Каляндра пасяўная

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Каляндра пасяўная
Starr 080731-9548 Coriandrum sativum.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Coriandrum sativum L.

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на ВікіСховішчы
ITIS   29622
NCBI   4047
EOL   581687
GRIN   t:11523
IPNI   98157-3
TPL   kew-2737546

Каля́ндра пасяўная (Coriandrum sativum) — аднагадовая травяністая расліна роду Каляндра (Coriandrum) сямейства парасонавыя (Apiaceae).

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Беларускае слова «каляндра» некаторымі даследчыкамі лічыцца фітонімам лацінскага паходжання ад лац.: coriandrum[3].

Зеляніну каляндры часта завуць «кінзой» («кіндзай») з націскам то на першы, то на другі склад (з груз. ქინძიхі́ндзі]), на Паўночным Каўказе ў арго пчаляроў расліна называецца «каляндра», у Беларусі «каляндра» — гэта і зеляніна і здробненыя плады. Арабская назва каляндры — кюзбара, яўрэйская — гад, ці кусбара, карэйская — санча, індзійская — дханія, грэчаская — koriannon, korion і т. п.[4][5].

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Coriandrum sativum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-193.jpg
Starr 080731-9596 Coriandrum sativum.jpg
Суквецце каляндры пасяўной

Травяністая аднагадовая расліна з верацёнападобным коранем.

Сцябло ў каляндры рабрыстае, прамое, голае, вышынёй да 40-70 см, разгалінаванае ў верхняй частцы.

Прыкаранёвае лісце шырокалопасцевае, трохраздзельнае, буйна рассечанае, з шырокімі дзелькамі і доўгімі хвосцікамі, па краі надрэзана-пільчатае; ніжнія сцябловае — кароткачарашковае, двойчы пёрыста-паасобная, сярэдняе і верхняе — сядзячае, похвавае — пёрыста-рассечённае з лінейнымі дзелькамі.

Кветкі дробныя, белыя або ружовыя, размешчаныя складанымі парасонікамі на канцах кветканосаў, утвараючы 3-5 прамянёў. Краявыя кветкі даўжынёй 3-4 мм.

Формула кветкі: \ast K_5 \; C_5 \; A_5 \;  G_{(\overline2)} [6].

Плод — яйкападобна-шарападобны віслаплоднік, які не распадаецца, цвёрды з 10 звілістымі і 12 прамымі рабрынкамі. Мае моцны пах.

Цвіце ў чэрвені-ліпені, плады спеюць на поўдні ў ліпені, у больш паўночных раёнах — у жніўні-верасні.

У няспелым стане расліна выдае рэзкі пах клапоў. Тым не менш, да канца сушкі дэцылавы альдэгід(руск.) бел. (яго ўтрыманне складае да 60-80 % у эфірным алеі зялёных частак расліны), які дае гэты пах, амаль цалкам ветрыцца і да моманту паспявання плады ўтрымліваюць толькі яго рэшткі[4].

Падобныя расліны[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя расліны з іншых родаў і нават сямействаў валодаюць падобнымі смакавымі якасцямі. Па гэтай прычыне кулінары іх таксама часта называюць каляндрамі, хоць яны маюць іншыя батанічныя назвы. Напрыклад, так званая мексіканская, або доўгая каляндра — гэта Eryngium foetidum, а в'етнамская каляндра — Polygonum odoratum.

Паходжанне і распаўсюджванне[правіць | правіць зыходнік]

Магчымая радзіма — Усходняе Міжземнамор'е[7].

У Цэнтральную і Заходнюю Еўропу каляндра трапіла ад рымлян. У Вялікабрытаніі ён з'явіўся пасля рымскага заваявання (I стагоддзе н. э.), і культываваўся на працягу доўгага часу ў паўднёва-ўсходніх графствах, дзе і да гэтага часу распаўсюджаны як пустазелле. У эпоху геаграфічных адкрыццяў (XV—XVII стагоддзя) каляндра з Еўропы была завезена ў Амерыку, Аўстралію і Новую Зеландыю[8][9].

У Расіі згадка пра каляндру як пра агародную расліну сустракаецца ў літаратурных крыніцах пачынаючы з XVIII стагоддзя. У 1784 пра яго пісаў рускі аграном А. Ц. Балотаў(руск.) бел.. Стараруская назва «кишнец» сведчыць аб тым, што каляндра трапіла ў Расію з Усходу, відаць, з іранскіх або цюркскіх моў, дзе каляндра пазначаецца словамі «geshnes» (фарсі) і «kişniş» (турэцкая)[8][5].

Пачатак масавых пасеваў каляндры ў Расійскай імперыі адносяць да трыццатых гадоў XIX стагоддзя. Каляндру нароўні з анісам ўпершыню ўвёў у культуру ў 1830 годзе граф П. І. Апраксін(руск.) бел., які вывез насенне гэтых культур з Іспаніі і раздаў іх сялянам вёскі Краснае Варонежскай губерні (цяпер Белгародскай вобласці) для пасева. Вядома, што ў 1860 годзе навуковец аканом маёнткаў Апраксіна М. Д. Хлябошчын пісаў: «Заўсёдная суседніца аніса ёсць жыціца каляндра» і рэкамендаваў праполваць аніс ад каляндры як мага часцей[10].

Пашырана ў Міжземнамор'і. Вырошчваецца ва ўмераным поясе. Трапляецца як пустазелле. Шырока культывуецца ў краінах СНД: на Украіне, у Цэнтральна-Чарназёмным раёне(руск.) бел. і паўднёва-ўсходніх абласцях еўрапейскай часткі Расіі, на Паўночным Каўказе. Агароднікі вырошчваюць каляндру на шыраце Масквы і нават у цэнтральных раёнах Якуціі. Каляндра з'яўляецца здзічэлай заноснай раслінай у Крыму, Сярэдняй Азіі, на Каўказе і поўдні еўрапейскай часткі Расіі.

Раслінная сыравіна[правіць | правіць зыходнік]

CorianderEssOil.png
Эфірны алей каляндры

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Плады ў залежнасці ад сорту і паходжання ўтрымліваюць 0,2-1,6 % эфірнага алею, 16-28 % тлустага алею, невялікая колькасць алкалоідаў, пекцін, крухмал, бялковыя рэчывы (11-17 %), стэроіднае злучэнне карыяндрол, стэрыны, аскарбінавую кіслату, дубільныя рэчывы(руск.) бел., арганічныя кіслоты, цукры (фруктозу, глюкозу, цукрозу), руцін(руск.) бел. і іншыя поліфенолы.

У лісці ўтрымліваюцца аскарбінавая кіслата (да 0,14 %), карацін (0,010 %), руцін (да 0,145 %). Непрыемны пах неспелых пладоў абумоўлены альдэгідам транс-трыцэдэнолам-2.

Галоўныя кампаненты эфірнага алею — ліналаол(руск.) бел. (60-80 %) і гераніол(руск.) бел. (да 5 %), іх утрыманне залежыць ад умоў вырошчвання, сорту, стадыі вегетацыі расліны. Маюцца дадзеныя аб тым, што пры культываванні каляндры ў Заходняй Сібіры выхад эфірнага алею з зялёных пладоў раслін дасягае 3,24 % (ліналаол 36,6 %). Па меры паспявання пладоў колькасць эфірнага алею памяншаецца, але павялічваецца ўтрыманне ліналаолу.

Эфірны алей са спелых пладоў — бескаляровая вадкасць з вельмі рэзкім каляндравым пахам і горкім смакам, пры моцным развядзенні або ў мікрадозах набывае прыемны і пяшчотны водар і смак.

Другім тэхнічна каштоўным прадуктам, якія атрымліваюцца з пладоў каляндры, з'яўляецца тлусты алей. Плады каляндры ўтрымліваюць 18-20 % тлустага алею, які складаецца з алеінавай (28,5 %), ізаалеінавай (52 %), лінолевай (13,9 %), пальміцінавай (3,5 %), стэарынавай (1,5 %) і мірысцінавай (0,6 %) тлустых кіслот.

Фармакалагічныя ўласцівасці[правіць | правіць зыходнік]

Прэпараты з пладоў каляндры выкарыстоўваюцца для ўзбуджэння апетыту і паляпшэння страваванне, жаўцягонны сродак пры захворваннях печані і жоўцевага пузыра, пры метэарызме, як адхарквальны, супрацьгемаройны і раназажыўляльны сродак, для паляпшэння паху і смагу лекаў. Плады каляндры ўваходзяць разам з кветкамі Helichrysum, лісцем бабку (Menyanthes) і мяты (Mentha) у склад жаўцягоннай гарбаты, а таксама слабільнага і супрацьгемаройнага збораў.

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Для медыцынскіх мэтаў і для кулінарыі шырока выкарыстоўвалася ў Старажытным Егіпце і мела вялікае рытуальнае значэнне ў пахавальных абрадах(руск.) бел. і ахвярапрынашэннях, пра што сведчаць малюнкі, што знаходзяць археолагі. Ужывалася ў медыцыне Старажытнага Егіпта. У Кітаі вядома з IV стагоддзя.

Парфумерыя і касметыка[правіць | правіць зыходнік]

З пладоў атрымліваюць эфірны алей, якое выкарыстоўваюць для сінтэзу ліналілацэтату(руск.) бел., цытралю і іншых духмяных рэчываў, якія ўжываюцца ў парфумерыі і касметыцы для надання парфумерным вырабам паху ландышу, фіялкі, ружы, бергамоту, лілеі, лімону і інш. Эфірны алей выкарыстоўваюць у тэхніцы, мылаварэнні і ў тэкстыльнай прамысловасці. Пасля адгонкі эфірнага алею экстрагіруюць тлусты алей, які ўжываецца ў мылаварнай прамысловасці і вытворчасці алеінавай кіслаты(руск.) бел.[11].

Кулінарыя[правіць | правіць зыходнік]

Каляндра выкарыстоўваецца ў якасці спецыі ў кулінарыі, як зеляніна, звычайна званая «кінза», так і насенне).

У фазе разеткі або ў пачатку з'яўлення парасткаў спажываюць свежым у салатах, а таксама як прыправу да мясных страў і страў з агародніны. Насенне выкарыстоўваюць для араматызацыі хлеба і кандытарскіх вырабаў, марынадаў, соўсаў, каўбасных вырабаў, сыроў

Медыцына[правіць | правіць зыходнік]

Sa-cilantro seeds.jpg
Насенне каляндры

У народнай медыцыне каляндра ўжываецца як антысептычны і жаўцягонны сродак. Каляндра - каштоўны супрацьцынготны сродак.

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

Расліна з'яўляецца добрым меданосам. Адходы каляндры ў выглядзе шроту(руск.) бел., які атрымліваецца пасля адгонкі эфірнага алею з пладоў і аддзялення тлустага алею, з'яўляюцца каштоўным кармавым прадуктам для свойскай жывёлы, свіней, трусоў і птушкі.

Агратэхніка[правіць | правіць зыходнік]

Холадаўстойлівая расліна. Найбольш прыдатныя лёгкія някіслыя пясчаныя глебы. Насенне сеюць вясной на адлегласці 15—20 см. Догляд уключае рыхленне міжрадкоўяў, паліванне, своечасовыя праполкі. У сухой глебе ўсходы зрэджваюцца і расліна хутка пераходзіць да сцеблавання. Пры ўборцы расліну зразаюць, сушаць на сонцы, насенне абмалочваюць і ачышчаюць.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Т. А. Кісель. Фітонімы лацінскага паходжання ў заходнепалескіх гаворках
  4. 4,0 4,1 Столетова, 1931
  5. 5,0 5,1 Diederichsen, 1996
  6. Барабанов Е. И. Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений — М: Издат. центр «Академия», 2006. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.
  7. Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
  8. 8,0 8,1 Смолянова, 1976
  9. Полуденный и др., 1979
  10. Лукьянов, 1960
  11. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.91.D0.A4.D0.A1

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.