Старажытныя славяне

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Артыкул прысвечана гісторыі раннесярэднявечных славян з VI па VIII стст.

Прыкладна ў V стагоддзі пачалася славянская экспансія з тэрыторыі Прыкарпацця, вярхоўяў Днестра, а таксама правабярэжжа сярэдняга Падняпроўя, на захад, поўдзень і ўсход. На захад славяне мігрыравалі ў кірунку вярхоўяў Віслы, а затым Эльбы, агінаючы вонкавыя Заходнія Карпаты (гэта значыць з усходняга і паўночнага боку Карпат). На ўсход славянскія плямёны распаўсюджваліся ў кірунаку да вярхоўяў Волгі і Акі. На поўдзень славяне рухаліся ў бок Дуная, затым уздоўж яго на захад, засяляючы мясцовасці ўздоўж прытокаў Дуная і ўрываючыся ў межы Візантыйскай імперыі. У савецкі час панавалі версіі аўтахтоннасці славянскіх плямёнаў на большай частцы Усходняй Еўропы ці Польшчы, але археалагічныя даныя апошняга часу паказваюць на фарміраванне прыкметнага масіва славян як часткі адзінага этнаса ў арэале кіеўскай археалагічнай культуры (IIIV стст.).

У той час як заходні і ўсходні кірункі экспансіі славянскіх плямёнаў аднаўляюцца паводле археалагічных даных, паўднёвае добра задакументавана ў сведчаннях візантыйскіх аўтараў. Гэты артыкул складзена галоўным чынам паводле эпіграфічных крыніц, якія апісваюць менавіта паўднёвых славян.

Хоць славяне ўступілі ў ранняе Сярэднявечча ўжо не маналітным народам, а падзеленым на тры асноўныя племянныя ўтварэнні (венедаў, склавін і антаў паводле візантыйскіх крыніц), у разгляданы перыяд адбываецца раннесярэднявечнае геаграфічнае і звязанае з гэтым часткова культурнае адасабленне адзін ад аднаго заходніх, усходніх і паўднёвых славян (паводле сучаснай класіфікацыі). Тады ж пачынаецца станаўленне славянскіх народнасцяў і дзяржаў з іх удзелам — пра далейшую гісторыю славян (гл. прысвечаныя гэтым дзяржавам артыкула: Сарматыя, Гоція, Гунія, Аварскі каганат, Вялікая Балгарыя, Хазарыя, дзяржава Само, Карантанія, Вялікамараўская дзяржава, Рускі каганат, Наўгародская Русь, Кіеўская Русь, Польшча, Сербія, Харватыя і інш.)

Гісторыя Беларусі
Coat of arms of Belarus.svg

Старажытная Беларусь
Усходнія славяне
(Полацкае княства · Тураўскае княства · Менскае княства)
Кіеўская Русь
Вялікае Княства Літоўскае
Рэч Паспалітая
Расійская імперыя
Беларуская Народная Рэспубліка
ССР Беларусі
Літбел
Беларуская ССР // Заходняя Беларусь
Аб'яднанне Беларусі
Генеральная акруга Беларусь
Беларуская ССР
Рэспубліка Беларусь·

Сцяг Польшчы Гісторыя Польшчы
Герб Польшчы

Дагістарычная Польшча (да 877)

Гнезненская Польшча (877—1025)

Каралеўства Польскае (1025—1385)

Кракаўская Польшча (1320—1569)

Рэч Паспалітая (1569—1795)

Падзелы Рэчы Паспалітай (1772—1795)

Варшаўскае герцагства (1807—1815)

Царства Польскае (1815—1915)

Кракаўская рэспубліка (1815—1846)

Вялікае Княства Пазнанскае (1815—1919)

Рэгенцкае каралеўства Польшча (1916—1918)

Польская Рэспубліка (1918—1939)

Генерал-губернатарства (1939—1945)

Польская Народная Рэспубліка (1944—1989)

Рэспубліка Польшча (з 1989)


Партал «Польшча»
Сцяг Расіі Гісторыя Расіі
Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg
Усходнія славяне, народ русь
Старажытнаруская дзяржава (IXXIII стагоддзя)
Удзельная Русь (XIIXVI стагоддзя); (аб'яднанне)

Наўгародская дзяржава (11361478)

Уладзіміра-Суздальскае княства (11571389)

Маскоўскае княства (12631547)

Рускае царства (15471721)
Расійская імперыя (17211917)
Расійская рэспубліка (1917)
Савецкая Расія (19171922)
СССР (19221991)
Расійская Федэрацыя1991)

Назвы | Кіраўнікі | Храналогія | Экспансія
Партал «Расія»

Шаблон:Гісторыя Украіны

Сцяг Балгарыі Гісторыя Балгарыі
Coat of arms of Bulgaria.svg

Даславянская Балгарыя

Адрыскае царства

Рымская Фракія

Балгарскае ханства

Першае Балгарскае царства

Заходне-Балгарскае царства

Візантыйская Балгарыя

Другое Балгарскае царства

Дабруджанскае княства

Відзінскае царства

Асманская Балгарыя

Іліндэнскае паўстанне

Трэцяе Балгарскае царства

Балканскія войны

Першая сусветная вайна

Другая сусветная вайна

Народная Рэспубліка Балгарыя

Рэспубліка Балгарыя


Партал «Балгарыя»

З'яўленне славян[правіць | правіць зыходнік]

У наш час навука не дае дакладнага адказу, калі і дзе ўзнік славянскі народ, як і любы іншы этнас. Этнагенез славянскіх плямёнаў вывучаецца на стыку археалогіі і лінгвістыкі з прыцягненнем этнагісторыі суседніх народаў. У акадэмічнай навуцы існуюць некалькі кірункаў і навуковых школ, якія распрацоўваюць свае версіі вылучэння славян з індаеўрапейскай супольнасці плямёнаў.

Даныя мовазнаўства[правіць | правіць зыходнік]

Паводле меркавання нямецкага лінгвіста Х. Краэ, працытаванага У. У. Сядовым[1], у Цэнтральнай Еўропе ў 2-м тыс. да н.э. (бронзавы век) існавала этнамоўная супольнасць індаеўрапейскіх плямёнаў. Існуюць розныя гіпотэзы пра тое, як індаеўрапейцы з'явіліся ў Еўропе, але ў цэлым вучоныя згодны з пачаткам пранікнення блізкіх па ладзе жыцця, абрадаў і мове індаеўрапейскіх плямёнаў у цэнтр Еўропы ў 3-м тыс. да н.э. Міграцыі плямёнаў далі адгалінаванні, якія спарадзілі новыя народы. Рэальных прывязак да гістарычных працэсаў мовазнаўства не дае, але храналогія можа быць прыблізна рэканструявана з дапамогай археалогіі, што таксама вельмі не дакладна.

Нямецкі вучоны Х. Краэ прыйшоў да высновы, што ў той час як анаталійскія, індаіранскія, армянская і грэчаская мовы ўжо адлучыліся да канца 2-га тыс. да н.э. і развіваліся як самастойныя, італійская, кельцкая, германская, ілірыйская, славянская і балцкая мовы існавалі толькі ў выглядзе дыялектаў адзінай індаеўрапейскай мовы. Кельты вылучыліся ў VIII ст. да н. э., германцы сталі фармавацца пазней, у VII ст. да н. э. Славянскі этнас адлучыўся ад індаеўрапейскай супольнасці меркавана каля V ст. да н. э., прычым шэраг лінгвістаў мяркуе, што праславянская мова стала развіццём паўднёвага дыялекту групы балтыйскіх моў, якія ў найбольшай ступені захавалі структуру першапачатковай індаеўрапейскай мовы (гл. Этнагенез славян).

Рабіліся спробы ўстанавіць славянскую прарадзіму з дапамогай аналізу раннеславянскай лексікі. Найбольш дакладнае месца фарміравання славянскага этнаса вызначаецца па славянскіх і запазычаных назвах дрэў. У адпаведнасці з т.з. букавым аргументам адсутнасць сярод батанічнага лексікону старажытных славян назваў бука[2] і піхты (гэта значыць славяне першапачаткова не былі знаёмыя з гэтымі раслінамі) паказвае нароўні з агульным лексіконам (адпавядае лясной паласе ўдалечыні ад мора і гор) на такія верагодныя месцы этнагенезу славян, як паўночная частка Украіны або паўднёвая Беларусь (паўднёвей Прыпяці).

Даныя археалогіі[правіць | правіць зыходнік]

Раннія меркавана дакладныя славянскія археалагічныя культуры, якія ўзніклі на аснове кіеўскай у V стагоддзі, і іх распаўсюджанне на захад і поўдзень Еўропы. Рассяленне славян у VI стагоддзі выходзіць за межы культур, бо археалагічныя культуры ў рэгіёнах частых міграцый з часоў палеаліту часцяком маюць тэхналагічны і поліэтнічны характар.

Вывучэнне этнагенезу славян з дапамогай археалогіі сутыкаецца з наступнай праблемай: сучаснай навуцы не атрымоўваецца прасачыць рэтраспектыўным метадам да пачатку нашай эры змену і пераемнасць археалагічных культур, носьбітаў якіх можна было б упэўнена аднесці да славян ці іх продкам. Асобныя археолагі прымаюць некаторыя археалагічныя культуры на мяжы нашай эры за славянскія, апрыёры прызнаючы аўтахтоннасць[3] славян на гэтай тэрыторыі, нават калі яе засялялі ў адпаведную эпоху іншыя народы паводле сінхронных гістарычных сведчанняў.

З'яўленне археалагічных культур, прызнаных большасцю археолагаў пераважна славянскімі, адносіцца толькі да VVI стагоддзяў, адпавядаючы наступным блізкім культурам, падзеленым геаграфічна:

Сярод гісторыкаў і археолагаў няма кансенсусу па больш ранняй гісторыі і геаграфіі праславян, погляды эвалюцыянуюць па меры назапашвання новага археалагічнага матэрыялу. У апошнія дзесяцігоддзі XX стагоддзя былі ідэнтыфікаваны і аднесены да асобай культуры помнікі кіеўскага тыпу канца IIIV стагоддзяў, знойдзеныя ў паўднёвай Беларусі і Сярэднім Падняпроўі.

З кіеўскай археалагічнай культуры (II—IV стст.) развіліся пры ўзаемадзеянні з іншымі этнасамі вышэйпералічаныя славянскія культуры: калочынская пад уплывам балтаў; пенькоўская пад уплывам сармацкіх і іншых прычарнаморскіх плямёнаў, готаў і гунаў; пражска-карчакская ў выніку міграцыі на захад. Пры ўзаемадзеянні з мясцовым насельніцтвам на новых тэрыторыях культуры відазмяняліся, але захоўвалі сваю структуру.

У савецкі час былі распаўсюджаны версіі аўтахтоннасці славян на тэрыторыях, якія яны займалі ў Сярэднявечча (напр. Б. А. Рыбакоў).[4] З назапашваннем археалагічнага матэрыялу версіі этнагенезу славян ускладніліся за кошт вылучэння тэрытарыяльнага ядра, дзе фармаваўся славянскі этнас на базе мясцовых індаеўрапейскіх плямёнаў, і высочвання яго міграцый на сумежныя землі. Так акадэмік В. В. Сядоў лічыў месцам фарміравання славянскіх плямёнаў міжрэчча Одара і Віслы (у рымскі час Германія, суч. Польшча), дзе мясцовыя плямёны, пражываючы сярод германцаў, часткова асімілявалі прышлых кельтаў, і адкуль затым распаўсюдзіліся на Украіну перад наступнай экспансіяй далей на ўсход і на паўднёвы захад на Балканы. У наш час погляды на схему рассялення славян змяніліся ў сувязі з новымі знаходкамі і храналагічнай сістэматызацыяй археалагічных помнікаў (гл. Этнагенез славян).

Прызнанне кіеўскай культуры славянскай не вырашае пытання пра месца і эпоху этнагенезу славян. Сярод магчымых кандыдатаў, папярэдніх кіеўскай культуры, паказваюцца мілаградская і юхноўская (звычайна асацыююцца з балцкімі), больш ранняя чарналеская і іншыя археалагічныя культуры, аднак іх роля ў фарміраванні славянскага этнаса не можа быць дакладна ўстаноўлена.

Самыя раннія пісьмовыя сведчанні пра славян візантыйскіх аўтараў сярэдзіны VI стагоддзя звязаны з ужо народам, які ўжо склаўся і падзеленым на склавінаў і антаў. Сведчанні пісьменнікаў рымскай эпохі (I—II стст.) пра венедаў, якія ў раннім Сярэднявеччы асацыяваліся са славянамі, не дазваляюць звязаць іх з якой-небудзь пэўнай славянскай археалагічнай культурай у сілу супярэчлівасці і нявызначанасці тэкстаў.

Пісьмовыя сведчанні[правіць | правіць зыходнік]

Славяне ў VIII стагоддзі[правіць | правіць зыходнік]

Еўропа да 1000 годзе.

У становішчы славян на Балканах настае пераломны момант. У 783 Візантыя правяла пераможны паход Стаўракія ў Эладу і наваколлі Фесалонікаў, напачатку IX стагоддзя будзе захоплена ўся Марэя, але толькі ў 940 мілінгі і эзерыты, якія жылі там, канчаткова заваяваны. У Грэцыі славяне асімілююцца, але паўночней захоўваюць нацыянальныя асаблівасці і ў складзе імперыі.

Прасоўванне славян на ўсход[правіць | правіць зыходнік]

Напачатку VIII стагоддзя на левабярэжжы Дняпра складаецца роменская культура, якую злучаюць з прасоўваннем сюды з ніжняга падунаўя вялікіх мас славянскага насельніцтва. У 750775 у верхнім Падняпроўі фармуецца культура смаленскіх доўгіх курганоў. У Прыільменні і Прывалхоўі славяне з'яўляюцца ў 750800 гадах, у Ладазе іх прысутнасць прасочваецца з 770 года (час II будаўнічага яруса паводле Кузьміна-Мачынскай).

Славяне, якія занялі ў VIII стагоддзі тэрыторыі ад Падунаўя да Балтыкі, стварылі адзіную моўную і культурную прастору, што з'явілася перадумовай фарміравання гандлёвага шляху з вараг у грэкі, які сыграў важную ролю ў эканамічным развіцці рэгіёна і ўтварэнні рускай дзяржавы. Ужо ў другой палове стагоддзя археалагічна даказана вядзенне гандлю паміж славянамі ў мерыдыянальным кірунку. Напачатку IX стагоддзя завязваюцца гандлёвыя сувязі славян з суседнімі краінамі, пазней шлях уключаецца ў агульнаеўрапейскую транспартную сістэму.

Зноскі

  1. Этногенез ранних славян : статья Седова В. В., академика, заведующего отделом Института археологии РАН. Вестник РАН, том 73, № 7, с. 594—605 (2003)
  2. «Бук» — запазычанне з германскіх моў
  3. Аўтахтонны (грэч. — мясцовы, карэнны) — які належыць паводле паходжання гэтай тэрыторыі, мясцовы, карэнны паводле паходжання. У грэчаскіх помніках аўтахтонамі зваліся таксама першапасяленцы гэтай краіны ці яе найстаражытнейшае насельніцтва.
  4. Доказ аўтахтоннасці славян на заходніх землях у савецкі час быў абумоўлены палітычнымі поглядамі савецкага кіраўніцтва, а менавіта абгрунтаваннем «гістарычных правоў». Гэта пытанне стала асабліва актуальным пасля дэпартацыі немцаў з краін савецкага блока пасля 2-й сусветныя войны.

Першакрыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Славянскія культуры жалезнага стагоддзя