Каляндра пасяўная

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Каляндра пасяўная
Starr 080731-9548 Coriandrum sativum.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Coriandrum sativum L.

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на ВікіСховішчы
ITIS   29622
NCBI   4047
EOL   581687
GRIN   t:11523
IPNI   98157-3
TPL   kew-2737546

Каля́ндра пасяўная (Coriandrum sativum) — аднагадовая травяністая расліна роду Каляндра (Coriandrum) сямейства парасонавыя (Apiaceae).

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Беларускае «каляндра» — гэта скажонае ад руск.: кориандр, якое, у сваю чаргу, паходзіць ад стар.-грэч.: κόρις — клоп, паколькі у няспелым стане расліна выдае рэзкі пах клапоў. Тым не менш, да канца сушкі дэцылавы альдэгід(руск.) бел. (яго ўтрыманне складае да 60-80 % у эфірным алеі зялёных частак расліны), які дае гэты пах, амаль цалкам ветрыцца і да моманту паспявання плады ўтрымліваюць толькі яго рэшткі[3].

Зеляніну каляндры часта завуці «кінзой» («кіндзай») з націскам то на першы, то на другі склад (з груз. ქინძიхі́ндзі]), на Паўночным Каўказе ў арго пчаляроў расліна называецца «каляндра», у Беларусі «каляндра» — гэта і зеляніна і здробненыя плады. Арабская назва каляндры — кюзбара, яўрэйская — гад, ці кусбара, карэйская — санча, індзійская — дханія, грэчаская — koriannon, korion і т. п.[3][4].

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Вышыня да 80 см, корань тонкі, верацёнападобны. Сцябло рабрыстае, прамастойнае. Прыкаранёвае лісце трохраздзельнае, сцябловае — перыстарассечаяае. Кветкі дробныя, белыя ці ружовыя, у складаных парасоніхах. Плады — шарападобныя двухсямянкі э моцным пахам.

Маладое лісце мае вітамін С, карацін, руцін.

Падобныя расліны[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя расліны з іншых родаў і нават сямействаў валодаюць падобнымі смакавымі якасцямі. Па гэтай прычыне кулінары іх таксама часта называюць каляндрамі, хоць яны маюць іншыя батанічныя назвы. Напрыклад, так званая мексіканская, або доўгая каляндра — гэта Eryngium foetidum, а в'етнамская каляндра — Polygonum odoratum.

Паходжанне і распаўсюджванне[правіць | правіць зыходнік]

Магчымая радзіма — Усходняе Міжземнамор'е[5].

У Цэнтральную і Заходнюю Еўропу каляндра трапіла ад рымлян. У Вялікабрытаніі ён з'явіўся пасля рымскага заваявання (I стагоддзе н. э.), і культываваўся на працягу доўгага часу ў паўднёва-ўсходніх графствах, дзе і да гэтага часу распаўсюджаны як пустазелле. У эпоху геаграфічных адкрыццяў (XV—XVII стагоддзя) каляндра з Еўропы была завезена ў Амерыку, Аўстралію і Новую Зеландыю[6][7].

У Расіі згадка пра каляндру як пра агародную расліну сустракаецца ў літаратурных крыніцах пачынаючы з XVIII стагоддзя. У 1784 пра яго пісаў рускі аграном А. Ц. Балотаў(руск.) бел.. Стараруская назва «кишнец» сведчыць аб тым, што каляндра трапіла ў Расію з Усходу, відаць, з іранскіх або цюркскіх моў, дзе каляндра пазначаецца словамі «geshnes» (фарсі) і «kişniş» (турэцкая)[6][4].

Пашырана ў Міжземнамор'і. Вырошчваецца ва ўмераным поясе. Трапляецца як пустазелле.

Выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Насенне каляндры

Каляндра выкарыстоўваецца як спецыя ў кулінарыі (як зеляніна, звычайна званая «кінза», так і насенне) і для надання прыемнага водару ў парфумерыі, [[Касметыка|касметыцы] ], мылаварэннм. Расліна з'яўляецца добрым меданосам.

У фазе разеткі або ў пачатку з'яўлення парасткаў спажываюць свежым у салатах, а таксама як прыправу да мясных страў і страў з агародніны. Насенне выкарыстоўваюць для араматызацыі хлеба і кандытарскіх вырабаў, марынадаў, соўсаў, каўбасных вырабаў, сыроў, у парфумерыі, касметыцы, медыцыне. У народнай медыцыне каляндра ўжываецца як антысептычны і жаўцягонны сродак.

Агратэхніка[правіць | правіць зыходнік]

Холадаўстойлівая расліна. Найбольш прыдатныя лёгкія някіслыя пясчаныя глебы. Насенне сеюць вясной на адлегласці 15—20 см. Догляд уключае рыхленне міжрадкоўяў, паліванне, своечасовыя праполкі. У сухой глебе ўсходы зрэджваюцца і расліна хутка пераходзіць да сцеблавання. Пры ўборцы расліну зразаюць, сушаць на сонцы, насенне абмалочваюць і ачышчаюць.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. 3,0 3,1 Столетова, 1931
  4. 4,0 4,1 Diederichsen, 1996
  5. Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
  6. 6,0 6,1 Смолянова, 1976
  7. Полуденный и др., 1979

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.