Каляндра пасяўная

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Каляндра пасяўная
Starr 080731-9548 Coriandrum sativum.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Coriandrum sativum L.

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   29622
NCBI   4047
EOL   581687
GRIN   t:11523
IPNI   98157-3
TPL   kew-2737546

Каля́ндра пасяўная (Coriandrum sativum) — аднагадовая травяністая расліна роду Каляндра (Coriandrum) сямейства парасонавыя (Apiaceae)[3].

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Беларускае слова «каляндра» некаторымі даследчыкамі лічыцца фітонімам лацінскага паходжання ад лац.: coriandrum[4].

Зеляніну каляндры часта завуць «кінзой» («кіндзай») з націскам то на першы, то на другі склад (з груз. ქინძიхі́ндзі]), на Паўночным Каўказе ў арго пчаляроў расліна называецца «каляндра», у Беларусі «каляндра» — гэта і зеляніна і здробненыя плады. Арабская назва каляндры — кюзбара, яўрэйская — гад, ці кусбара, карэйская — санча, індзійская — дханія, грэчаская — koriannon, korion і т. п.[5][6].

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Coriandrum sativum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-193.jpg
Coriander roots.JPG
Карэнне каляндры
Starr 080731-9596 Coriandrum sativum.jpg
Суквецце каляндры пасяўной

Травяністая аднагадовая расліна з верацёнападобным коранем.

Сцябло ў каляндры полае, рабрыстае, прамое, голае, вышынёй да 30-70 см[3], разгалінаванае ў верхняй частцы[3].

Прыкаранёвае лісце шырокалопасцевае, трохраздзельнае, буйна рассечанае, з шырокімі дзелькамі і доўгімі хвосцікамі, па краі надрэзана-пільчатае; ніжняе сцябловае — кароткачарашковае, двойчы пёрыста-паасобная, сярэдняе і верхняе — сядзячае, похвавае — пёрыста-рассечённае з лінейнымі дзелькамі[3].

Кветкі дробныя, белыя або ружовыя, размешчаныя складанымі парасонікамі на канцах кветканосаў, утвараючы 3-5 прамянёў[3]. Краявыя кветкі даўжынёй 3-4 мм, часта бясплодныя, буйнейшыя[3].

Формула кветкі: \ast K_5 \; C_5 \; A_5 \;  G_{(\overline2)} [7].

Плод — яйкападобна-шарападобны віслаплоднік, які не распадаецца, цвёрды з 10 звілістымі і 12 прамымі рабрынкамі. Мае моцны пах.

Цвіце ў чэрвені-ліпені, плады спеюць на поўдні ў ліпені, у больш паўночных раёнах — у жніўні-верасні[3].

У няспелым стане расліна выдае рэзкі пах клапоў[3]. Тым не менш, да канца сушкі дэцылавы альдэгід(руск.) бел. (яго ўтрыманне складае да 60-80 % у эфірным алеі зялёных частак расліны), які дае гэты пах, амаль цалкам ветрыцца і да моманту паспявання плады ўтрымліваюць толькі яго рэшткі[5].

Падобныя расліны[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя расліны з іншых родаў і нават сямействаў валодаюць падобнымі смакавымі якасцямі. Па гэтай прычыне кулінары іх таксама часта называюць каляндрамі, хоць яны маюць іншыя батанічныя назвы. Напрыклад, так званая мексіканская, або доўгая каляндра — гэта Eryngium foetidum, а в'етнамская каляндра — Polygonum odoratum.

Паходжанне і распаўсюджванне[правіць | правіць зыходнік]

JfCamachilesMabalacatCoriandrumsativump508fvf.JPG
Палі каляндры ў Філіпінах

Магчымая радзіма — Усходняе Міжземнамор'е[8] і Малая Азія[3].

У Цэнтральную і Заходнюю Еўропу каляндра трапіла ад рымлян. У Вялікабрытаніі ён з'явіўся пасля рымскага заваявання (I стагоддзе н. э.), і культываваўся на працягу доўгага часу ў паўднёва-ўсходніх графствах, дзе і да гэтага часу распаўсюджаны як пустазелле. У эпоху геаграфічных адкрыццяў (XV—XVII стагоддзя) каляндра з Еўропы была завезена ў Амерыку, Аўстралію і Новую Зеландыю[9][10].

У Расіі згадка пра каляндру як пра агародную расліну сустракаецца ў літаратурных крыніцах пачынаючы з XVIII стагоддзя. У 1784 пра яго пісаў рускі аграном А. Ц. Балотаў(руск.) бел.. Стараруская назва «кишнец» сведчыць аб тым, што каляндра трапіла ў Расію з Усходу, відаць, з іранскіх або цюркскіх моў, дзе каляндра пазначаецца словамі «geshnes» (фарсі) і «kişniş» (турэцкая)[9][6].

Пачатак масавых пасеваў каляндры ў Расійскай імперыі адносяць да трыццатых гадоў XIX стагоддзя. Каляндру нароўні з анісам ўпершыню ўвёў у культуру ў 1830 годзе граф П. І. Апраксін(руск.) бел., які вывез насенне гэтых культур з Іспаніі і раздаў іх сялянам вёскі Краснае Варонежскай губерні (цяпер Белгародскай вобласці) для пасева. Вядома, што ў 1860 годзе навуковец аканом маёнткаў Апраксіна М. Д. Хлябошчын пісаў: «Заўсёдная суседніца аніса ёсць жыціца каляндра» і рэкамендаваў праполваць аніс ад каляндры як мага часцей[11].

Пашырана ў Міжземнамор'і. Вырошчваецца ва ўмераным поясе. Трапляецца як пустазелле. Шырока культывуецца ў краінах СНД: на Украіне, у Цэнтральна-Чарназёмным раёне(руск.) бел. і паўднёва-ўсходніх абласцях еўрапейскай часткі Расіі, на Паўночным Каўказе[3]. Агароднікі вырошчваюць каляндру на шыраце Масквы і нават у цэнтральных раёнах Якуціі. Каляндра з'яўляецца здзічэлай заноснай раслінай у Крыму, Сярэдняй Азіі, на Каўказе і поўдні еўрапейскай часткі Расіі[3].

Раслінная сыравіна[правіць | правіць зыходнік]

CorianderEssOil.png
Эфірны алей каляндры

У якасці лекава-тэхнічнай сыравіны выкарыстоўваюцца спелыя плады, якія збіраюць у другой паволе лета ў фазу паспявання 50-60 % пладоў (калі плады першых парасонікаў ужо пабурэлі, а развітыя плады астатніх парсонікаў яшчэ зялёныя)[3]. Сыравіна складаецца з шарападобных пладоў, 2-5 мм у дыяметры з астаткамі чашачак і рыльцамі карычневага ці шэравата-жоўтага колеру[3]. Пры даспяванні часцей за ўсё на паўплодзікі не распадаецца[3].

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Плады ў залежнасці ад сорту і паходжання ўтрымліваюць 0,2-1,6 % эфірнага алею[3], 16-28 % тлустага алею, невялікая колькасць алкалоідаў, пекцін, крухмал, бялковыя рэчывы (11-17 %), стэроіднае злучэнне карыяндрол, стэрыны, аскарбінавую кіслату, дубільныя рэчывы, арганічныя кіслоты, цукры (фруктозу, глюкозу, цукрозу), руцін(руск.) бел. і іншыя поліфенолы[3].

У лісці ўтрымліваюцца аскарбінавая кіслата (да 0,14 %), карацін (0,010 %), руцін (да 0,145 %). Непрыемны пах неспелых пладоў абумоўлены альдэгідам транс-трыцэдэнолам-2.

Галоўныя кампаненты эфірнага алею — ліналаол(руск.) бел. (60-80 %) і гераніол(руск.) бел. (да 5 %), іх утрыманне залежыць ад умоў вырошчвання, сорту, стадыі вегетацыі расліны. Маюцца дадзеныя аб тым, што пры культываванні каляндры ў Заходняй Сібіры выхад эфірнага алею з зялёных пладоў раслін дасягае 3,24 % (ліналаол 36,6 %). Па меры паспявання пладоў колькасць эфірнага алею памяншаецца, але павялічваецца ўтрыманне ліналаолу.

Эфірны алей са спелых пладоў — бескаляровая вадкасць з вельмі рэзкім каляндравым пахам і горкім смакам, пры моцным развядзенні або ў мікрадозах набывае прыемны і пяшчотны водар і смак.

Другім тэхнічна каштоўным прадуктам, якія атрымліваюцца з пладоў каляндры, з'яўляецца тлусты алей. Плады каляндры ўтрымліваюць 18-20 % тлустага алею, які складаецца з алеінавай (28,5 %), ізаалеінавай (52 %), лінолевай (13,9 %), пальміцінавай (3,5 %), стэарынавай (1,5 %) і мірысцінавай (0,6 %) тлустых кіслот.

Фармакалагічныя ўласцівасці[правіць | правіць зыходнік]

Прэпараты з пладоў каляндры выкарыстоўваюцца для ўзбуджэння апетыту і паляпшэння страваванне, жаўцягонны сродак пры захворваннях печані і жоўцевага пузыра, пры метэарызме, як адхарквальны, супрацьгемаройны і раназажыўляльны сродак, для паляпшэння паху і смагу лекаў. Плады каляндры ўваходзяць разам з кветкамі Helichrysum, лісцем бабку (Menyanthes) і мяты (Mentha) у склад жаўцягоннай гарбаты, а таксама слабільнага і супрацьгемаройнага збораў[3].

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Для медыцынскіх мэтаў і для кулінарыі шырока выкарыстоўвалася ў Старажытным Егіпце і мела вялікае рытуальнае значэнне ў пахавальных абрадах і ахвярапрынашэннях, пра што сведчаць малюнкі, што знаходзяць археолагі. Ужывалася ў медыцыне Старажытнага Егіпта. У Кітаі вядома з IV стагоддзя.

Парфумерыя і касметыка[правіць | правіць зыходнік]

З пладоў атрымліваюць эфірны алей, якое выкарыстоўваюць для сінтэзу ліналілацэтату(руск.) бел., цытралю і іншых духмяных рэчываў, якія ўжываюцца ў парфумерыі і касметыцы для надання парфумерным вырабам паху ландышу, фіялкі, ружы, бергамоту, лілеі, лімону і інш[3]. Эфірны алей выкарыстоўваюць у тэхніцы, мылаварэнні і ў тэкстыльнай прамысловасці. Пасля адгонкі эфірнага алею экстрагіруюць тлусты алей, які ўжываецца ў мылаварнай прамысловасці і вытворчасці алеінавай кіслаты(руск.) бел.[12].

Кулінарыя[правіць | правіць зыходнік]

Coriander fresh.JPG
Кінза — зеляніна каляндры

Каляндра выкарыстоўваецца ў якасці спецыі ў кулінарыі, як зеляніна, звычайна званая «кінза», так і насенне)[3].

У ежу ўжываюць лісце маладых раслін каляндры сталовых сартоў у фазах разеткі і пачатку стрэлкавання (з'яўлення парасткаў). Лісце мае рэзкі пах, яго выкарыстоўваюць свежым у салатах, а таксама як заправу да супоў, страў з агародніны і мясных страў.

Плады каляндры знаходзяць шырокае прымяненне як вострыя прыправы для араматызацыі і вітамінізацыі каўбас, сыру, мясных і рыбных кансерваў, марынадаў, соўсаў, саленняў і лікёраў, дадаюцца пры выпечцы барадзінскага хлеба, кандытарскіх і кулінарных вырабаў, а таксама пры вырабе некаторых гатункаў піва і лікёраў (у Германіі)[3].

Плады можна выкарыстоўваць пры саленні мяса, асабліва свініны[13]. Свежае мяса ў летні час добра захоўваецца пры змачванні яго сумессю са злёгку здробненага насення каляндры і воцату[3].

Медыцына[правіць | правіць зыходнік]

Sa-cilantro seeds.jpg
Насенне каляндры

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць плод каляндры (лац.: Fructus Coriandri), ён уваходзіць у склад жаўцягоннага і страўнікавага збораў[12].

Маецца рэкамендацыя аб выкарыстанні пладоў каляндры як антысептычнага і болесуцішальнага сродку пры гастрытах, язвавай хваробе страўніка і дванаццаціперснай кішкі. Ліналаол, вылучаны з эфірнага алею, уваходзіць у склад антыбактэрыйных кропель, якія выкарыстоўваюцца пры катары верхніх дыхальных шляхоў, антыбактэрыйных цукерак. Эфірны алей каляндры з'яўляецца зыходнай сыравінай для сінтэзу альдэгіду цытралю[3], які ўжываецца ў вокавай практыцы пры кератытах, кан'юктывітах, глаўкоме, а таксама для лячэння расколін саскоў малочных залоз ў кормячых маці.

У народнай медыцыне каляндра ўжываецца як антысептычны і жаўцягонны сродак. Плады каляндры ўжывалі пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту і як супрацьгліставае, іх настой выкарыстоўвалі для паляпшэння апетыту, як болесуцішальнае, Супрацьпрастудны сродак. Плады каляндры ў парашку або настоі ўжывалі як ветрагоннае. Каляндра — каштоўны супрацьцынготны сродак.

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

Bourdonsur coriandre.JPG
Чмель на кветцы каляндры

Расліна з'яўляецца добрым меданосам. Адходы каляндры ў выглядзе шроту(руск.) бел., які атрымліваецца пасля адгонкі эфірнага алею з пладоў і аддзялення тлустага алею, з'яўляюцца каштоўным кармавым прадуктам для свойскай жывёлы, свіней, трусоў і птушкі.

Класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Таксанамічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

Від Каляндра пасяўная ўваходзіць у род Каляндра (Coriandrum) сямейства Парасонавыя (Apiaceae) парадку Парасонакветныя (Apiales).


  яшчэ 8 сямействаў (згодна Сістэме APG II)   яшчэ 1 від, Coriandrum tordylium
       
  парадак Парасонакветныя     род Каляндра    
             
  аддзел Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя     сямейства Парасонавыя     від Каляндра пасяўная
           
  яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін
(згодна Сістэме APG II)
  яшчэ болей 300 родаў  
     

Агратэхніка[правіць | правіць зыходнік]

Холадаўстойлівая расліна. Найбольш прыдатныя лёгкія някіслыя пясчаныя глебы. Насенне сеюць вясной на адлегласці 15—20 см. Догляд уключае рыхленне міжрадкоўяў, паліванне, своечасовыя праполкі. У сухой глебе ўсходы зрэджваюцца і расліна хутка пераходзіць да сцеблавання. Пры ўборцы расліну зразаюць, сушаць на сонцы, насенне абмалочваюць і ачышчаюць.

Сарты[правіць | правіць зыходнік]

У Расіі найбольш распаўсюджаны сорт Янтарь (да 90 % усіх плошчаў).

Атрыманы новыя сарты каляндры, якія характарызуюцца высокай эфіра- і тлушчаалейнасцю (23-29 %), а таксама высокім утрыманнем лыналаолу ў алеі (напрыклад, сарты Алексеевский 247, Луч). Маюцца таксама сарты агародніннага напрамку.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Кориандр посевной (кишнец) // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — Мн: Ураджай, 1975. — С. 66-68. — 200 с. — 130 000 экз.
  4. Т. А. Кісель. Фітонімы лацінскага паходжання ў заходнепалескіх гаворках
  5. 5,0 5,1 Столетова, 1931
  6. 6,0 6,1 Diederichsen, 1996
  7. Барабанов Е. И. Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений — М: Издат. центр «Академия», 2006. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.
  8. Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
  9. 9,0 9,1 Смолянова, 1976
  10. Полуденный и др., 1979
  11. Лукьянов, 1960
  12. 12,0 12,1 Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — м: Высш. шк., 1990. — С. 197. — ISBN 5-06-000085-0.
  13. Кишнец // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
  • Кишнец // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  • Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
  • Столетова Е. А. Кориандр — М.—Л., 1931.
  • Diederichsen A. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops 3: Coriander Coriandrum sativum L — 1996. — 83 с.
  • Смолянова А. М. Эфиромасличные культуры — М.: Колос, 1976.
  • Лукьянов И. А. Кориандр — Белгород: Белгородское кн. изд-во, 1960. — 75 с.
  • Полуденный Л. В., Сотник В. Ф., Хлапцев Е. Е Эфирномасличные и лекарственные растения — М.: Колос, 1979.