцыі захоўваецца, дзяржаўныя органы і ўзброеныя сілы, закліканыя захоўваць традыцыі свецкай дзяржавы, што закладзеныя Атацюркам, з відавочнай цяжкасцю стрымліваюць працэс узмацнення «мусульманскай вуліцы», аб чым сведчаць выбранне про-ісламісцкіх палітыкаў на вышэйшыя пасады ў дзяржаве (Р. Т. Эрдаган — прэм'ер-міністрам у 2003, А.Гюль — прэзідэнтам у 2007).

Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне[правіць | правіць зыходнік]

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Турцыя пераважна горная краіна, дзе магутныя хрыбты акружаюць высокае ўнутранае пласкагор'е, вузкія раўніны займаюць тэрыторыю на перыферыі. Клімат на ўзбярэжжы — субтапічны, ва ўнутраных раёнах — умераны кантынентальны. Самы вільготны месяц — май, самыя сухія — ліпень і жнівень.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Турцыя — эканамічна развітая краіна. Займае 15 месца ў свеце па памеры ВУП (пералічанаму па ППЗ) і 17-е — па памеру намінальнага ВУП. Краіна з'яўляецца адной з заснавальніц Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця, уваходзіць у групу вядучых краін G-20.

На працягу першых шасці дзесяцігоддзяў існавання рэспублікі, паміж 1923 і 1983, Турцыя ў асноўным прытрымлівалася квазі-этатысцкага падыходу са строгім дзяржаўным планаваннем, пэўнымі абмежаваннямі прыватнага сектара, дзяржаўным кантролем знешняга гандлю, прытоку замежнай валюты, замежных інвестыцый. Пачынаючы з 1983 Турцыя прыступіла да серыі рэформ, ініцыяваных прэм'ер-міністр Тургутам Азалам і накіраваных на пераход ад планавай сістэмы да больш рыначнай мадэлі.

Рэформы выклікалі хуткі рост, які перарываўся з-за рэзкага эканамічнага спаду і фінансавага крызісу ў 1994, 1999 (пасля землетрасення ў гэтым годзе) і ў 2001, у сярэднім рост ВУП у 1981—2003 быў на ўзроўні 4 % росту ВУП. Адсутнасць падатковых рэформ у спалучэнні з вялікім дэфіцытам грамадскага сектара і карупцыяй прывялі да высокай інфляцыі, слабасці банкаўскага сектара і павышэння макраэканамічнай нестабільнасці.

Пасля крызісу 2001 інфляцыя знізілася да адназначных лікаў, Турцыя паступова прыадкрыла свой рынак для замежных кампаній праз паслабленне дзяржаўнага кантролю знешняга гандлю. Многія сектары эканомікі былі лібералізаваныя, прайшла прыватызацыя дзяржаўных кампаній. Рост ВУП у 20022007 склаў у сярэднім 7,4 %, адзін з самых высокіх паказчыкаў у свеце. У 2008 рост запаволіўся, а ў 2009 сусветны эканамічны крызіс прывёў да рэцэсіі (3,6—5 %).

Турэцкая эканоміка пераважна індустрыяльная (30,8 % ВУП у 2007) з канцэнтрацыяй прамысловых прадпрыемстваў у вялікіх гарадах у заходняй частцы краіны. Сельская гаспадарка (8,9 %) застаецца істотнай апорай турэцкай эканомікі і грамадства (27 % працоўных краіны). Сектар паслуг дае 59,3 % ВУП.

Узровень жыцця дастаткова высокі. Паводле Еўрастату, у 2008 ВУП Турцыі па ППЗ складаў 45 % ад сярэдняга па ЕС.

Важнай часткай эканомікі Турцыі з'яўляецца турыстычны сектар. У 2008 больш за 30 млн замежных турыстаў прынеслі ў нацыянальны даход краны 21,9 млрд долараў ЗША.

Іншыя важныя сектары эканомікі Турцыі — банкаўскі, будаўнічы, вытворчасць электронікі, тэкстылю, нафтапрадуктаў, прадуктаў харчавання, машынабудаванне. Турцыя мае вялікую аўтамабілебудаўнічую галіну, якая вырабляе больш за 1,2 млн машын у год (2008) і займае шостае месца ў Еўропе (пасля Вялікабрытаніі і перад Італіяй) і пятнаццатае ў свеце. Турцыя — вялікая суднабудаўнічая краіна: чацвёртае месца ў свеце (пасля Кітая, Паўднёвай Карэі і Японіі).

Насельніцтцтва[правіць | правіць зыходнік]

Нацыянальны склад: туркі, курды і інш.

Дачыненні з Беларуссю[правіць | правіць зыходнік]

Турцыя прызнала незалежнасць Рэспублікі Беларусь 16 снежня 1991. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 25 сакавіка 1992[2].

Пасольства Турцыі ў Беларусі (Мінск) адкрыта ў 1992. Пасольства Беларусі ў Турцыі (Анкара) адкрыта ў 1997. У гарадах Адана, Анталья, Бурса, Ізмір і Стамбул працуюць ганаровыя консулы Рэспублікі Беларусь.

У ліпені 1996 адбыўся афіцыйны візіт у Турцыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі, падчас якога быў падпісаны Дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай (уступіў у сілу ў красавіку 2000). У лістападзе 1999 Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь прымаў удзел у саміце АБСЕ ў Стамбуле.

Ажыццяўляецца міжпарламенцкае супрацоўніцтва, праходзяць рэгулярныя беларуска-турэцкія палітычныя кансультацыі на ўзроўні намеснікаў міністраў замежных спраў. Створаны двухбаковыя камісіі:

  • савет дзелавога супрацоўніцтва;
  • эканамічная міжурадавая камісія;
  • па турызму;
  • па навукова-тэхнічнаму супрацоўніцтву;
  • па міжнародных аўтамабільных зносінах;
  • па лініі МУС;
  • па консульскіх пытаннях;
  • па супрацоўніцтве ў галіне абароннай прамысловасці.

Турцыя ўваходзіць у лік краін — значных гандлёва-эканамічных партнёраў Беларусі. Па аб'ёме тавараабароту яна займае 15-е месца ў агульным спісе краін, з якімі Беларусь ажыццяўляе знешнегандлёвыя аперацыі, і 11-е месца сярод краін, якія не ўваходзяць у СНД. Доля Турцыі ў агульным аб'ёме знешняга гандлю Беларусі склала 3,7 % (2008).

Аснову беларускага экспарту ў Турцыю ў складаюць стальныя загатоўкі, калійныя і азотныя ўгнаенні, ільняныя тканіны, сінтэтычныя і штучныя ніткі, сінтэтычныя валокны, паўпрычэпы. З Турцыі ў Беларусь паступалі дубленая скура, легкавыя і грузавыя аўтамабілі, трыкатажнае палатно, станкі і абсталяванне, тканіны, літыя вырабы з чорных металаў, цытрусавыя плады, таматы.

З пачатку 1990-х гадоў агульны аб'ём турэцкіх інвестыцый у эканоміку Беларусі перавысіў $720 млн. У нашай краіне дзейнічае звыш 30 прадпрыемстваў з удзелам турэцкага капіталу.

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. (2011)."Population Division". Праверана 12 сакавіка 2009.
  2. Аб 10-годдзі ўстанаўлення дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. Дата доступу: 27 мая 2009

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]