Канвой PQ-17

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Канвой PQ-17
Асноўны канфлікт: Другая сусветная вайна
Бітва за Атлантыку
Convoy PQ 17 sailing in Hvalfjord.jpg
Караблі канвою PQ-17 незадоўга перад адпраўкай з Хваль-фіёрд(руск.) бел., Ісландыя. Злева брытанскі эсмінец HMS Icarus, за ім савецкі танкер «Азербайджан»
Дата 27 чэрвеня — 28 ліпеня 1942
Месца Баранцава мора
Вынік Перамога Германіі
Праціўнікі
Flag of the United Kingdom.svg Вялікабрытанія
Flag of the United States (1912-1959).svg ЗША
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Трэці рэйх
Камандуючыя
Naval Ensign of the United Kingdom.svg Джон Тові(руск.) бел.
Naval Ensign of the United Kingdom.svg Луіс Гамільтан
Naval Ensign of the United Kingdom.svg Джон Брум(руск.) бел.
Naval Ensign of the United Kingdom.svg Джон Даўнінг
Сцяг Трэцяга Рэйха Эрых Рэдэр
Сцяг Трэцяга Рэйха Карл Дзёніц
Сцяг Трэцяга Рэйха Ганс-Юрген Штумпф(англ.) бел.
Сцяг Трэцяга Рэйха Хуберт Шмундт(руск.) бел.
Сцяг Трэцяга Рэйха Ота Шнівінд(руск.) бел.
Сцяг Трэцяга Рэйха Рольф Карльс(руск.) бел.
Сілы бакоў
6 эсмінцаў,
2 караблі СПА,
4 ахоўныя караблі,
3 тральшчыкі,
2 падводныя лодкі,
4 дапаможныя судны,
35 транспартаў
11 падводных лодак,
57 тарпеданосцаў,
115 бамбардзіроўшчыкаў
(202 самалёта-вылеты)
Страты
22 транспарты,
2 дапаможныя судны,
153 чалавекі загінулі
6 самалётаў
 
Бітва за Атлантыку
Ла-Плата «Альтмарк» «Дэрвіш» SC 7 HX-84 HX-106 «Берлін» (1941) Дацкі праліў «Бісмарк» «Цэрбер» Заліў Св. Лаўрэнція ✯ PQ-17 Баранцава мора Нордкап

PQ-17 — арктычны канвой часоў Другой сусветнай вайны, сумна знакаміты вялікімі стратамі. PQ-17 быў адпраўлены ў СССР 27 чэрвеня 1942 года са стратэгічнымі грузамі і ваеннай тэхнікай з ЗША, Канады і Вялікабрытаніі. У яго склад уваходзілі 35 грузавых судоў. Прыкрыццё канвою ажыццяўлялася некалькімі групамі караблёў саюзнікаў. Непасрэднае прыкрыццё канвою ажыццяўлялася брытанскімі эсмінцамі, караблямі СПА, тральшчыкамі і ўзброенымі траўлерамі, якія знаходзіліся пад камандаваннем камандара Джона Брума. Паблізу канвою знаходзілася таксама злучэнне брытанскіх і амерыканскіх крэйсераў пад камандаваннем контр-адмірала Луіса Гамільтана. Далёкае прыкрыццё канвою ажыццяўляла злучэнне цяжкіх брытанскіх і амерыканскіх караблёў, у склад якога ўваходзілі авіяносец і два лінкары. Германскія ВМС правялі аперацыю «Ход канём» (ням.: Rösselsprung, мэтай якой было знішчэнне канвою. Планавалася нанесці па канвою PQ-17 сумесны ўдар сіламі надводных караблёў, падводных лодак і авіяцыі.

Крэйсерская група пад камандаваннем адмірала Гамільтана, якая суправаджала канвой, павінна была пакінуць канвой на даўгаце вострава Мядзвежы, аднак, прыкрываючы канвой, зайшла далей. У выніку атрыманых разведдадзеных 4 ліпеня 1942 года з Адміралцейства паступіў асабісты загад першага марскога лорда(руск.) бел. Дадлі Паўнда(руск.) бел.: «Канвою рассеяцца!». Крэйсерская група атрымала загад адысці на захад з-за асцярогі атакі нямецкага злучэння на чале з лінкарам «Тырпіц», які выйшаў у мора.

Атрымаўшы неадназначны загад і думаючы, што крэйсерская група сыходзіць на бой з германскімі надводнымі караблямі, Гамільтан ухваліў прапанову камандзіра прыкрыцця канвою Брума аб далучэнні эсмінцаў канвою да крэйсерскага злучэння. Як высветлілася пазней, інфармацыя аб выхадзе нямецкага лінкара аказалася недакладнай. Судны канвою паасобку прарываліся ў Архангельск пад суправаджэннем пакінутых караблёў канвою, якія ва ўмовах палярнага дня сталі лёгкай здабычай нямецкіх падлодак і авіяцыі. У выніку 22 транспарты і 2 дапаможныя судны са складу канвою былі патоплены.

Перадгісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Ленд-ліз і арктычныя канвоі[правіць | правіць зыходнік]

На Маскоўскай канферэнцыі(руск.) бел. 29 верасня — 1 кастрычніка 1941 года СССР, Вялікабрытанія і ЗША дасягнулі пагаднення аб узаемных пастаўках[1]. Самыя кароткія шляхі паставак у СССР праз Чорнае і Балтыйскае мора былі блакаваныя ворагам. Заставаліся толькі тры шляхі: паўночны, ціхаакіянскі і іранскі. Адносна бяспечным быў толькі ціхаакіянскі, аднак пераход па ім займаў 18-20 сутак, пасля чаго грузы па чыгунцы трэба было везці праз усю тэрыторыю СССР. Акрамя таго, пасля ўступлення ў вайну Японіі дастаўкай грузаў па гэтым шляху маглі займацца толькі савецкія караблі, якія, нягледзячы на ​​нейтралітэт СССР, падвяргаліся нападам японцаў. Яшчэ больш доўгім быў шлях праз Іран: караблі з Нью-Ёрка праз мыс Добрай Надзеі ішлі 75 сутак, затым грузы даводзілася везці па тэрыторыі Ірана і праз поўдзень СССР. Самым кароткім з даступных быў шлях з Вялікабрытаніі вакол акупаванай немцамі Нарвегіі, які складаў 1800—2000 міль, на пераадоленне якіх патрабавалася 10—14 сутак[1].

Паводле дагавора ў месяц павінны былі перавозіцца каля 500 тыс. тон грузаў. З іх Савецкі Саюз мог перавезці толькі 15. Да таго ж Паўночны флот СССР, які складаўся на пачатак вайны з 51 карабля, уключаючы 8 эсмінцаў і 15 падлодак[заўв. 1], меў абмежаваныя магчымасці па ахове гэтых судоў[2]. Адказнасць за арганізацыю канвояў і іх непасрэднае ахоўванне на ўсім працягу маршруту з Ісландыі ў СССР і назад ускладалася на брытанскае Адміралцейства(руск.) бел.. Паміж брытанскім і савецкім Паўночным флотам былі падзелены зоны адказнасці, мяжа якіх праходзіла ў Баранцавым моры па мерыдыяне 20° усходняй даўгаты. У сваёй зоне адказнасці флот СССР павінен быў весці разведку абзы арктычнага лёду, ажыццяўляць блакіраванне сваімі падводнымі лодкамі выхаду надводных караблёў, разведку аэрадромаў, пошук і знішчэнне падводных лодак праціўніка і забяспечваць сустрэчу канвою[3].

Лінія фронту праходзіла ў 40 км ад незамярзаючага порта ў Мурманску, а сам горад падвяргаўся сталым бамбардзіроўкам(руск.) бел. і абсталяванне порта было эвакуявана. Таму першыя пастаўкі ішлі ў порт Архангельск. 31 жніўня ў яго прыбыў першы канвой «Дэрвіш» (пазней ён атрымаў індэкс PQ-0) з шасці транспартаў. Магчымасці Архангельскага порта былі абмежаваныя, і з кастрычніка 1941 года былі праведзены маштабныя работы і будаўніцтва новых прычалаў, чыгуначных шляхоў і ўстаноўка кранаў[4]. 11 кастрычніка ў Архангельск прыбыў першы караван PQ-1[3]. Да зімы 1941 года стала зразумела, што замярзаючы Архангельск не зможа прымаць канвоі і з лістапада 1941 года пачалося аднаўленне порта ў Мурманску і працы па падаўжэнні прычалаў і пірсаў[5]. 11 студзеня 1942 года ў Мурманск прыбыў першы саюзны канвой PQ-7[6].

Па паўночным маршруце з ліпеня па снежань 1941 года ў СССР былі дастаўлены 154 000 тон грузаў з агульнай колькасці 360 778 тон, што склала больш за 40 %[7]. Першы час маршрут быў параўнальна бяспечным. З верасня па снежань 1941 года ў складзе 7 канвояў серыі PQ без страт былі праведзены 53 судны[8], якія даставілі 750 танкаў, 800 самалётаў, 2300 аўтамабіляў і больш за 100 000 тон іншых грузаў[9]. Першым канвоем, якія падвергліся нападам падводных лодак, стаў PQ-7A. 2 студзеня 1942 года падводнай лодкай U-134(руск.) бел. быў патоплены брытанскі транспарт «Вазірыстан»[10]. Усе наступныя арктычныя канвоі падвяргаліся нападам нямецкіх падводных лодак і авіяцыі. Да лютага 1942 года ў складзе 12 канвояў былі праведзены 93 судны і адно страчана[9]. Першыя страты ў Арктыцы панеслі і ВМС Вялікабрытаніі. 17 студзеня 1942 года пры праводцы канвою PQ-8 у выніку атакі падводнай лодкі U-454 быў патоплены эсмінец HMS «Matabele»(руск.) бел.[11].

Узрослая актыўнасць брытанскага флота на поўначы не засталася незаўважанай у Германіі. Алею ў агонь падлілі і дыверсійныя рэйды брытанскіх караблёў да ўзбярэжжа Нарвегіі 26 і 27 снежня. Баючыся магчымай высадкі саюзнікаў у Нарвегіі, Гітлер заявіў:

Нямецкі флот павінен выкарыстаць усе свае сілы для абароны Нарвегіі.

Wolfram Wette, Wilhelm Deist, Manfred Messerschmidt. Germany and the Second World War: Volume I The Build-Up of German Aggression — New York: Oxford University Press, 1991. — P. 444. — 832 p. — ISBN 019822866X.

Для гэтай мэты ў Нарвегію перакідваліся і цяжкія нямецкія караблі, якія да таго ж можна было выкарыстоўваць для атакі паўночных канвояў[12]. 16 студзеня 1942 года ў Тронхейме кінуў якар лінкар «Тырпіц», аднатыпны са знакамітым «Бісмаркам»(руск.) бел.[13]. 21—23 лютага ў Тронхейм прыйшлі «кішэнны лінкар» «Адмірал Шэер»(руск.) бел. і цяжкі крэйсер «Прынц Ойген»(руск.) бел.[14], пераведзеныя з Балтыкі. Прысутнасць гэтых караблёў у Нарвегіі запатрабавала ад Адміралцейства прыкрыцця канвояў цяжкімі караблямі — лінкарамі і авіяносцамі. З-за пагрозы з боку нямецкай авіяцыі цяжкія караблі маглі знаходзіцца толькі ў далёкім ахоўванні на лініі Ісландыя — востраў Ян-Маен. Паводле прапановы англійскага адмірала Джона Тові было вырашана сумясціць па часе праводку канвою ў СССР са зваротным канвоем парожніх судоў, каб забяспечыць прыкрыццё іх цяжкімі караблямі і ўзмацніць непасрэднае суправаджэнне. Першымі канвоямі, праведзенымі па такой схеме, сталі PQ-12 і QP-8[15].

Канвой PQ-12 выйшаў у мора 1 сакавіка 1942 года. У складзе сіл далёкага прыкрыцця знаходзіліся лінейныя караблі «Кінг Джордж V»(руск.) бел., «Дзюк оф Ёрк»(руск.) бел., лінейны крэйсер «Рынаўн»(руск.) бел. і авіяносец «Вікторыес»(руск.) бел.[16]. 6 сакавіка на перахоп канвою выйшаў «Тырпіц». Бачнасць была дрэннай, таму нямецкія караблі не змаглі знайсці канвой. А 9 сакавіка 12 тарпеданосцаў з «Выкторыеса» выйшлі ў атаку на выяўлены «Тырпіц»[15]. Атака была безвыніковай, але не на жарт напужала немцаў. З палявання на «Бісмарк» ўрокі вынялі ўсе. Гэтак жа як англічане асцерагаліся моцы «Тырпіца», таксама і немцы асцерагаліся нападаў англійскай палубнай авіяцыі.

Палярны дзень падаваў больш магчымасцей немцам для нападаў авіяцыяй. Канвоі, вымушаныя абыходзіць льды, праходзілі ў небяспечнай блізкасці ад баз нямецкай авіяцыі ў Нарвегіі. Страты ўзрасталі, і Адміралцейства неаднаразова прапаноўвала спыніць праводку канвояў, але гэтыя прапановы адхіляліся паводле палітычных прычын. Пры праводцы канвояў PQ-13 і QP-9 быў пашкоджаны лёгкі крэйсер «Трынідад»(руск.) бел.. У пачатку мая пры праводцы канвояў PQ-15 і QP-11 быў страчаны лёгкі крэйсер «Эдзінбург»(руск.) бел. з грузам савецкага золата, адпраўленага ў рахунак аплаты паставак па ленд-лізу. Малыя рамонтныя магчымасці савецкіх паўночных верфяў вымусілі адправіць «Трынідад» на рамонт у Вялікабрытанію. На зваротным шляху крэйсер быў патоплены германскай авіяцыяй у Баранцавым моры[15].

Аперацыя «Rösselsprung»[правіць | правіць зыходнік]

У канцы вясны 1942 года германскія ВМС пачалі планаванне аперацыі «Rösselsprung» (бел.: Ход канём), мэтай якой было знішчэнне аднаго з канвояў PQ. Планавалася нанесці засяроджаны ўдар па канвою сіламі надводных караблёў, падводных лодак і авіяцыі. 15 чэрвеня Рэдэр далажыў Гітлеру план аперацыі. Умовай правядзення аперацыі называлася адсутнасць рызыкі сустрэчы з праўзыходнымі сіламі англійскага флоту і забеспячэнне люфтвафэ паветранага прыкрыцця «Тырпіца»[17]. Нямецкі адмірал Шнівінд, камандуючы нямецкімі надводнымі сіламі на Поўначы, планаваў атакаваць канвой на ўсход ад вострава Мядзведжы, паміж 20 і 30 градусамі ўсходняй даўгаты[18].

Схема кіравання была дастаткова складанай. Тактычнае кіраўніцтва злучэннем надводных караблёў даручалася Ота Шнівінду, які трымаў сцяг на «Тырпіцы». Падводнымі сіламі камандаваў адмірал Хуберт Шмундт, які знаходзіўся ў Нарвіку на борце камандна-штабнога карабля «Танга». Аператыўнае кіраўніцтва было ўскладзена на генерал-адмірала Карльса, які павінен быў ажыццяўляць кіраванне надводнымі і падводнымі сіламі са штаба ВМС групы «Поўнач», якая размяшчалася ў Кілі. Нямецкім ВПС было загадана весці разведку ў інтарэсах ВМС. ВПС ставілася задача па выяўленні канвою і цяжкіх караблёў прыкрыцця. Пасля выяўлення авіяцыя павінна была сачыць за іх перасоўваннямі, паведамляючы пра іх ВМС. ВПС таксама павінны былі ажыццяўляць знішчальнае прыкрыццё лінейных сіл нямецкага флоту і вывад іх на караблі ахоўвання канвою. Цяжкім надводным караблям адводзілася задача знішчэння ахоўвання канвою. Асноўнай задачай эсмінцаў было прыкрыццё сваіх лінейных сіл ад тарпедных нападаў эсмінцаў праціўніка. Пасля нейтралізацыі ахоўвання канвою авіяцыя і падводныя лодкі павінны былі заняцца знішчэннем транспартаў[19].

Нямецкія ВМС мелі ў Нарвегіі дзве групы цяжкіх караблёў. На якары ў Тронхейме стаялі лінкар «Тырпіц» і цяжкі крэйсер «Адмірал Хіпер»(руск.) бел.. Іх ахоўванне павінны былі скласці пяць эсмінцаў і два мінаносцы. Менш хуткаходныя «кішэнныя лінкары» «Лютцаў»(руск.) бел. і «Адмірал Шэер» павінны былі выйсці з Нарвіка ў суправаджэнні пяці эсмінцаў. Пасля атрымання загаду аб пачатку аперацыі першая група павінна была выйсці з Тронхеймсфіёрда(руск.) бел. ў Вестфіёрд. Другая група з Нарвіка павінна была выйсці ў Алтафіёрд(руск.) бел.. Пасля запраўкі з танкераў эсмінцы і астатнія караблі павінны былі чакаць загаду з Кіля. Атрымаўшы дадзеныя пра месцазнаходжанне канвою, караблям трэба было сустрэцца ў ста мілях на паўночны захад ад мыса Нордкап(руск.) бел. і рухацца на перахоп канвою на ўсход ад вострава Мядзведжы[20][21].

Да сярэдзіны чэрвеня ў мора выйшлі U-657, U-88(руск.) бел., U-355(руск.) бел., U-334(руск.) бел.. 18 чэрвеня з Тронхейма выйшла U-457, а 23 чэрвеня U-255(руск.) бел. з Нарвіка і U-456(руск.) бел. з Бергена. Да сярэдзіны чэрвеня колькасць лодак арктычнай «ваўчынай зграі»(руск.) бел. была даведзена да дзесяці[22].

Абстаноўка напярэдадні і план праводкі канвою PQ-17[правіць | правіць зыходнік]

Да вясны 1942 года тэмп адпраўкі арктычных канвояў знізіўся. Надыходзячы палярны дзень дазваляў сілам 5-га паветранага флоту(руск.) бел. люфтвафэ кругласутачна наносіць удары па караблям. Аналізуючы цяжкасці з праводкай канвояў у сакавіку і красавіку, адмірал Тові перадаў у адміралцейства: «Калі канвоі павінны ісці па палітычных меркаваннях, трэба чакаць вельмі цяжкіх страт». Яго меркаванне падтрымаў і першы марскі лорд Дадлі Паўнд[23]. Да канца красавіка ў партах ЗША і Вялікабрытаніі знаходзіліся 107 судоў з грузамі, якія чакалі адпраўкі. Аднак пратакол аб пастаўках выразна агаворваў, што і калі павінна быць пастаўлена. Сталін патрабаваў ад Чэрчыля «прыняць усе неабходныя меры, каб забяспечыць прыбыццё названых грузаў у СССР на працягу мая, бо гэта выключна важна для нашага фронту»[23]. З ім быў згодны і прэзідэнт ЗША Рузвельт, які ў сваім пасланні 27 красавіка 1942 года пісаў Чэрчылю: «Злучаныя Штаты зрабілі настолькі вялікія высілкі з мэтай забеспячэння Расіі пастаўкамі матэрыялаў, што, на яго думку, блакіраваць гэтыя матэрыялы было б сур'ёзнай памылкай, калі гэта не апраўдваецца непераадольнымі перашкодамі»[24]. У гэтай абстаноўцы брытанскім прэм'ер-міністрам было прынята рашэнне аб працягу праводкі арктычных канвояў. У сваім звароце да Адміралцейства ён пісаў:

Не толькі прэм'ер Сталін, але і прэзідэнт Рузвельт будуць вельмі расчараваныя, калі мы спынім зараз адпраўку канвояў. Рускія вядуць цяжкія баі і чакаюць, што мы пойдзем на рызыку і, калі спатрэбіцца, панясём страты ў адпаведнасці з нашымі абавязацельствамі. Амерыканскія караблі чакаюць сваёй чаргі да адпраўкі. Усведамляючы вялікую і рэальную небяспеку, я асабіста лічу, што канвой (PQ-16) павінен выйсці ў мора 18 мая. Аперацыя будзе апраўданая, калі да месца прызначэння дойдзе хоць бы палова судоў[25].

21 сакавіка ў склад ВПС Паўночнага флота быў уключаны 95-ты знішчальны авіяцыйны полк (ЗАП), які меў на ўзбраенні 2 эскадрыллі далёкіх знішчальнікаў Пе-3(руск.) бел.. Яго асноўнай задачай было прыкрыццё канвояў на дыстанцыі да 200 км ад уваходу ў Кольскі заліў[6].

Канвой PQ-16 выйшаў з Рэйк'явіка 21 мая ў складзе 35 судоў, стаўшы самым вялікім з адпраўленых у СССР да гэтага часу. Зваротны канвой QP-12 складаўся з 15 судоў. Для ўзмацнення блізкага прыкрыцця былі выдзелены чатыры крэйсеры[26]. Улічваючы сумны досвед «Эдзінбурга» і «Трынідада», крэйсеры, якія да гэтага ажыццяўляўлі СПА канвою, згодна інструкцый Адміралцейства пакінулі яго ў 250 мілях на паўднёвы захад ад (WSW) вострава Мядзведжы[27]. Нягледзячы на ​​няспынныя масіраваныя паветраныя атакі з адначасовым ужываннем тарпеданосцаў і пікіруючых бамбардзіроўшчыкаў, канвой дайшоў да Мурманска і Архангельска, страціўшы толькі 7 судоў, што было прызнана поспехам. Зваротны канвой прайшоў без страт[26].

У адпаведнасці з абяцаннямі Чэрчыля Рузвельту аб інтэрвале паміж канвоямі ў 3 тыдні наступны павінен быў выйсці ў мора 11 чэрвеня. Але Адміралцейства сутыкнулася з недахопам эскортных караблёў. З-за неабходнасці праводкі канвою на Мальту, выхад PQ-17 быў спачатку перанесены на 17 чэрвеня, а затым на 27[28]. Гэта прывяло да таго, што PQ-17 стаў мэтай нямецкай аперацыі «Ход канём». У цэлым план праводкі гэтага канвою быў такім жа, як і для PQ-16. Вылучыць эскортны авіяносец не ўдалося. Блізкае прыкрыццё павінна было ажыццяўляцца эскортнымі сіламі пад камандаваннем камандара Брума. Крэйсерскае злучэнне, якое складалася з чатырох крэйсераў, павінна было ажыццяўляць прыкрыццё канвою ад надводных сіл праціўніка на захад ад вострава Мядзведжы, да 25° у. д. Яму ў любым выпадку забаранялася ўступаць у бой з злучэннем, у складзе якога будзе «Тырпіц». Задачу нейтралізацыі «Тырпіца» павінна была вырашыць група далёкага прыкрыцця ў складзе авіяносца і двух лінкараў. На ўсход ад вострава Мядзведжы абарону ад надводных караблёў маглі забяспечыць толькі падводныя лодкі. Дзве з іх павінны былі ісці з канвоем, а астатнія адзінаццаць былі папярэдне разгорнутыя на шляху магчымага руху нямецкіх караблёў[29].

З мэтай дэзарыентацыі праціўніка быў запланаваны выхад у мора фальшывага канвою — злучэння «X» (англ.: Force X, Operation ES[30]). У яго склад павінны былі ўвайсці некалькі транспартаў пад аховай эсмінцаў і крэйсераў. Канвой павінен быў імітаваць дыверсійнае злучэнне, прызначанае для высадкі ў паўднёвай Нарвегіі. Курс сіл далёкага прыкрыцця канвою PQ-17 быў падабраны так, каб у немцаў склалася ўражанне, што лінкары і авіяносец затуляюць дыверсійнае падраздзяленне. Меркавалася, што інфармацыя аб ілжывым канвоі прымусіць немцаў выкарыстоўваць цяжкія караблі для абароны Нарвегіі і адцягне іх ад канвою PQ-17[31].

Увесну і ўлетку 1942 года аднавілася проціборства люфтвафэ і савецкай авіяцыі над Кольскім паўвостравам. Германія нарошчвала сваю авіяцыйную групоўку. На працягу вясны 1942 года колькасць баявых самалётаў узрасла амаль у два разы[32]. У маі — чэрвені 1942 года люфтвафэ фактычна захапілі панаванне ў паветры і падвяргалі пастаянным налётам Мурманск, у выніку якіх горад, у якім было шмат драўляных пабудоў, згарэў, а порт быў разбураны і фактычна не мог прымаць караблі[33].

Канвой PQ-17[правіць | правіць зыходнік]

Сілы бакоў[правіць | правіць зыходнік]

Саюзнікі[правіць | правіць зыходнік]

Склад канвою

Знішчальнік «Харыкейн» на адным з CAM-судоў.

Канвой складаўся з 35 транспартаў, уключаючы 22 амерыканскія, 8 брытанскіх, 2 панамскія, 1 галандскі і 2 савецкія (танкеры «Данбас» і «Азербайджан»). З канвоем ішлі тры брытанскія выратавальныя судны (пераабсталяваныя пасажырскія судны) «Зафаран», «Замалек», «Рэтлін» і эскадраны танкер для запраўкі эскортных караблёў (першапачаткова гэта быў RFA «Grey Ranger», але з-за яго пашкоджання ён быў заменены на RFA «Aldersdale» з злучэння «Q»). У некаторых крыніцах згадваецца, што з канвоем быў запланаваны выхад 36-га транспарту «Вэст Готамска», але з Рэйк'явіка ён не выходзіў, па ўсёй бачнасці, з-за праблем з рухавіком.

З Ісландыі разам з PQ-17 выйшла злучэнне «Q», якое павінна было ў раёне вострава Ян-Маен адлучыцца і чакаць зваротны канвой QP-13. У яго склад уваходзілі эсмінец HMS «Douglas» (D 90) і эскадраны танкер RFA «Aldersdale»[30].

Груз канвою ўключаў 297 самалётаў, 594 танкі, 4246 грузавікоў, а таксама авіяцыйны бензін і іншыя матэрыялы масай 156492 тоны. Кошт грузу складала каля 700 млн долараў у цэнах 1942 года. Гэтых грузаў магло хапіць для забеспячэння арміі колькасцю 55 000 чалавек.

Адно з судоў («Эмпайр Тайд») было абсталявана катапультай з знішчальнікам Sea Hurricane IA(руск.) бел. (англ.: CAM ship — Catapult Aircraft Merchantman). Катапульта дазваляла запусціць знішчальнік на перахоп праціўніка, аднак пасля выканання задання лётчык не мог здзейсніць пасадку на транспарт з прычыны адсутнасці на апошнім палётнай палубы. Самалёт фактычна быў аднаразовым, а пілот мог разлічваць на выратаванне толькі пры ўдалай пасадцы на ваду паблізу аднаго з сваіх судоў[34].

Усе судны канвою былі абсталяваны аэрастатамі загароды(руск.) бел.. На палубах судоў для абароны ўсталёўваліся зенітныя гарматы, абслугоўваннем якіх займаліся спецыяльныя ваенныя каманды. У агульнай складанасці на судах былі ўсталяваныя 33 гарматы калібрам ад 40 да 102-мм, 33 20-мм аўтаматы «Эрлікон»(руск.) бел. і больш 207 розных кулямётаў[35].

Пералік грузаў канвою PQ-17[8]
Тып груза Дастаўлена Страчана Усяго
Аўтамабілі, шт. 896 3350 4246
Танкі, шт. 164 430 594
Самалёты, шт. 87 210 297
Іншыя грузы, тон 57 176 99 316 156 492

Склад эскорту

Непасрэднае ахоўванне канвою ажыццяўляла першая група суправаджэння (EG1) ВМС Вялікабрытаніі пад камандаваннем Джона Брума, якая ўключала ў сябе 6 эсмінцаў, 4 супрацьлодкавыя траўлеры, 4 вартавыя караблі, 3 тральшчыкі, 2 караблі СПА, 2 падлодкі, тры выратавальныя судны і танкер.

Далёкае прыкрыццё ажыццяўлялася крэйсерскім злучэннем (англ.: First Cruiser Squadron — CS1) пад камандаваннем брытанскага адмірала Луіса Гамільтана. Яно складалася з двух брытанскіх крэйсераў «Лондан» (флагманскі карабель) і «Норфалк», двух амерыканскіх крэйсераў «Тускалуза» і «Уічыта» і трох эсмінцаў (з іх два амерыканскія).

Цяжкае прыкрыццё ажыццяўлялася эскадрай пад камандаваннем адмірала Джона Тові. У яе склад уваходзілі лінкары «Дзюк оф Ёрк» і «Вашынгтон»(англ.) бел., авіяносец «Вікторыес», крэйсеры «Камберлэнд» і «Нігерыя», а таксама дванаццаць эсмінцаў[39].

Для блакіравання выхаду ў мора германскіх надводных караблёў уздоўж узбярэжжа Паўночнай Нарвегіі былі разгорнутыя дзве заслоны з падводных лодак. Бліжэй да берага ля выхадаў з фіёрдаў размяшчаліся пазіцыі чатырох савецкіх падводных лодак[заўв. 2], далей размяшчаліся яшчэ дзевяць падводных лодак — восем брытанскіх і адна французская. 5 ліпеня да іх далучыліся брытанскія падлодкі P-614 і P-615 са складу канвою PQ-17, а 6 ліпеня савецкая Щ-422(руск.) бел.[заўв. 3][30][39][40][41].

Нямецкія сілы[правіць | правіць зыходнік]

У зоне праходжання канвою PQ-17 дзейнічала «ваўчыная зграя» падводных лодак пад кодавай назвай «Eisteufel» («Ледзяны чорт»). З 7 па 29 чэрвеня ў Арктыцы дзейнічалі 11 субмарын[18][22].


Праводка канвою[правіць | правіць зыходнік]

Падзеі 27 чэрвеня — 3 ліпеня[правіць | правіць зыходнік]

Маршрут PQ-17 да пункту роспуску (4 ліпеня 1942 года). Паказаны радыус дзеяння нямецкай авіяцыі з баз у Нарвегіі.

27 чэрвеня з Мурманска выйшаў зваротны канвой QP-13 у складзе 25 судоў[53]. Судны канвою PQ-17 пачалі выхад з Хвальфіёрда ў 16:00 GMT[заўв. 4] 27 чэрвеня 1942 года[54]. Канвой на гэты момант складаўся з 35 гандлёвых, 3 выратавальных судоў і 1 эскадранага танкера, у суправаджэнні часовых сіл ахоўвання — 3[30][54][заўв. 5] тральшчыкаў і 4 узброеных траўлераў[55]. Адно з судоў («Эмпайр Тайд») было абсталявана катапультай з самалётам «Харыкейн», які мог выкарыстоўвацца толькі аднаразова[34]. Танкерам быў «Грэй Рэйнджар», які павінен быў суправаджаць канвой да канцовага пункта, і з якога павінны былі ажыццяўляць запраўку ў моры караблі ахоўвання[55][56]. З канвоем выйшла і злучэнне «Q» у складзе яшчэ аднаго танкера «Олдэрсдэйл» і састарэлага эсмінца «Дуглас» (англ.: HMS Douglas (D 90))[30], якое 2 ліпеня павінна было аддзяліцца ад канвою і чакаць у раёне вострава Ян-Маен зваротны канвой QP-13.

Судны сталі ў дзве кільватарныя калоны і, ва ўмовах дрэннай бачнасці, накіраваліся вакол Ісландыі на поўнач[55]. Неўзабаве пасля выхаду адзін з транспартаў, «Рычард Бленд», у густым тумане наскочыў на падводную скалу, атрымаўшы вялікую прабоіну. У 21:00 з Рэйк'явіка быў высланы буксір, з дапамогай якога транспарт вярнуўся ў Рэйк'явік[55]. Мінуўшы мыс Стромнес, судны былі пабудаваныя ў паходны ордэр — дзевяць калон па чатыры судны ў кожнай. Канвой накіраваўся ў бок вострава Ян-Майен, на сустрэчу з асноўнымі сіламі ахоўвання, якім камандаваў камандар Брум. Сустрэча была запланаваная на 30 чэрвеня[57].

У 05:00 29 чэрвеня канвой, знаходзячыся ў густым тумане (бачнасць да 50 метраў), увайшоў у зону цяжкіх плаваючых льдоў. Чатыры судны атрымалі пашкоджанні. Амерыканскі транспарт «Эксфард», паведаміўшы аб пашкоджанні, атрымаў дазвол вярнуцца. Танкер «Грэй Рэйнджар» атрымаў вялікую прабоіну ў насавой частцы і не мог развіць ход больш 8 вузлоў. Было прынята рашэнне замяніць «Грэй Рэйнджар» танкерам «Олдэрсдэйл» так, каб «Грэй Рэйнджар» заняў месца «Олдэрсдэйла» у складзе злучэння «Q», які чакаў ля вострава Ян-Маен канвой QP-13[55]. У 08:00 таго ж дня дзве англійскія падводныя лодкі Р-614 і Р-615[заўв. 6][30] выйшлі з Ісландыі ў суправаджэнні карвета HMS Dianella (K07)[58], а ў 13:30, заправіўшыся з танкера ў Сейдзіс-фіёрдзе(руск.) бел., у мора выйшлі караблі блізкага ахоўвання Брума[59].

Пасля выхаду ў мора сіл ахоўвання адбылася тэлефонная размова паміж адміралам Тові і першым марскім лордам Паўндам. Паводле ўспамінаў Тові, менавіта ў гэтай размове Паўнд упершыню згадаў пра магчымасць разгрупавання канвою ў выпадку атакі «Тырпіца»[60]. Падобная тактыка ўжывалася брытанскім флотам раней, напрыклад, 5 лістапада 1940 года падчас нападу нямецкім рэйдэрам «Адмірал Шэер» атлантычны канвой HX-84(англ.) бел.. Тады коштам уласнай гібелі дапаможны крэйсер(руск.) бел. «Джэрвіс Бэй»(руск.) бел. дазволіў выратавацца 32 з 37 судоў канвою, якія рассяродзіліся[61].

У 17:00, пасля тэлефоннай размовы з Паўндам, злучэнне Тові выйшла са Скапа-Флоу(руск.) бел. на Аркнейскіх астравах. У склад злучэння ўваходзілі лінейныя караблі «Дзюк оф Ёрк» і «Вашынгтон», авіяносец «Вікторыес», два крэйсеры і восем эскадраных мінаносцаў. Маршрут караблёў быў падабраны такім чынам, каб яны маглі ажыццяўляць як ахоўванне PQ-17, так і імітаваць сілы прыкрыцця фальшывага канвою[39]. 29 чэрвеня са Скапа-Флоу выйшаў і сам канвой-прыманка — злучэнне «X» — у складзе 5 мінных загараджальнікаў і 4 вугальшчыкаў[31] у суправаджэнні крэйсераў «Сірыус» і «Кюрасо», 5 эсмінцаў і 4 узброеных траўлераў[30].

У другой палове дня 30 чэрвеня сілы ахоўвання пад камандай Брума дагналі PQ-17 і да 15:45 занялі свае месцы ў ордэры[30]. Канвой, не заўважаны праціўнікам, працягваў рух на ўсход. У той жа дзень была атрымана радыёграма кіраўніка англійскай ваенна-марской місіі ў Мурманску. Ён паведамляў, што канвой QP-13 выяўлены нямецкім самалётам-разведчыкам на наступны дзень пасля выхаду. Такім чынам, немцы павінны былі меркаваць і наяўнасць канвою PQ-17[62].

1 ліпеня ў 02:00 з Сейдзіс-фіёрда ў мора выйшла крэйсерскае злучэнне (англ.: First Cruiser Squadron — CS1) пад камандаваннем Гамільтана. У яго склад уваходзілі брытанскія крэйсеры «Лондан» і «Нарфолк», амерыканскія крэйсеры «Тускалуза» і «Уічыта», а таксама эсмінцы «Уэйнрайт», «Самалі» і «Роўэн»[63]. Канвой-прыманка дасягнуў 1° усходняй даўгаты[39]. Ва ўмовах дрэннай бачнасці ён так і не быў знойдзены праціўнікам. Аперацыя была перапыненая, і злучэнне «X» вярнулася ў Скапа-Флоу[39].

1 ліпеня было атрымана і паведамленне з Мурманска. З-за бесперапынных авіяцыйных бамбардзіровак кіраўнік англійскай ваенна-марской місіі лічыў, што караблі і судны канвою не павінны ісці ў Мурманск. Адміралцейства вырашыла, што ўсе судны PQ-17, якім дазваляе асадка, павінны ісці ў Архангельск[17][64][65].

У апоўдні 1 ліпень канвой быў знойдзены праціўнікам. Над караблямі з'явіўся самалёт-разведчык Fw-200(руск.) бел.[65]. З гэтага моманту канвой знаходзіўся пад практычна няспынным наглядам самалётаў, а ў далейшым і падводных лодак, першая з якіх заўважыла судны бліжэй да вечара[66]. Яна была адагнаная глыбіннымі бомбамі з караблёў ахоўвання, але пазней дала радыёграму пра месцазнаходжанне канвою. Гэтая радыёграма першай дайшла да штаба ВМС у Кілі (паведамленне з самалёта-разведчыка было атрымана з затрымкай на 10 гадзін)[62]. Цяпер радыёмаўчанне можна было парушыць, і Брум правёў сеанс сувязі з Адміралцействам[67]. Надвор'е і караблі ахоўвання перашкаджалі лодкам атакаваць, таму ім даводзілася сачыць за канвоем у чаканні лепшай магчымасці[68].

У другой палове 1 ліпеня нямецкі самалёт-разведчык Fw-200 выявіў лінейныя сілы Тові[69][70]. Гэтая інфармацыя дазволіла 2 ліпеня нямецкаму камандаванню зрабіць выснову пра тое, што англічане прытрымліваюцца стандартнай тактыкі — праводка прамога і зваротнага канвою адначасова з далёкім прыкрыццём з цяжкіх караблёў. Паколькі ўсё ішло згодна з планам, было прынята рашэнне аб пачатку першага этапу аперацыі «Ход канём»[71].

2 ліпеня надвор'е не спрыяла паветраным нападам. Туман вымусіў немцаў паберагчы асноўныя сілы 5-га паветранага флоту і прымяніць паплаўковыя гідрасамалёты-тарпеданосцы Heinkel He-115(руск.) бел.[72]. Сем самалётаў эскадрыллі 1./406 атакавалі канвой увечары 2 ліпеня[44]. Аднак моцны зенітны агонь рассеяў самалёты эскадрыллі. Самалёт камандзіра эскадрыллі капітана Ватэра быў збіты, але экіпаж быў выратаваны самалётам фельдфебеля Арабіна, які пад абстрэлам караблёў эскорту змог сесці на ваду і ўзляцець са сваім камандзірам[44].

Увечары 2 ліпеня немцы пачалі вылучэнне надводных сіл на перадавыя базы ў Вэст-фіёрде і Альта-фіёрдзе. Першая баявая група, якая складалася з лінкара «Тырпіц» і цяжкага крэйсера «Адмірал Хіпер» у суправаджэнні эсмінцаў «Ганс Лодзі», «Karl Galster», «Тэадор Рыдэл» і мінаносцаў T7 і T15, выйшла ў Альта-фіёрд. Пазней да іх далучыўся эсмінец «Рыхард Байтцэн». Аднак у моцным тумане «Ганс Лодзі», «Карл Гарстэр» і «Тэадор Рыдэл» наскочылі на мель і вымушаныя былі вярнуцца назад. Другая баявая група выйшла з Нарвіка ў складзе цяжкіх крэйсераў «Лютцаў» і «Адмірал Шэер» у суправаджэнні эсмінцаў Z24, Z27, Z28, Z29, Z30 і судна забеспячэння «Dithmarschen». Неўзабаве пасля выхаду, ноччу 3 ліпеня, «Лютцаў» наскочыў на падводную скалу і, атрымаўшы прабоіну, перапыніў свой удзел у аперацыі[21].

3 ліпеня прайшло ў адносным спакоі. Крэйсерская група Гамільтана ішла ў 20[73]-30 мілях на поўнач ад канвою[74]. Амаль увесь дзень канвой і крэйсерская група ішлі ў густым тумане. Нягледзячы на тое, што над канвоем пастаянна віселі разведчыкі Bv-138(руск.) бел., нападаў авіяцыі не было. Падводныя лодкі перыядычна спрабавалі выйсці ў атаку, але іх паспяхова адганялі караблі ахоўвання[75]. Паколькі лядовая абстаноўка дазваляла, канвой прайшоў прыблізна ў 50 мілях на поўнач ад вострава Мядзведжы, стаўшы першым канвоем PQ, які прайшоў на поўнач ад яго[64].

У гэты дзень прыйшла і трывожная навіна. Пасля некалькіх дзён беспаспяховых спроб разведкі нямецкіх баз брытанскі самалёт-разведчык паведаміў аб тым, што гавань Тронхейма пустая[76]. Але, ведаючы паводле разведдадзеных, што выхад нямецкіх караблёў з гавані планаваўся прыблізна за 36 гадзін да атакі[77], Адміралцейства лічыла, што пакуль непасрэднай пагрозы атакі канвою нямецкімі надводнымі караблямі няма[78].

Падзеі 4 ліпеня[правіць | правіць зыходнік]

Атака нямецкіх тарпеданосцаў увечары 4 ліпеня.

4 ліпеня амерыканцы адзначалі Дзень незалежнасці і з пачаткам новага дня сталі атрымліваць віншаванні з іншых караблёў і судоў канвою[79]. Да раніцы туман пачаў рассейвацца. У 04:52 GMT+2 (02:52 паводле Грынвіча) скрозь разрыў у аблоках праскочыў адзіночны He-115 і тарпедаваў амерыканскі транспарт «Крыстафер Ньюпарт»[80]. Судна страціла ход і 47 чалавек яго каманды былі зняты «Замалекам», а Брум загадаў падводнай лодцы Р-614 дабіць судна. Тарпеда Р-614 не прычыніла вялікай шкоды транспарту, спробы «Дыянэлы» затапіць яго таксама не ўвянчаліся поспехам. Судна было кінута ў дрэйф і, пазней, у 08:23, патопленае нямецкай падлодкай U-457[81][82].

Неўзабаве туман канчаткова разышоўся[80]. Крэйсерскае злучэнне наблізілася да канвою і шло ў некалькіх мілях наперадзе. За кармой канвою вісела пара Bv-138. Паступова да іх сталі далучацца бамбардзіроўшчыкі Ju-88(руск.) бел., якія круціліся над канвоем у чаканні зручнага моманту для нападу[83]. Да поўдня канвой падабраўся да 25-га мерыдыяна ўсходняй даўгаты — месца, дзе яго павінна было пакінуць крэйсерскае злучэнне. У 00:30 Гамільтан атрымаў ад Адміралцейства дазвол ісці з канвоем далей на ўсход і сыходзіць, калі той палічыць патрэбным. Гамільтан, нягледзячы на ​​пярэчанні адмірала Тові, радыраваў, што будзе з канвоем да высвятлення сітуацыі, але не пазней чым да 14:00 5 ліпеня[80].

Пасля поўдня канвой падвергнуўся метадычнай бамбардзіроўцы з Ju-88. Атакі былі нешматлікімі, але трымалі зенітчыкаў у пастаянным напружанні[84]. Незадоўга да 17:00 у атаку на канвой паспрабавалі выйсці гідрасамалёты He-115 406-й эскадрыллі[35]. Але іх спробы наблізіцца да канвою на дыстанцыю скіду тарпед паспяхова перарываліся зенітным агнём караблёў ахоўвання[44]. У 20:22 GMT+2[85] пачалася атака 25 тарпеданосцаў He-111 26-й эскадрыллі. Яны заходзілі ў атаку з двух кірункаў — правых кармавога(руск.) бел. і насавога вуглоў, перпендыкулярна(руск.) бел. адзін аднаму[35]. Атака з насавых вуглоў была сустрэтая моцным зенітным агнём амерыканскага эсмінца «Уэйнрайт», які запраўляўся ў гэты момант з «Олдэрсдэйла». Эсмінец павярнуўся і на поўным хаду накіраваўся ў бок самалётаў, ведучы агонь з усіх гармат. Паводле ўспамінаў відавочцаў, «Уэйнрайт» ператварыўся ў агнядышны вулкан[86], а яго эфектыўны агонь прымусіў тарпеданосцаў заўчасна скінуць тарпеды і рассеяцца[87]. Эсмінцам быў збіты самалёт лідара гэтай атакі, лейтэнанта Георга Каумеера[88][89].

Атака з кармавых вуглоў апынулася для «хейнкеляў» больш паспяховай. Нягледзячы на ​​шчыльны зенітны агонь, лідар атакі лейтэнант Хенеман[89] не звярнуў з курсу і быў збіты, паспеўшы скінуць свае тарпеды, якія трапілі ў «Нэйварына»[35]. Іншымі самалётамі яго групы былі пашкоджаныя «Азербайджан» і «Уільям Хупер». Выратавальныя судны знялі экіпажы з «Нэйварына» і «Уільяма Хупера»[90]. Танкер «Азербайджан» змог аднавіць ход і праз гадзіну пасля пачатку атакі дагнаў канвой[91]. Нягледзячы на ​​страту яшчэ двух караблёў, канвой адбіў масіраваную атаку тарпеданосцаў і захаваў лад. Аптымізм маракоў канвою добра ілюструе фраза, запісаная ў сваім дзённіку камандзірам эскорту Брумам:

Маё ўражанне ад рашучасці, выражанай канвоем і эскортам, такое, што калі не скончацца боепрыпасы, PQ-17 можа прайсці куды заўгодна.

[92]

Рух суднаў канвою пасля роспуску (4—29 ліпеня 1942) і дзеянні савецкіх ВМФ і авіяцыі. Нумары судоў адпавядаюць іх нумарам у ордэры канвою.

У 21:00 крэйсерская група знаходзілася ў 5 мілях наперадзе канвою[93]. А на працягу наступнай паўгадзіны з Адміралцейства прыйшлі тры радыёграмы, якія вырашылі лёс канвою[94].

  • 21:11 Крэйсерскаму злучэнню адысці на захад поўным ходам.
  • 21:23 З прычыны пагрозы надводных караблёў канвою рассяродзіцца і ісці ў рускія парты.
  • 21:36 Згодна з маёй ад 21:23 канвою рассеяцца.

Адпраўцы гэтых радыёграм папярэднічала пасяджэнне ў Адміралітэце пад старшынствам першага марскога лорда Дадлі Паўнда[95]. Раннім вечарам былі атрыманы разведдадзеныя аб тым, што цяжкія нямецкія караблі сканцэнтраваны ў Альта-фіёрдзе. Адміралцейства вырашыла, што напад «Тырпіца» на канвой запланаваны прыблізна на 02:00 5 ліпеня[95]. Было відавочна, што крэйсерскае злучэнне павінна быць адклікана з прычыны няздольнасці аказаць супраціўленне нямецкаму лінкару. На нарадзе былі разгледжаны тры варыянты дзеянняў: 1) водгук крэйсерскай групы і працяг руху канвою, 2) разварот канвою насустрач эскадры Тові і спроба перахапіць немцаў, 3) разгрупаванне канвою. Першыя два былі прызнаныя неэфектыўнымі[96]. Нягледзячы на ​​адсутнасць інфармацыі аб выхадзе нямецкіх караблёў з Альта-фіёрда, лордам Паўндам было прынята практычна аднаасобнае рашэнне (яго падтрымаў толькі намеснік начальніка марскога штаба адмірал Мур) аб рассейванні канвою[96].

Былі адпраўленыя радыёграмы аб адклiканнi крэйсерскай групы і рассейванні судоў канвою. Аднак у другой адпраўленай радыёграме была ўжытая фармулёўка «рассяродзіцца», а гэта, паводле інструкцый, мела на ўвазе, што судны пакідаюць строй канвою і самастойна на поўнай хуткасці дабіраюцца да партоў прызначэння. Гэта магло прывесці да таго, што судны б ішлі шчыльным ладам. Таму была адпраўлена ўдакладняючая радыёграма з фармулёўкай «рассеяцца». І таму судны канвою павінны былі разысціся ў розныя бакі веерападобна і паасобку рухацца ў парты[97].

Перадача радыёграм у такой паслядоўнасці і з такімі фармулёўкамі прывяла да таго, што Гамільтан і Брум прыйшлі да высновы, што нямецкія караблі на падыходзе да канвою. Таму, калі Брум прапанаваў Гамільтану далучыць эсмінцы эскорту да крэйсерскага злучэння, той пагадзіўся[98][99]. Брум асабіста перадаў загад Адміралцейства аб разгрупаванні канвою здзіўленаму камодару канвою Даўдзінгу, які знаходзіўся на «Рывер Афтане»[100]. А затым выдаў загад караблям і судам, якія засталіся:

Канвою рассеяцца і ісці ў рускія парты. Эскортным караблям, акрамя эсмінцаў, самастойна ісці ў Архангельск.

[101]

Падводныя лодкі атрымалі загад дзейнічаць самастойна. Пасля сыходу Брума старэйшым афіцэрам сіл ахоўвання станавіўся камандзір «Пазарыкі» капітан 1 рангу Джэк Джонсі[102]. Крэйсеры і эсмінцы развярнуліся і на поўным хаду прайшлі ўздоўж судоў канвою на захад. Гэта дзеянне зрабіла дэмаралізуючае ўздзеянне на экіпажы судоў. Маракі транспартаў адчулі сябе кінутымі на волю лёсу[99][103]. Да таго ж «Нарфолку» прыйшлося кінуць толькі што ўзляцелы для разведкі «Валрус(руск.) бел.», таму што яго не ўдалося адклікаць назад. Пазней гэты самалёт вярнуўся з разведкі, сеў на ваду і быў узяты на буксір «Паламарэсам»[104].

У сваіх успамінах Брум згадвае, што ў тыя дні загад «дзейнічаць самастойна» азначаў «дзейнічаць асобна ад „Кепела“»[102]. Аднак тыя караблі ахоўвання, што засталіся, літаральна выканалі загад і на максімальна магчымай хуткасці пакінулі ахоўныя судны. У 23:00 Джонсі, які застаўся старэйшым афіцэрам, прасігналіў караблям ахоўвання: «рассяродзіцца і ісці самастойна». Далучыўшы да сябе ў мэтах супрацьлодкавага ахоўвання тральшчыкі «Брытамарт» і «Хэлсіён», «Пазарыка» адправілася на ўсход[105][106]. Яшчэ адзін карабель СПА «Паламарэс» запытаў дазвол сфарміраваць малы канвой з сямі судоў і пяці караблёў ахоўвання, якія ішлі на поўнач. Але, атрымаўшы адмову ад старэйшага афіцэра, далучыў да сябе корветы «Лотус» і «Ла Малуін» і сышоў на паўночны ўсход да абзы пакавых ільдоў[107]. Бліжэй да раніцы 5 ліпеня да іх далучылася выратавальнае судна «Рэтлін»[108].

Капітан траўлера «Айршыр» палічыў шлях да Архангельска занадта небяспечным, таму далучыўшы да сябе транспарты «Айранклэд» і «Трубэдуэ», рушыў на паўночны захад, да вострава Надзеі. Раніцай 5 ліпеня да гэтай групы далучылася амерыканскае судна «Сільвер Сод»[108][109][110]. Караблі і судны разыходзіліся ў розныя напрамкі — на поўнач, усход і поўдзень, ідучы як паасобку, так і групамі па некалькі судоў[111]

Падзеі 5 ліпеня[правіць | правіць зыходнік]

5 ліпеня нямецкія падлодкі і авіяцыя заняліся пошукам і знішчэннем судоў канвою PQ-17, якія засталіся без аховы. Першай ахвярай стаў «Эмпайр Байран». Яго ў падводным становішчы дагнала U-703 капітан-лейтэнанта Байлфельда. У 07:15 GMT+1 Байлфельд абраў пазіцыю для атакі і выпусціў па англійскаму транспарту дзве тарпеды, якія не патрапілі ў цэль. Выпушчаныя крыху пазней яшчэ дзве тарпеды таксама не дасягнулі мэты. У «Эмпайр Байран» трапіла толькі пятая тарпеда, выпушчаная ў 08:27. На двух шлюпках змаглі выратавацца 42 чалавекі, 18 загінулі[112]. U-88 капітан-лейтэнанта Бомана дагнала «Карлтан». У 10:15 GMT+2 дзве тарпеды патрапілі ў судна. Маракі змаглі выратавацца на адзінай ацалелай шлюпцы і выратавальных плытах[113].

У 09:00 для нямецкіх караблёў у Альта-фіёрдзе была абвешчаная чатырохгадзінная гатоўнасць да выхаду. 1-я і 2-я баявыя групы зняліся з якара каля 11:00[114]. Нямецкі штаб бярог свае караблі, таму Шнівінд атрымаў ад Карльса загад дзейнічаць з максімальнай асцярожнасцю:

Кароткачасовыя хуткаплынныя дзеянні з частковым поспехам важней, чым татальная перамога, дасягнутая на працягу доўгага часу. Неадкладна данясіце, калі караблі будуць выяўленыя авіяцыяй праціўніка. Калі абстаноўка сумніўная — без ваганняў спыняйце аперацыю. Ні ў якім разе не дапускайце поспеху праціўніка ў дзеяннях супраць нашых караблёў.

[115]

Да 15:00 нямецкія караблі выйшлі з шхер у адкрытае мора[116]. Да гэтага часу да нападаў супраць раззасяроджаных судоў PQ-17 падключыліся бамбардзіроўшчыкі 30-й бамбардзіровачнай эскадры. Першую палову дня на аэрадромах стаяў туман. Да абеду ён разышоўся, і ўсю другую палову дня бамбардзіроўшчыкі займаліся паляваннем на судны канвою[117]. Падводныя лодкі часам адначасова спрабавалі выйсці ў атаку на адну і тую ж цэль. Каля 14:30 GMT+2[118] U-456 выпусціла дзве тарпеды і паталіла «Хонаму». Усплываючы для допыту маракоў на плытах, лодка выявіла, што побач з ёй усплылі U-334 і U-88, якія таксама палявалі за амерыканскім суднам[119].

«Фэйрфілд Сіці» і «Дэніэл Морган», якія рухаліся разам, каля 14:00 паспрабавалі схавацца ў паласе туману, але за некалькі хвілін да ўваходу ў яе былі выяўленыя Bv-138[111]. Калі каля 15:00 судны выйшлі з туману, яны былі атакаваныя Ju-88. Тры самалёты хутка расправіліся з «Фэйрфілд Сіці», дабіўшыся некалькіх трапленняў[117]. «Дэніэл Морган», узброены 76-мм зеніткай, некалькі гадзін паспяхова адбіваў атакі. Аднак бліжэй да вечара Ju-88 здолелі пашкодзіць судна. Падводная лодка U-88, якая назірала за амерыканскім суднам, скарыстаўшыся гэтым, дабіла яго, выпусціўшы ў 22:52 GMT+2 дзве тарпеды[117][120]. На шчасце для маракоў, яны неўзабаве былі падабраныя савецкім танкерам «Данбас»[119].

Нервовае напружанне ў каманд судоў было настолькі вялікім, што некаторыя экіпажы пакідалі свае судны пры самай нязначнай небяспецы. Так, убачыўшы на гарызонце падводную лодку, каманда пакінула «Сэмюэль Чэйз» на шлюпках. Пустое судна дрэйфавала 2 гадзіны, перш чым экіпаж рызыкнуў зноў падняцца на борт[121]. Падобная ж гісторыя адбылася і з «Алькоа Рэйнджар», які быў пакінуты камандай, калі над суднам завіс разведвальны «Фоке-Вульф». Каманда вярнулася на транспарт толькі пасля таго, як разведчык паляцеў[121].

«Пітэр Кер», які ішоў у адзіночку, каля 15:00 падвергнуўся нападу гідрасамалётаў-тарпеданосцаў He-115 1-й эскадрыллі 906-й эскадры[117], але змог ухіліцца ад усіх тарпед. Праз дзве гадзіны транспарт, які ішоў на поўдзень, падвергнуўся нападу трох Ju-88. «Пітэр Кер» атрымаў некалькі трапленняў і быў пакінуты экіпажам[117]. Пасля 17:00 авіяцыяй былі патоплены або пашкоджаны яшчэ некалькі судоў. Атацы бамбардзіроўшчыкаў падвергнулася група, якая ішла на ўсход і складалася з тральшчыка «Саламандэр», танкера «Олдэрсдэйл», транспарту «Оўшэн Фрыдам»[119] і выратавальнага «Зафаран»[122]. Караблі ішлі ў межах бачнасці адзін аднаго, а на паўднёвы ўсход ад іх ішоў «Замалек»[123]. Каля 17:30 бомбамі быў пашкоджаны «Олдэрсдэйл»[123]. З ім застаўся «Саламандэр», каб зняць экіпаж. Прыблізна ў гэты ж час бомбамі быў пашкоджаны «Зафаран». Недалёка ад гэтага месца знаходзілася група «Паламарэса». Ад яе аддзіліўся «Брытамарт». Таксама на дапамогу прыйшоў «Замалек», якія знялі з «Зафарана» людзей[124]. Маленькі канвой у складзе «Замалека» і «Оўшэн Фрыдама» пад аховай «Паламарэса», «Брытамарта» і «Хэлсіёна» працягнуў шлях на ўсход. А пазней да іх далучыўся «Саламандэр», які зняў з «Олдэрсдэйла» экіпаж[105][106].

Група з двух транспартаў «Болтан Касл», «Вашынгтон» і «Паўлюс Потэр» пасля рассейвання канвою ішла на поўнач. Дасягнуўшы абзы пакавых ільдоў, яны павярнулі на ўсход і ішлі ўздоўж яе да Новай Зямлі. Да вечара 5 ліпеня іх знайшлі бамбардзіроўшчыкі. Першай ахвярай стаў «Вашынгтон». Судна не атрымала прамых трапленняў, але ў выніку шматлікіх блізкіх разрываў пазбавілася кіравання і пачало прымаць ваду. Экіпаж пакінуў судна на шлюпках[117]. Наступным стаў «Болтан Касл». Адна з бомбаў трапіла ў трум з кардытам(руск.) бел.. Карабель ператварыўся ў палаючую свечку. На шчасце для экіпажа, порах не здэтанаваў, а выгарэў. У труме праплавілася дзірка, і карабель стаў хутка набіраць ваду. Экіпаж пакінуў карабель на шлюпках[117]. «Паўлюс Потэр» у выніку некалькіх трапленняў таксама страціў кіраванне і быў пакінуты экіпажам. Усё гэта адбылося на працягу некалькіх хвілін, пры гэтым ніхто з маракоў не пацярпеў[125]. «Вашынгтон» гарэў, «Болтан Касл» хутка пайшоў на дно, а «Паўлюс Потэр» выглядаў цэлым[117]. Не жадаючы апынуцца яшчэ раз на борце атакаванага судна, некаторыя маракі адмаўляліся падымацца на борт іншых судоў, якія спрабавалі аказаць ім дапамогу. «Алапана», якая таксама ішла на поўнач, але з-за меншай хуткасці ходу адстала, падышла да караблёў, якія танулі. Але маракі ўсіх судоў адмовіліся падымацца на яе борт. Яны аддалі перавагу застацца на шлюпках і працягваць плаванне на іх, лічачы, што гэта будзе бяспечней. Забяспечыўшы іх харчаваннем, «Алапана» сышла[126]. Шлюпкі з «Болтан Касла» пайшлі да савецкага берага, які знаходзіўся ў 400 мілях на паўднёвы ўсход. Шлюпкі з «Вашынгтона» і «Паўлюс Потэра» не пабаяліся нізкіх тэмператур вады і пайшлі на ўсход да больш блізкай Новай Зямлі[127].

Каля 17:00 група Ju-88 атакавала «Панкрафт», які ішоў у ледзяной мешаніне. Судна загарэлася і было пакінута экіпажам, так як у адным з яго трумаў быў груз выбухоўкі. Судна гарэла ўвесь наступны дзень і ўзляцела на паветра раніцай 7 ліпеня[117]. Яшчэ адно звяно бамбардзіроўшчыкаў атакавала адзіночны «Эрлстан» і некалькімі трапленнямі пазбавіла яго ходу[117]. Гэтым скарысталася U-334, якая пераследвала яго. Да 17:47 «Эрлстан» затануў, атрымаўшы ад яе дзве з трох выпушчаных тарпед[128][129][130]. Крыху пазней U-334 была памылкова атакаваная нямецкім самалётам. Пашкоджаная лодка ўвечары 5 ліпеня вымушана была перапыніць аперацыю і ў суправаджэнні U-456 вярнулася ў Нарвегію[131].

Сігнал бедства(руск.) бел. з «Панкрафта» быў прыняты на караблях групы «Пазарыкі». Незадоўга да гэтага было атрымана паведамленне Адміралцейства аб тым, што нямецкія караблі выяўленыя і ідуць на перахоп канвою. Капітан «Пазарыкі» палічыў затрымку караблёў для правядзення выратавальнай аперацыі занадта рызыкоўнай. Капітан «Лотуса» палічыў, што задачай яго карабля з'яўляецца ахова судоў канвою, а не добра ўзброенага карабля СПА, таму развярнуўся і адправіўся на дапамогу[132]. Карвет знайшоў шлюпкі з «Панкрафта» каля 20:00 і, зняўшы з іх усіх людзей, накіраваўся на злучэнне з групай «Пазарыкі» ў раён праліва Матачкін Шар на Новай Зямлі[133].

Судна камодара канвою Даўдзінга «Рывер Афтан» ішло на паўночны ўсход, пакуль не дасягнула абзы льдоў. Потым яно рушыла на ўсход, у бок Новай Зямлі. Дайсці да яе яму не ўдалося. З 21:02 па 22:22 GMT+1 U-703 выпусціла па «Рывер Афтану» тры тарпеды, пусціўшы яго на дно[134]

Каля 16:00 GMT+2[заўв. 7] на гарызонце групу нямецкіх караблёў выявіла К-21(руск.) бел. капітана 3-га рангу Луніна(руск.) бел.. Нямецкая эскадра ішла прама на К-21. Але ў 16:30 караблі змянілі курс, і К-21 давялося выкарыстоўваць кармавыя апараты. У 17:01 GMT+2 лодка выйшла на пазіцыю для атакі і выпусціла па «Тырпіцу» 4 тарпеды, пасля чаго пачала адрыў ад эскадры на глыбіні 30 метраў. У 17:04 GMT+2 падводнікі пачулі два выбухі. Пасля ўсплывання караблі выяўленыя не былі. Лунін перадаў паведамленне аб выяўленні нямецкай эскадры і двух трапленнях у «Тырпіц»[135][заўв. 8]. У 19:16 нямецкая эскадра была выяўленая савецкім разведвальным самалётам ДБ-3Ф(руск.) бел.[136]. І, нарэшце, каля 20:30 іх выявіла англійская падводная лодка[137]. Паведамленні пра выяўленне выхаду нямецкай эскадры былі перахопленыя нямецкай службай радыёперахопу. Паводле вынікаў паведамленняў падлодак і авіяцыі стала зразумела, што рассейванне канвою ўжо адбылося. З-за ранняга выяўлення выхаду «Тырпіца» далейшы пераслед судоў канвою нямецкае камандаванне палічыла занадта рызыкоўным, так як стаў магчымым пачатак палявання на эскадру «Тырпіца» з ужываннем англійскай палубнай авіяцыі і наступным прыцягненнем лінейных сіл. У 21:30, пасля атрымання загаду аб спыненні аперацыі, германскія караблі разгарнуліся на зваротны курс і накіраваліся на свае базы(руск.) бел. ў Нарвегіі[116][137].

5 ліпеня 1942 года з Кольскага заліва для ўзмацнення абароны судоў канвою выйшлі эсмінцы «Грымотны», «Грозны» і «Зруйнавальны». Савецкае камандаванне на той момант не мела звестак аб роспуску канвою, таму 7 ліпеня эсмінцы выдаткавалі паліва і, так і не выявіўшы судоў канвою, вярнуліся на базу[40].

Падзеі пасля 5 ліпеня[правіць | правіць зыходнік]

Вяртанне U-255 на базу пасля затаплення 4 судоў канвою PQ-17.

Група судоў у складзе «Сільвер Сода», «Трубэдуэ» і «Айранклэда» пад суправаджэннем «Айршыра» дайшла да пакавых ільдоў і да вечара 5 ліпеня выявіла, што дайсці да вострава Надзеі немагчыма. Капітан траўлера паведаміў, што мае намер застацца ў ільдах. Караблі на працягу ночы і ўсяго наступнага дня павольна прасоўваліся ў ільдах, пакуль не аказаліся сярод шчыльнага лёду, прыблізна ў 20 мілях ад свабоднай вады. Караблі спыніліся, а іх палубы і барты(руск.) бел., звернутыя на поўдзень, былі выфарбаваныя ў белы колер. Маскіроўка(руск.) бел. была настолькі паспяховай, што судны так і не былі выяўленыя пралятаючымі самалётамі[138][139].

У 11:00 група караблёў, якая складалася з «Паламарэса», тральшчыкаў «Брытамарт», «Хэлсіён», «Саламандэр» і выратавальнага судна «Замалек», убачыла бераг Новай Зямлі[140]. На невялікай адлегласці ззаду гэтай групы ішоў «Оўшэн Фрыдам»[141]. Да 14:30 гэтая група ўвайшла ў праліў Матачкін Шар і стала на якары. З дапамогай падабранага два дні таму «Валруса» правялі разведку і ўсталявалі, што выхад у Карскае мора закрыты лёдам. Таму застаўся толькі адзін шлях — на поўдзень па Баранцавым моры[105][106]. Да 18:00 у заліў увайшлі «Пазарыка», «Ла Малуін» і «Попі»[141]. У 19:00 «Ла Малуін» быў адпраўлены ў мора на пошук судоў канвою. Да 22:00 пад яго суправаджэннем увайшлі ў праліў і сталі на якар транспарты «Хузіер», «Эль Капітан», «Сэмюэль Чэйз» і «Бенджамін Харысан»[141]. Да канца дня ў Матачкін Шар зайшлі траўлеры «Ноферн Гем», «Лорд Осцін» і «Лорд Мідлтан», а за імі «Лотус» з экіпажамі «Панкрафта» і «Рывер Афтана» на борце[141].

З поўначы да Новай Зямлі, расцягнуўшыся, паасобку ішлі сем судоў — «Джон Уайтэрспун», «Алькоа Рэйнджар», «Эмпайр Тайд», «Белінгем», «Хартлберы», «Алапана» і «Уінстан Сэйлем»[141]. Адстаўшы ад групы «Паламарэса» «Джон Уайтэрспун» каля 00:30 вырашыў змяніць курс на поўдзень і ісці не да Новай Зямлі, а паспрабаваць прарвацца да горла Белага мора(руск.) бел.. Але ў 16:40 ён быў нагнаны U-255. Падводная лодка выпусціла па ім тры тарпеды. Судна страціла ход і стала тануць. Экіпаж перайшоў на шлюпкі. Пасля таго, як U-255 выпусціла па ім чацвёртую тарпеду, транспарт хутка разламаўся напалам і затануў[142]. Каля 18:20 адзіночны Ju-88 спікіраваў на «Пан Атлантык», які ішоў на поўдзень. Судна атрымала два трапленні, адно з іх у трум з кардытам. Пачуўся выбух, і ў судна адарвала нос. Транспарт пайшоў на дно на працягу некалькіх хвілін, а з ім 26 чалавек з яго экіпажа. Усё гэта здарылася да вялізнага незадавальнення капітанаў U-88 і U-703, якія ўвесь дзень пераследвалі судна, спрабуючы выйсці ў атаку[143][144].

U-255 ішла на поўнач уздоўж Новай Зямлі, калі выявіла «Белінгем». Падлодка выпусціла дзве тарпеды па «Белінгему», але, на прыкрасць Рэйнхарта Рэхе, адна з тарпед прайшла міма, а другая трапіла ў борт, але не ўзарвалася. Судна схавалася за гарызонтам[145]. Крыху пазней, каля 09:30 U-255 знайшла «Алькоа Рэйнджар». Адной тарпеды хапіла, каб спыніць судна. У Рэхе засталося толькі тры тарпеды, таму ён вырашыў паберагчы іх і дабіў транспарт артылерыйскім агнём[145]. Далёка на поўначы «Эмпайр Тайд», які выйшаў з туману, убачыў гібель «Алькоа Рэйнджар» і таму развярнуўся і пайшоў у заліў Молер, дзе стаў на якар і вырашыў пачакаць прыходу канвойных судоў[146].

Каля 15:30 U-457 выявіла кінуты экіпажам «Олдэрсдэйл» і дабіла яго[146]. Прыблізна з 14:50 U-355 гналася за «Хартлберы», які спрабаваў прайсці ўздоўж Новай Зямлі на поўдзень. Каля 19:40 капітан-лейтэнант Гюнтэр Ла-Бом выйшаў на пазіцыю для нападу і выпусціў па транспарту чатыры тарпеды, дзве з якіх патрапілі ў цэль[147]. Прыблізна праз 10 хвілін U-355 выпусціла па «Хартлберы» пятую тарпеду. Судна разламалася напалову і хутка затанула[147]. На вадзе засталіся толькі два выратавальныя плыцікі і напаўзатапленая шлюпка. Многія маракі патанулі або змерзлі пазней у ледзяной вадзе. Да берага ўдалося дабрацца толькі 20 членам экіпажа[148].

ВПС Паўночнага флота спрабавалі ажыццявіць прыкрыццё судоў канвою сіламі далёкіх знішчальнікаў Пе-3 95-га знішчальнага палка (ЗАП). У пачатку ліпеня полк перабазаваўся на палявую пляцоўку. 6 ліпеня з першага вылету па разведцы надвор'я не вярнулася машына капітана Н. Ф. Кірыкава. Наступныя тры дні вылетам Пе-3 замінала дрэннае надвор'е і яны змаглі аказаць дапамогу судам канвою толькі раніцай 10 ліпеня[143].

У 19:00 7 ліпеня з Матачкіна Шара выйшаў канвой з 17 караблёў — пяць транспартаў і выратавальнае судна пад аховай двух караблёў СПА, трох карветаў, трох тральшчыкаў і трох траўлераў. Яны накіраваліся на поўдзень у напрамку Каніна Носа(руск.) бел., плануючы затым па дасягненні яго павярнуць да ўваходу ў Белае мора. Да вечара падняўся густы туман, у якім «Бенджамін Харысан» згубіўся і вярнуўся назад у праліў Матачкін Шар[149].

Раніцай 7 ліпеня ў Архангельск прыбыў карвет «Дыянэла». Пасля папаўнення запасаў паліва ён выйшаў назад у мора 8 ліпеня для пошуку выратавальных шлюпак з патопленых судоў[39][150].

Яшчэ ў другой палове 7 ліпеня пасля страты «Эмпайр Тайд» U-255 выявіла яшчэ адзін транспарт, які ішоў на поўдзень, і пачала пераслед. Да ночы 8 ліпені яна дагнала судна, якім аказалася «Алапана». Адзіная выпушчаная тарпеда патрапіла ў яе каля 1:05[147]. Затым падлодка ўсплыла і дабіла транспарт артылерыйскім агнём[151]. Ва ўмовах дрэннай бачнасці «Уінстан Сэйлем» сеў на мель паўднёва-ўсход ад мыса Паўночны Гусіны Нос[152].

8 ліпеня ў 02:30 разведвальны Fw-200 выявіў «Белінгем» і «Рэтлін», якія шлі на поўдзень прыблізна ў 160 кіламетрах ад Каніна Носа. Далей адбылася даволі неардынарная падзея. Разведчык, замест таго, каб выклікаць бамбардзіроўшчыікі, знізіўся і на брыючым палёце стаў абстрэльваць «Белінгем». Зенітным агнём самалёт быў збіты[заўв. 9] і зваліўся ў мора. З «Рэтліна» спусцілі на ваду катэр, але самалёт затануў да таго, як з яго змог выбрацца хаця б хто-небудзь з экіпажа[143]. На ўваходзе ў Паўночную Дзвіну «Белінгем» і «Рэтлін» знайшлі савецкі танкер «Данбас», які чакаў лоцмана. Тры судны ўвайшлі ў порт Архангельска 9 ліпеня, стаўшы першымі судамі PQ-17, якія дабраліся да пункту прызначэння[153].

Грузавы параход «Эль-Капітан» у 1917 годзе.

Канвой, які выйшаў з Матачкіна Шара, рухаўся на поўдзень уздоўж Новай Зямлі. Па шляху руху ім сустракаліся шлюпкі з патопленых раней судоў. Былі падабраныя маракі з «Джона Уайтэрспуна» і «Пан Атлантыка». Вечарам 8 ліпеня канвой з 16 караблёў трапіў ля паўднёвага ўскрайку Новай Зямлі ў цяжкія льды. У тумане караблі страцілі адзін аднаго. Ім прыйшлося разгортвацца і ісці на захад уздоўж абзы льдоў. Да раніцы 9 ліпеня караблі апынуліся разбітыя на дзве групы. У першую ўвайшлі «Хузіер», «Эль Капітан» і «Замалек» пад аховай караблёў СПА «Пазарыка» і «Паламарэс», вартавік «Ла Малуін», «Попі», «Лотус» і траўлера «Лорд Осцін». Група, якая адстала ад іх прыблізна на 40 міль, складалася з «Оўшэн Фрыдама» і «Сэмюэля Чэйза» пад аховай трох тральшчыкаў і траўлераў «Лорд Мідлтан» і «Ноферн Гем»[105][106].

У напад на гэтыя дзве групы караблёў спрабавалі выйсці падводныя лодкі U-376, U-408 і U-703, але іх своечасова выяўлялі і адганялі глыбіннымі бомбамі судны ахоўвання[154]. Вечарам 9 ліпеня першая група выйшла з туману. У 20:15 яна была выяўленая Bv-138, які навёў на яе бамбардзіроўшчыкі 30-й эскадры[155]. У 22:00 канвой знаходзіўся ў 60 мілях ад мацерыка[156]. Атакі Ju-88 другой і трэцяй груп 30-й эскадры пачаліся незадоўга да поўначы. Атакі ішлі хваля за хваляй з розных напрамкаў[143]. Першай ахвярай стаў «Хузіер». Карабель пазбавіўся ходу, і Даўдзінг загадаў «Попі» і «Ла Малуіну» зняць экіпаж і затапіць судна. «Ла Малуін»[заўв. 10] падпаліў транспарт 102-мм снарадамі, але не змог яго патапіць. Пазней яго дабіла U-376[157][158]. У 03:00 10 ліпеня ў выніку пашкоджанняў ходу пазбавіўся «Замалек», але, на яго шчасце, атакі самалётаў спыніліся. Канвой сышоў наперад, але неўзабаве мэханікам судна ўдалося ліквідаваць усе паломкі і працягнуць шлях[159]. У 05:45 прыйшла чарга «Эль Капітана». Бомбы, скінутыя адзінкавым «юнкерсам», разарваліся ў некалькіх метрах ад левага борта, і гэтага аказалася дастаткова, каб судна страціла ход. Экіпаж быў падабраны «Лордам Осцінам», а кінутае судна праз некалькі гадзін дабіла U-251[160]. Атакі самалётаў спыніліся. Крыху пазней канвой дагнаў «Замалек». Падчас нападаў камодар канвою Даўдзінг спрабаваў выклікаць для прыкрыцця савецкія знішчальнікі, але беспаспяхова[155]. Караблі расстралялі практычна ўвесь боезапас і засталіся без абароны[143].

У 11:00 пачаліся атакі шаснаццаці «юнкерсаў» 1-й групы і вучэбна-баявой эскадрыллі 30-й эскадры на другую групу канвою. Першым быў пашкоджаны «Сэмюэль Чэйз». Аднак бераг быў блізка, таму было прадпрынята ўсё для яго выратавання. Група падзялілася. Адзін з тральшчыкаў узяў судна на буксір і пацягнуў да Ёканьгі(руск.) бел.. «Оўшэн Фрыдам» у суправаджэнні «Брытамарта» і «Ноферн Гема» сышоў наперад[143]. У другой палове дня нарэшце з'явіліся знішчальнікі прыкрыцця — Пе-3 і «Харыкейны». Яны адагналі падыходах групу нямецкіх бамбардзіроўшчыкаў. У Ёканьзе дзве групы канвою злучыліся. Да іх далучыліся некалькі савецкіх эсмінцаў і тральшчыкаў, і пад прыкрыццём знішчальнікаў рэшткі канвою каля 16:00 11 ліпеня прыбылі ў Архангельск[39]. Тут іх ужо чакалі «Данбас», «Белінгем» і выратавальнік «Рэтлін», якія прыйшлі раней.

8 ліпеня на дапамогу канвою PQ-17 камандаваннем Паўночнага флоту з Ваенгі былі пасланыя эскадраныя мінаносцы «Грымотны», «Грозны», «Куйбышаў» і «Зруйнавальны». У ноч на 10 ліпеня група савецкіх караблёў, якая ажыццяўляла пошукі адзіночных транспартаў, трапіла ў зону плавучага 4-бальнага лёду і была вымушана знізіць хуткасць да малой (6 вузлоў). У гэты час яна была атакаваная чатырма нямецкімі бамбардзіроўшчыкамі Ju-88, якія скінулі на эсмінцы шаснаццаць бомбаў, але ўсё бомбы прайшлі міма цэлі; толькі эсмінцы «Грымотны» і «Зруйнавальны» атрымалі лёгкія пашкоджанні і дэфармацыю корпуса. Транспартаў са складу PQ-17 караблям выявіць не ўдалося і ўвечары 10 ліпеня яны вярнуліся ў Ваенгу. Папоўніўшы паліва, эсмінцы «Грозны», «Куйбышаў» і «Урыцкі» выйшлі да Новай Зямлі для пошуку судоў канвою[40][161].

11 ліпеня нямецкія падводныя лодкі пачалі вяртацца на свае базы. 13 ліпеня пры вяртанні на базу U-255 выявіла дрэйфуючы «Паўлюс Потэр». Абследаваўшы яго, Рэхе выпусціў па ім апошнюю тарпеду, і праз дзве хвіліны судна затанула. Гэта быў апошні патанулы транспарт з складу PQ-17. 15 ліпеня на базу вярнуліся U-251, U-255, U-376 і U-703. Апошняй 16 ліпеня на базу вярнулася U-457. Яшчэ 12 ліпеня самалёты-разведчыкі абследавалі зону пошуку канвою PQ-17, не знайшоўшы ніводнага самалёта. Нямецкім камандаваннем было заяўлена аб поўным знішчэнні канвою[143].

13 ліпеня Даўдзінг далажыў камандаванню ў Архангельску:

«У порт прыйшлі тры судны з трыццаці сямі… Нешчаслівы канвой»[162]

Але аперацыя саюзнікаў па выратаванні PQ-17 працягвалася. 9 ліпеня ў праліў Матачкін Шар на Новай Зямлі ўвайшлі траўлер «Айршыр» і транспарты «Айранклэд», «Трубэдуэ» і «Сільвер Сод»[121]. Тут яны далучыліся да «Бенджаміна Харысана» і сталі чакаць прыходу караблёў эскорту, каб рухацца ў Архангельск[163]. Сувязь паміж Матачкіным Шарам, «Эмпайр Тайд» і «Уінстанам Сэйлемам», які знаходзіўся ў заліве Молер і сядзеў на мялі, падтрымлівалася з дапамогай «Каталіны» капітана І. П. Мазурука. Да берагоў Новай Зямлі прыставалі шлюпкі з патопленых судоў. «Айршыр» падабраў недалёка ад уваходу ў Матачкін Шар тры шлюпкі з «Фэйрфілд Сіці». Да «Уінстана Сэйлема» выйшлі шлюпкі з «Алапаны» і «Хартлберы»[164]. Савецкае гідраграфічнае судна «Мурманец» даставіла на «Эмпайр Тайд» падабраных на беразе Новай Зямлі маракоў з «Вашынгтона» і «Паўлюс Потэра». Апошнім у Матачкін Шар у суправаджэнні мінзага «Мурман» прыйшоў танкер «Азербайджан», які хаваўся з 7 ліпеня ў бухце Савецкая Гавань[165].

16 ліпеня ў Архангельск з пошуку вярнулася «Дыянэла» з 61 мараком з «Эмпайр Байрана» на борце[166]. У ноч з 16 на 17 ліпеня камандор канвою выйшаў на борце «Попі» ў суправаджэнні «Лотуса» і «Ла Малуіна»[167]. Яны прыбылі ў Матачкін Шар 20 ліпеня[168]. Каля 02:00 21 ліпеня тры карветы разам з «Айршырам» і савецкім траўлерам вывелі з праліва «Айранклэд», «Трубэдуэ», «Сільвер Сод» і «Бенджамін Харысан». Наперадзе канвою ішоў савецкі ледакол «Мурман», на які перайшоў Даўдзінг[168][169]. Забраўшы па дарозе «Эмпайр Тайд», яны рушылі да Архангельскаref name="Лунд_228"/>. З «Уінстанам Сэйлемам» засталіся два савецкія буксіры, якія спрабавалі сцягнуць яго з водмелі[168].

22 ліпеня[143] да канвою Даўдзінга далучыліся «Пазарыка», «Паламарэс», «Дыянэла», тральшчыкі «Леда» і «Хазард»[39] і савецкія эсмінцы «Урыцкі» і «Валяр'ян Куйбышаў»[143]. Але гэтыя засцярогі ўжо былі залішнімі. Увечары 24 ліпеня, не сустрэўшы супраціву немцаў, канвой Даўдзінга прыйшоў у Архангельск. 28 ліпеня ў Архангельск прыбыло апошняе судна канвою — зняты з мелі «Уінстан Сэйлем»[170][171].

Вынікі[правіць | правіць зыходнік]

Страты саюзнікаў[правіць | правіць зыходнік]

З 35 транспартаў да Архангельска дабраліся толькі 11. 2 судны вярнуліся ў Ісландыю. 22 транспарты агульным танажом больш за 142 тысяч тон былі патоплены нямецкімі падводнымі лодкамі і авіяцыяй. На дно сышлі 210 самалётаў, 430 танкаў, 3350 аўтамабіляў і 99 316 тон іншых генеральных грузаў(руск.) бел.. Акрамя таго, танкер «Азербайджан», пашкоджаны тарпедай, страціў праз прабоіну частку[172][173] грузу льнянога алею, а большая частка грузу «Уінстана-Сэйлема» была выкінутая за борт на Новай Зямлі[36].

Акрамя транспартаў, былі таксама патоплены выратавальнае судна «Зафаран» і эскадраны танкер «Олдэрсдэйл». Такім чынам, агульная колькасць страт PQ-17 склала 24 судны. Страты экіпажаў судоў склалі 153 чалавекі. З іх толькі 7 загінулі да моманту роспуску канвою[36].

Страты Германіі[правіць | правіць зыходнік]

За час правядзення аперацыі супраць канвою PQ-17 крыгсмарынэ не панесла страт сярод надводных караблёў і падводных лодак. З 2 па 10 ліпеня падлодкамі былі выдаткаваны 72 тарпеды, з якіх у цэль трапілі 27[178]. Усяго субмарынамі былі патопленыя 16 судоў канвою, частка якіх да таго ўжо была пашкоджаная самалётамі.

Для нападаў канвою PQ-17 самалётамі люфтвафэ былі ажыццёўленыя 202 самалёта-вылеты: гідрасамалётамі-тарпеданосцамі He-115 былі здзейсненыя 29 вылетаў, тарпеданосцамі He-111 — 43 і пікіруючымі бамбардзіроўшчыкамі Ju-88 — 130 вылетаў. Тарпеданосцамі скінутая 61 тарпеда і пашкоджаны чатыры судны[143]. Усяго ж самалётамі былі патопленыя 8 судоў, яшчэ 8 былі пашкоджаныя, а затым дабітыя падлодкамі. Яшчэ тры пашкоджаныя судны змаглі дайсці да Архангельска. За гэты час у аперацыях, так ці інакш звязаных з PQ-17, люфтвафэ былі страчаныя 11 самалётаў (збітыя або разбіліся пры пасадцы і спісаныя). Аднясенне гэтых страт на рахунак PQ-17 у розных крыніцах разглядаецца па-рознаму, таму і лік страчаных люфтвафэ машын вар'іруецца ў іх ад пяці[179] да адзінаццаці[143].

Прычыны[правіць | правіць зыходнік]

Праводка каравана PQ-17 стала адной з самых трагічных гісторый Другой сусветнай вайны[181]. За ўвесь час канвойных аперацый ні адзін з канвояў не нёс гэтак вялікіх страт у транспартных судах. Таму становяцца зразумелыя эпітэты, якія прымяняюцца ў апісаннях яго гісторыі, — разгром, катастрофа[182], трагедыя, «злашчасны канвой»[183], «канвой асуджаных»[заўв. 12], «канвой ў Пекла»[заўв. 13]. Нягледзячы на адзінства поглядаў на маштабы катастрофы, яе прычыны ў розных гісторыкаў моцна адрозніваюцца.

Версіі[правіць | правіць зыходнік]

«камень на шыі»

У 1942 годзе першы марскі лорд Дадлі Паўнд пісаў галоўнакамандуючаму ВМФ ЗША адміралу Кінгу аб тым, што «канвоі стаюць каменем на шыі саюзнікаў», так як яны з'яўляюцца пастаяннай крыніцай страт крэйсераў і эсмінцаў. Вялікабрытанія неаднаразова спрабавала пераканаць ЗША і СССР у тым, што праводка канвояў праз Арктыку з'яўляецца занадта рызыкоўным мерапрыемствам. Згадваючы гэтыя жальбы і перапынак у адпраўцы канвояў, які быў пасля разгрома PQ-17, некаторыя гісторыкі (напрыклад, Сяргееў у кнізе «Германскія падводныя лодкі ў Арктыцы 1941—1942»[184].) лічаць, што канвой PQ-17 з самага пачатку быў асуджаны на знішчэнне. Гэты разгром павінен быў паслужыць падставай для спынення адпраўкі канвояў[184].

Аднак гэтая версія не пацвярджаецца далейшымі падзеямі. Нягледзячы на ​​перапынак у адпраўцы канвояў, пастаўкі ў СССР толькі ўзраслі. Так, у чэрвені 1942 года ў СССР было пастаўлена 155 тыс. т. грузаў, у ліпені 195 тыс. т., а ў жніўні 216 тыс. т.[заўв. 14][185]. Поўнае спыненне паставак было нявыгадна Вялікабрытаніі, так як СССР займаў вядучую ролю ў яе «стратэгіі непрамых уздзеянняў». Згодна з гэтай стратэгіі краіны Восі павінны былі быць акружаны «апяразваючым кольцам» армій саюзнікаў. А эканамічнае дамінаванне ЗША і Вялікабрытаніі ў наступнай вайне на знясіленне рэсурсаў дазволіць атрымаць перамогу. І асноўнай задачай для Вялікабрытаніі было ўтрыманне СССР у вайне, для чаго выкарыстоўваліся і пастаўкі па ленд-лізу[186]. Разам з тым варта адзначыць, што павелічэнне паставак праз Іран, якое адбылося за разгромам PQ-17, было выгадна Вялікабрытаніі, так як, па-першае, павялічвала яе прысутнасць у Іране, а па-другое, магло спрыяць паляпшэнню забеспячэння яе армій у Паўночнай Афрыцы(руск.) бел.[185].

«прыманка для Тырпіца»

Паводле адной з версій, канвой PQ-17 быў прыманкай для лінкара «Тырпіца». Лічыцца, што канвой павінен быў выбавіць з фіёрдаў нямецкі лінкар, а потым да знішчэння «Тырпіца» павінны былі прыступіць цяжкія англійскія караблі. Гэтай версіі прытрымліваецца адмірал А. Г. Галаўко[187], які ў 1942 годзе быў камандуючым Паўночным флотам СССР.

Нягледзячы на тое, што магчымасць палявання на «Тырпіц» у зоне на захад ад вострава Мядзведжы не выключалася, у зоне на ўсход ад вострава Мядзведжы Адміралцейства не мела сіл для выканання такой аперацыі. А згодна з планам Джона Тові, каб канвой прывёў «Тырпіц» да англійскіх лінейных сіл, канвой павінен быў не рассейвацца, а разгортвацца і ісці на захад насустрач англійскай эскадры[188].

Фактары, якія паўплывалі на падзеі[правіць | правіць зыходнік]

У нейкай ступені ўсе гэтыя версіі маюць пад сабой падставу, бо фактараў, якія ператварылі праводку канвою PQ-17 у разгром, было нямала. Нямецкая авіяцыя панавала ў паветры Запаляр'я, а нямецкія падводныя лодкі гаспадарылі ў Баранцавым моры. Савецкі Паўночны флот і авіяцыйныя часткі былі занадта слабыя, каб самастойна забяспечыць надзейнае прыкрыццё канвояў на ўсход ад 20-га мерыдыяна, як таго хацелі англічане. У гэтых умовах і саюзнікі, і СССР разумелі, што пры праводцы канвояў у Арктыцы страты ў судах і караблях ахоўвання непазбежныя. Гэтая сітуацыя не з'яўлялася экстраардынарнай. З падобнымі праблемамі англічане сутыкнуліся ў Міжземным моры пры праводцы канвояў на Мальту. Улетку 1942 года, як і арктычныя канвоі, яны неслі цяжкія страты. Пры гэтым цяжкія страты неслі таксама і караблі эскорту:

Дата Прызначэнне Канвой / аперацыя Транспартаў
у канвоі[заўв. 15]
З іх
патопленыя
Дашлі
да порта
прызначэння
Страты
караблёў
ахоўвання
21—30 мая 1942[189] арктычны канвой PQ-16 35 7 27
11—15 чэрвеня[190] мальтыйскі канвой(руск.) бел. «Harpoon»(руск.) бел. 6 4 2 2 эсмінцы
11—16 чэрвеня[190] мальтыйскі канвой «Vigorous»(руск.) бел. 11 2 0 1 крэйсер, 3 эсмінцы
27 чэрвеня — 10 ліпеня арктычны канвой PQ-17 35 22 11
2—15 жніўня[191] мальтыйскі канвой «Pedestal»(польск.) бел. 14 9 5 авіяносец, 2 крэйсеры, 1 эсмінец
2—21 верасня[192] арктычны канвой PQ-18 43 13 27 2 эсмінцы

Дадатковымі фактарамі, якія паўплывалі на лёс PQ-17, стала няздольнасць саюзнікаў нейтралізаваць цяжкія надводныя нямецкія караблі, і, у прыватнасці, «Тырпіц». На ўсход ад вострава Мядзведжы Адміралцейства магло спадзявацца толькі на падводныя лодкі. Дадатковым галаўным болем Адміралцейства быў непакой за лёс крэйсерскай групы. Разам са спробай кіраваць дзеяннямі флоту з штаба, які знаходзіцца за 2000 міль ад месца падзей, гэта прывяло да выдачы лордам Паўндам паспешнага загаду аб рассейванні канвою[193]. Памылковасць гэтага рашэння і ператварыла правядзенне цяжкай аперацыі ў катастрофу. Адзначаліся як несвоечасовасць выдачы гэтага загаду (за паўсуткі да рэальнага выхаду «Тырпіца» ў мора), так і сумніўная эфектыўнасць дадзенага рашэння. Камандуючы флотам Метраполіі Джон Тові слушна меркаваў, што нямецкія надводныя караблі не будуць атакаваць злучэнне, калі ў яго складзе будуць эсмінцы[194].

Дадатковымі фактарамі сталі дзеянні Гамільтана і Брума па атрыманні неадназначных радыёграм ад Адміралцейства. Памылкова вырашыўшы, што крэйсеры ідуць у бой з надыходзячым «Тырпіцам», Брум прапанаваў Гамільтану далучыць яго эсмінцы да крэйсерскага злучэння. Гамільтан, разумеючы, што яны будуць у будучай бітве дапамогай, зрабіў гэта. Калі б Гамільтан, як яму і было загадана, знаходзіўся ў 30 мілях ад канвою, гэтага б, хутчэй за ўсё, не адбылося. Абарона эсмінцаў Брума была б не залішняй для суднаў канвою[195].

Усе гэтыя памылкі прывялі да таго, што безабаронныя судны сталі лёгкай здабычай нямецкай авіяцыі і падводных лодак. Прааналізаваўшы ўсё гэта, Адміралцейства вырашыла змяніць тактыку пры правядзенні наступнага канвою.

Наступствы[правіць | правіць зыходнік]

Ужо 17 ліпеня, яшчэ да канчатковага высвятлення ўсіх абставінаў праводкі канвою PQ-17, Чэрчыль пісаў Сталіну:

…У выпадку з апошнім канвоем пад нумарам PQ-17 немцы нарэшце выкарыстоўвалі свае сілы такім спосабам, якога мы заўсёды баяліся. Яны сканцэнтравалі свае падводныя лодкі на захад ад вострава Мядзведжы, а свае надводныя караблі трымалі ў рэзерве для нападу на ўсход ад вострава Мядзведжы…

Я павінен растлумачыць небяспекі і цяжкасці гэтых аперацый з канвоямі, калі эскадра праціўніка знаходзіцца на Крайняй Поўначы. Мы не лічым правільным рызыкаваць нашым флотам метраполіі на ўсход ад вострава Мядзведжы ці там, дзе ён можа падвергнуцца нападу нямецкіх самалётаў, якія базуюцца на ўзбярэжжы. Калі адно або два з нашых вельмі нешматлікіх магутных судоў загінулі б ці хоць бы былі сур'ёзна пашкоджаны, у той час як «Тырпіц» і суправаджаючыя яго караблі, да якіх хутка павінен далучыцца «Шарнхорст», засталіся б у дзеянні, то ўсё панаванне ў Атлантыцы было б страчана…[196]

У сваім пасланні Чэрчыль спрабаваў данесці да Сталіна неабходнасць прыпыніць адпраўку новых канвояў[197][198]. На што Сталін у катэгарычнай форме адказаў яму 23 ліпеня:

Загад Англійскага Адміралцейства 17-му канвою пакінуць транспарты і вярнуцца ў Англію, а транспартным судам рассыпацца і дабірацца ў адзіночку да савецкіх партоў без эскорту нашы спецыялісты лічаць незразумелым і невытлумачальным. Я, вядома, не лічу, што рэгулярны падвоз у паўночныя савецкія парты магчымы без рызыкі і страт. Але ў абстаноўцы вайны ні адна вялікая справа не можа быць ажыццёўлена без рызыкі і страт. Вам, вядома, вядома, што Савецкі Саюз нясе непараўнальна больш сур'ёзныя страты[199].

У жніўні Адміралцейства засяродзіць намаганні на праводцы канвою да асаджаным у Мальце, для чаго зноў прыйшлося, як і ў чэрвені, выкарыстоўваць сілы эскорту, узятыя з флоту Метраполіі. На ахову новага канвою ў СССР не хапала караблёў, таму ён адкладаўся да верасня[200]. Вымушаную паўзу вырашана было выкарыстоўваць для распрацоўкі новага плана. Адміралцейства пастаралася ўлічыць усе памылкі, дзеля чаго давялося ўнесці кардынальныя змены.

Было вырашана ўзмацніць эскорт. Нарэшце-то канвой атрымаў знішчальнае прыкрыццё — у ахоўванне ўвайшоў эскортны авіяносец «Эвенджар»(руск.) бел., на борце якога знаходзілася 12 знішчальнікаў «Харыкейн» і тры патрульныя «Суордфішы»[201]. У склад ахоўвання таксама была ўключана «ўдарная група» ў складзе крэйсера «Сцыла» і 19 эсмінцаў. Тові лічыў, што такой колькасці эсмінцаў будзе дастаткова, каб адбіць у немцаў жаданне выкарыстоўваць цяжкія караблі[202].

У СССР на час праводкі канвою перапісвалася авіягрупа пад камандаваннем палкоўніка КВПС(руск.) бел. Ф. Л. Хопса. У яе склад увайшлі 4 фотаразведчыкі «Спітфайр»(руск.) бел., 144-я і 455-я[203][заўв. 16] эскадрыллі тарпеданосцаў «Хэмпдэн»(руск.) бел. і 210-я эскадрылля патрульных «Каталін»(руск.) бел.. Тарпеданосцы павінны былі нейтралізаваць цяжкія нямецкія караблі ў Баранцавым моры, а патрульныя самалёты заняцца падводнымі лодкамі. Наземны персанал і рыштунак для авіягрупы ў жніўні былі дастаўлены амерыканскім крэйсерам «Тускалуза» і эсмінцамі[204].

Зменена была і схема праводкі. Судны канвою выходзілі не з Ісландыі, а з Лох Ю ў Шатландыі. Зваротны канвой QP-14 выходзіў не адначасова з PQ-18, а пазней[205]. Гэтыя меры павінны былі заблытаць праціўніка і выкарыстоўваць «ударную групу эсмінцаў» і эскортны авіяносец для праводкі абодвух канвояў[206]. Акрамя таго, Джон Тові не выходзіў у мора з сіламі далёкага прыкрыцця, а заставаўся кіраваць аперацыяй у Скапа-Флоу, знаходзячыся на прамой сувязі з Лонданам. Гэта павінна было развязаць рукі камандзірам злучэнняў на месцах, абараніўшы іх ад непатрэбнага ўмяшання Уайтхола[207].

Германскае камандаванне памылкова лічыла, што рассейванне канвою — заслуга масіраваных нападаў люфтвафэ. Таму надводных караблям у новай бітве адводзілася толькі дапаможная роля. Яны выстаўлялі мінныя загароды і павінны былі атакаваць зваротны канвой. Лічылася, што для разгрому наступнага канвою дастаткова будзе авіяцыі і падводных лодак[208].

Канвой PQ-18(руск.) бел. адправіўся ў шлях 2 верасня 1942 года. Нягледзячы на моцнае ахоўванне, ён панёс прыкметныя страты: 13 транспартаў з 40. Пры праводцы зваротнага канвою былі страчаныя 3 транспарты, эсмінец і тральшчык. Праціўнік таксама панёс значныя страты: Германія страціла ў абедзвюх аперацыях 3 падводныя лодкі і 41 самалёт[192].

Планах адпраўкі далейшых канвояў перашкодзіла аперацыя «Торч»(руск.) бел. — высадка саюзнікаў у Паўночнай Афрыцы. Для высадкі былі прыцягнуты ўсе наяўныя караблі эскорту, таму адпраўка вялікіх канвояў у СССР была спыненая да палярнай зімы. Каб змякчыць гнеў Сталіна, саюзнікі ажыццяўлялі пастаўкі па іншых каналах, а ў Арктыцы былі ўжытыя «капежныя пастаўкі». Яшчэ ў жніўні два савецкія судны паасобку прайшлі паўночным маршрутам. Гэтую тактыку вырашылі ўжыць і саюзнікі. Паасобку да зімы ў СССР былі адпраўленыя 13 судоў, з якіх да пункту прызначэння дабраліся 5[209]. Наступны паўнавартасны канвой у СССР быў адпраўлены толькі ў снежні 1942 года, ужо з новым індэксам — JW-51[210].

Пераказ гісторыі канвою[правіць | правіць зыходнік]

Падчас вайны паведамленні аб разгроме канвою падпарадкоўваліся прапагандысцкаму правілу «завышай страты праціўніка і змаўчы або змяншай свае ўласныя». Міністэрства прапаганды(руск.) бел. доктара Гебельса не прамінулі скарыстацца апісаннем разгрому каравана ў сваіх мэтах. Лорд Хау-Хау(руск.) бел. вёў перадачы па радыё, у яркіх фарбах распісваючы патапленне кінутых на волю лёсу транспартаў. У Арктыцы дзейнічалі цэлыя тры здымачныя групы, а кадры кінахронікі, адзнятыя імі, выкарыстоўваліся потым для ўсхвалення перамог Трэцяга рэйха. У нейтральных краінах немцы растыражавалі ў мэтах прапаганды здымкі судоў і маракоў. Было заяўлена пра «найвялікшую катастрофу» і пра тое, што патоплены амерыканскі крэйсер і 35 судоў[181].

Саюзнікі ж наадварот імкнуліся схаваць інфармацыю аб маштабах трагедыі. Англійская «Дэйлі Геральд» толькі праз месяц у невялікі нататцы паведамляла аб «адной з найбуйнейшых канвойных бітваў», але казала пра тое, што канвой прарваўся. Амерыканскі «Лайф»(руск.) бел. апублікаваў здымкі з «Уэйнрайта» у Дзень незалежнасці і прывёў нямецкую версію, паказаўшы, што канвой панёс страты, але не настолькі вялікія, як паведамляюць немцы. І што «нягледзячы на ​​страты, паводле паведамленняў рускіх канвой шчасна прыбыў у іх арктычны порт». Вясной 1943 года выліўся скандал, калі лорд Уінстэр у палаце лордаў(руск.) бел. запатрабаваў тлумачэнняў і падрабязнасцей адносна «самага жудаснага паходу ў свеце»[211].

Зарок маўчання быў парушаны амерыканскімі газетамі ўжо ў лютым 1945 года, калі з германскіх лагераў сталі прыбываць палонныя маракі з амерыканскіх судоў. Гэтыя звесткі выклікалі гучны скандал і брытанскае Адміралцейства(руск.) бел. вымушана было выпусціць камюніке. Аднак у ім досыць сапраўды апісваліся падзеі толькі па 4 ліпеня, а далейшыя падзеі апісваліся вельмі туманна[212].

Пасля вайны апісанне трагедыі PQ-17 было цесна звязана з імклівым астуджэннем адносін былых саюзнікаў. У кастрычніку 1948 года ў газеце «Чырвоны флот» былі апублікаваныя два артыкулы капітана 2-га рангу В. Андрэева, у якіх у адрас Адміралцейства прагучала рэзкая крытыка і было заяўлена аб адданне загаду аб расфарміраванні канвою без усялякай на тое неабходнасці і пра тое, што караблі эскорту, якія павінны былі абараняць судны, пакрылі сябе нязмыўнай ганьбой, пакінуўшы на волю лёсу безабаронныя судны. У Англіі пачаўся новы скандал, але пры гэтым ён стаў набываць выгляд «антысавецкай кампаніі»(руск.) бел.. Адміралцейства заявіла аб тым, што роспуск канвою быў непазбежны, і нагадала былому саюзніку аб 40 паспяховых арктычных канвояў і той цане, якую за гэта прыйшлося заплаціць. У газеце «Праўда»(руск.) бел. нават з'явіўся артыкул у абарону Адміралцейства, у якой гаварылася аб «несумненнай мужнасці» амерыканскага і англійскага флоту пры праводцы канвою[212].

Наступная порцыя інфармацыі аб канвоі з'явілася ўжо ў самой Вялікабрытаніі. У кастрычніку 1950 года ў дадатку да «Лондан газет» былі апублікаваныя рапарты адмірала Тові, якія тычыліся рускіх канвояў. У іх былі прыведзены ўсе дадзеныя аб праводцы канвояў і агучана рэальная лічба страт PQ-17. Пры гэтым прэса звярнула ўвагу на новыя абставіны — патрабаванні Тові да Адміралцейства аб узмацненні эскорту канвояў, скарачэнні канвояў у летні час, безадказныя просьбы да рускіх аб дапамозе і мноства спасылак на адсутнасць узаемадзеяння з Крамлём[213].

Але, нягледзячы на тое, што сэр Дадлі Паўнд памёр яшчэ ў 1943 годзе, імя таго, хто аддаў загад, так і не было названа. Толькі ў 1957 годзе, у працы афіцыйнага гісторыка Адміралцейства Стывена У. Роскіла «Вайна на моры» было сказана, што загад аб роспуску канвою быў дадзены Дадлі Паўндам і пра тое, што гэты загад быў вельмі цяжкай памылкай. Утойванне Адміралцействам ужо пасля вайны ўсёй праўды пра PQ-17 выклікала ў маракоў, якія ўдзельнічалі ў праводцы PQ-17, здзіўленне і называлася «другой памылкай Адміралцейства»[214].

У 1968 годзе Дэвід Ірвінг, англійскі пісьменнік, які спецыялізуецца на ваеннай гісторыі Другой сусветнай вайны, выпусціў кнігу «Destruction of Convoy PQ.17» аб PQ-17, у якой у асноўным засяродзіўся на памылках саюзнага камандавання. У прыватнасці, віну за рассейванне канвою Ірвінг усклаў на камандзіра непасрэднага прыкрыцця Дж. Брума. У адказ Брум падаў у суд пазоў аб паклёпе і выйграў справу. Суд не толькі абавязаў Ірвінга выплаціць рэкордную на той час кампенсацыю ў 40 000 фунтаў стэрлінгаў, але і забараніў кнігу да далейшага распаўсюджвання. Джон Брум таксама выдаў «Канвою рассеяцца», у якой на аснове часопіса радыёграм дадзена гісторыя канвою. Тым не менш, у 1971 годзе кніга Ірвінга была выдадзена ў СССР пад назвай «Разгром канвою PQ-17»[215].

У савецкай і расійскай гістарыяграфіі пры апісанні трагедыі канвою часта згадваецца пра тое, што падводная лодка К-21 змагла зрабіць тое, чаго не мог дамагчыся англійскі флот, і нямецкае злучэнне на чале з «Тырпіцам» спыніла сваю аперацыю з-за яе паспяховай тарпеднай атакі, і што пакіданне караблямі ахоўвання канвою было праявай баязлівасці, а трагедыя канвою стала толькі падставай для спынення паставак у самы цяжкі для СССР час (нямецкія арміі рваліся да Каўказа і Сталінграда)[216][217][218]. Згадваючы пра тое, што СССР правёў маштабную пошукава-выратавальную аперацыю, савецкія гісторыкі звычайна замоўчвалі аб тым, што Паўночны флот аказаўся не ў стане забяспечыць бяспеку праходжання ў сваёй аператыўнай зоне, а савецкая авіяцыя — здушыць авіяцыю люфтвафэ і надзейна абараніць канвоі ад нападаў нямецкіх бамбардзіроўшчыкаў нават ля сваіх берагоў.

Разам з тым аддавалася належнае мужнасці брытанскіх маракоў:

Ні ў каго… няма падстаў сумнявацца ў адвазе, стойкасці і бясстрашнасці маракоў англійскіх караблёў… Было дастаткова часу, выпадкаў і фактаў, каб ацаніць па вартасці сур'ёзнае стаўленне англійскіх маракоў да сваіх абавязкаў і да саюзніцкага абавязку ў барацьбе з агульным ворагам…

Асабістыя якасці брытанскіх маракоў і палітыка англійскага ўрада — рэчы розныя.

— Адмірал А. Р. Галаўко(руск.) бел., «Разам з флотам»

Нягледзячы на ​​тое, што ў гэтак складанай тэме цяжка заставацца нейтральным, у друку ўсё часцей з'яўляюцца публікацыі, якія больш узважана падыходзяць да апісання гісторыі канвою. Апублікаваныя і пераклады шэрагу англійскіх кніг. З апісання ўсіх гэтых кніг вымалёўваецца карціна не толькі судоў, якія трагічна гінулі, але і абурэнне экіпажаў крэйсераў і эсмінцаў, вымушаных паводле загаду Адміралцейства пакінуць ахоўныя караблі, мужнасць пакінутых караблёў эскорту, адвага маракоў, які абаранялі свае судны, і членаў ваенных каманд, дапамога, аказаная маракам авіяцыяй і караблямі Паўночнага флоту. Усе гэтыя намаганні не зніклі дарма і, нягледзячы на ​​разгром PQ-17, пастаўкі арктычнымі канвоямі ўнеслі свой уклад у перамогу саюзнікаў у Другой сусветнай вайне.

У масавай культуры[правіць | правіць зыходнік]

У 1955 годзе выйшаў раман А. Мак-Ліна(руск.) бел. «Крэйсер „Уліс“»(англ.) бел.. У рамане, напісаным паводле матываў трагедыі канвою PQ-17, апісвалася гісторыя нейкага арктычнага канвою, які выйшаў у СССР. Гэтак жа, як і PQ-17, канвой быў разгромлены пасля памылковых дзеянняў лордаў Адміралцейства. У 1968 годзе скарочаны пераклад гэтага рамана выйшаў у СССР пад назвай «Карабель яго вялікасці „Уліс“»[219].

У 1966 годзе ў ЗША выйшаў раман «Капітан»(англ.) бел. галандскага аўтара Яна дэ Хартога(англ.) бел.. У кнізе, якая разыйшлася амаль мільённым накладам, апавядаў пра лёс аднаго з арктычных канвояў, судны якога былі практычна цалкам патоплены падводнымі лодкамі[220].

У маі 1970 года ў ленінградскім часопісе «Зорка» быў апублікаваны раман В. Пікуля «Рэквіем каравану PQ-17»(руск.) бел.[221] пра трагічны лёс канвою PQ-17. У гэтым рамане разам з выявай мужнасці савецкіх, англійскіх і амерыканскіх маракоў аўтар рабіў акцэнт на палітычных прычынах трагедыі[222].

У 1972 годзе на кінастудыі ім. Даўжэнкі рэжысёрам Уладзімірам Даўганём быў зняты фільм «Сямнаццаты трансатлантычны». У фільме распавядалася пра арктычны канвой, які ішоў у Мурманск у чэрвені 1942 года. Брытанскія караблі эскорту, выконваючы загад свайго камандавання, не ўступілі ў бой з нямецкімі падводнымі лодкамі і авіяцыяй і кінулі транспарты без аховы. Большасць судоў з каштоўнымі грузамі была патоплена[223].

У 2004 годзе на экраны выйшаў васьмісерыйны тэлесерыял «Канвой PQ-17»(руск.) бел., зняты паводле матываў рамана Валянціна Пікуля[224].

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Да ліпеня 1942 колькасць эсмінцаў зменшылася да 7, а колькасць падводных лодак і малых надводных караблёў (вартавых караблёў, тральшчыкаў і мінных загараджальнікаў), наадварот, вырасла.
  2. Акрамя гэтых ПЛ у моры з 10 чэрвеня знаходзілася Д-3, але яна не атрымлівала задачы па забеспячэнню праводкі PQ-17, 30 чэрвеня не выйшла на сувязь і 9 ліпеня прызнана зніклай без вестак з усім экіпажам.
  3. Акрамя яе, у мора 6 ліпеня выйшла М-173, але яна задачы прыкрыцця канвою не атрымоўвала.
  4. На жаль, прывязка часу да часавых поясаў паводле крыніц практычна не робіцца. Яе па радыёграмах выразна адсочвае Брум. У Ірвінга такой прывязкі па тэксце няма. Хутчэй за ўсё, пры выкарыстанні англійскіх крыніц у яго час мясцовы — гэта значыць GMT пры апісанні дзеянняў у Ісландыі і GMT+2 пры апісанні дзеянняў канвою 4—14 ліпеня. Пры гэтым пры выкарыстанні нямецкіх дакументаў ён, па ўсёй бачнасці, выкарыстоўвае берлінскі час (GMT+1), без пераводу ў мясцовы.
  5. У Брума гаворыцца пра 4 тральшчыкі. Магчыма, ён улічыў у іх ліку і эсмінец «Дуглас» са злучэння «Q».
  6. Паводле дадзеных баявога дзённіка Home Fleet, Р-615 выйшла з Рэйк'явіка разам з канвоем PQ-17.
  7. У артыкуле Марозава час маскоўскі (GMT+3).
  8. Адзін з самых спрэчных момантаў у гісторыі PQ-17. Савецкія крыніцы лічаць, што наступнае спыненне германскімі надводнымі караблямі аперацыі звязана менавіта з поспехам атакі Луніна. У іншых крыніцах паказваецца, што гэта трапленне не зафіксавана ў нямецкіх дакументах. У савецкіх крыніцах паказваюцца ўскосныя спасылкі ў выглядзе наступнага рамонту «Тырпіца». Аднак гэты рамонт таксама не пацвярджаецца іншымі крыніцамі. Тэма гэтая шырокая і не ўваходзіць у разгляд артыкула пра PQ-17. Наконт канвою важнымі момантамі сталі само выяўленне і тое, што група «Тырпіца», не скінуўшы ход, пайшла далей.
  9. Ірвінг прыпісвае гэты поспех 12-мм кулямётам і «Браўнінгу» з «Белінгема». Аднак у «Ценях над Запаляр'ем» лічыцца, што гэта зроблена 40-мм «Бофарсам»(руск.) бел. з «Рэтліна». Улічваючы габарыты і жывучасць Fw-200, гэта больш імаверна.
  10. Згодна з Лундам, гэта быў «Попі».
  11. Адзіным паўнавартасным даследаваннем, якое распісвае лік страт у 153 чалавекі па судах, з'яўляецца кніга Д. Ірвінга. Аднак да гэтых дадзеных патрабуецца ставіцца вельмі асцярожна з прычыны таго, што Ірвінг адрозніваецца нетрадыцыйным поглядам на гісторыю Другой сусветнай вайны і абвінавачваецца ў маніпуляванні дадзенымі.
  12. Назва раздзела ў кнізе Блон Жоржа «Рускія канвоі».
  13. Назва кнігі Лунда.
  14. Супрун, са спасылкай на: Tuyll van H. P. Feeding the Bear: American aid to the Soviet Union, 1941—1945. N.-Y.-L., 1989. P. 166.
  15. Без уліку дапаможных судоў канвою
  16. У Скофілда памылкова пазначана 255-я эскадрылля.

Выкарыстаная літаратура і крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 Кузнецов Н. Г. На северных морских дорогах // Курсом к победе — М.: Голос, 2000. — С. 232—233. — 656 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7117-0375-7.
  2. М. Н. Супрун. Ленд-лиз и северные конвои — М.: «Андреевский флаг», 1997. — С. 30-32. — ISBN 5-85608-081-5.
  3. 3,0 3,1 М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 3. Ворота ленд-лиза. Раздел «Первые конвои» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  4. М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 3. Ворота ленд-лиза. Раздел «Город в Беломорье» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  5. М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 3. Ворота ленд-лиза. Раздел «Новый порт назначения» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  6. 6,0 6,1 М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 3. Ворота ленд-лиза. Раздел «Северные ворота» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  7. В. П. Зимонин. Северные морские конвои в сравнении с другими маршрутами ленд-лиза. Россия, г. Архангельск, ПГУ им. М. В. Ломоносова, 2000. Авторский коллектив альманаха «Северные конвои N3». Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2007. Праверана 25 верасня 2010.
  8. 8,0 8,1 Convoy PQ-17 (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 23 верасня 2010.
  9. 9,0 9,1 Raymond A. Denkhaus. World War II: Convoy PQ-17 (англ.)  (февраль 1997). — page 1. Праверана 25 верасня 2010.
  10. Convoy battles. Ships hit from convoy PQ-7A (англ.) . uboat.net. — Список потерь конвоя PQ-7A. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 26 верасня 2010.
  11. Convoy battles. Ships hit from convoy PQ-8 (англ.) . uboat.net. — Потери конвоя PQ-8. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 25 верасня 2010.
  12. N. Zetterling, M. Tamelander Tirpitz: The Life and Death of Germany's Last Super Battleship — Havertown, Pa: Casemate Publishers, 2009. — 360 p. — ISBN 1-935-14918-0.
  13. The Sortie to Norway (Описание перехода «Тирпица» в Норвегию). Tirpitz. The History. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 11 лістапада 2010.
  14. Михайлов А. А. Броненосные корабли типа «Дойчланд» — Санкт-Петербург: АНТТ Принт, 1999. — С. 49. — 84 с. — (Боевые корабли мира).
  15. 15,0 15,1 15,2 Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939-1945. — London: HMSO, 1954-1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 258-262. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  16. 16,0 16,1 PQ convoy series (англ.) . — база данных конвоев серии PQ от Arnold Hague. Праверана 25 верасня 2010.
  17. 17,0 17,1 Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 96. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  18. 18,0 18,1 Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 149. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  19. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 95-97. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  20. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 95-96. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  21. 21,0 21,1 21,2 John Asmussen. Operation «Rösselsprung» (англ.) . Tirpitz. The History. — Описание операции «Ход конём». Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 4 кастрычніка 2010.
  22. 22,0 22,1 22,2 Wolfpack Eisteufel (англ.) . — Данные по «волчьей стае» Eisteufel на сайте uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 5 лістапада 2010.
  23. 23,0 23,1 Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 76-78. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  24. Winston Churchill. The Hinge of Fate — New York, NY: Houghton Mifflin Harcourt, 1986. — Vol. 4. — P. 231. — 952 p. — (The Second World War). — ISBN 0-395-41058-4.
  25. Winston Churchill. The Hinge of Fate — New York, NY: Houghton Mifflin Harcourt, 1986. — Vol. 4. — P. 233—234. — 952 p. — (The Second World War). — ISBN 0-395-41058-4.
  26. 26,0 26,1 Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939-1945. — London: HMSO, 1954-1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 263—264. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  27. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 83. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  28. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 89. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  29. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 93—94. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 30,6 30,7 30,8 Admiralty War Diaries of World War 2. Commander in Chief, Home Fleet — April to June 1942 (англ.) . naval-history.net. — Боевой дневник Английского флота в зоне Северной Атлантики за апрель — июнь 1942 года. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 1 кастрычніка 2010.
  31. 31,0 31,1 Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 93. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  32. Супрун М. Н., Ларинцев Р. И. ПЯТЫЙ ФЛОТ ЛЮФТВАФФЕ В НЕБЕ ЗАПОЛЯРЬЯ: ВЗГЛЯД ИЗ РОССИИ. — Россия, г. Архангельск: ПГУ им. М. В. Ломоносова, 2000.
  33. М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 3. Ворота ленд-лиза. Раздел «Жаркое лето Мурманска» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  34. 34,0 34,1 Robert Forczyk. FW-200 Condor vs Atlantic Convoys, 1941—43 — 1st ed. — Oxford: Osprey Publishing, 2010. — P. 20—21. — 80 p. — (Duel Series). — ISBN 1-846-03917-7.
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 6. Раздел «Гребёнка дьявола» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 The Convoy Battles. PQ-17 The greatest Convoy disaster (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 25 верасня 2010.
  37. Adam Bowman. PQ.17 Close Escort (англ.) . — Данные по составу сил эскорта с сайта Адама Боумана, механика HMS La Malouine. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 4 кастрычніка 2010.
  38. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 779. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 39,6 39,7 39,8 Admiralty War Diaries of World War 2. Commander in Chief, Home Fleet — July to September 1942 (англ.) . naval-history.net. — Боевой дневник Английского флота в зоне Северной Атлантики за июль — сентябрь 1942 года. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 1 кастрычніка 2010.
  40. 40,0 40,1 40,2 Великая Отечественная. День за днём // Журнал «Морской сборник». — 1992. — № 7. — С. 22—31.
  41. Морозов М. Э. Подводные лодки ВМФ СССР в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. Часть 3. Северный флот — Стратегия КМ, 2004. — С. 93. — 97 с.
  42. Patrols by U-657 (англ.) . — Данные по боевым патрулированиям U-657 на сайте uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 13 кастрычніка 2010.
  43. Küstenfliegergruppe 406 (англ.) . — Данные по 406-й группе на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 44,4 Грановский Е. А. Торпедоносцы против арктических конвоев. — Россия, г. Архангельск: ПГУ им. М. В. Ломоносова, 2000.
  45. Küstenfliegergruppe 906 (англ.) . — Данные по 906-й группе на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  46. Kampfgeschwader 26 «Löwen» (англ.) . — Данные по 26-й эскадре на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  47. Flugzeugbestand und Bewegungsmeldungen I./KG26 (ням.) . — Данные по составу 1-й группы 26-й эскадры на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  48. Kampfgeschwader 30 «Adler» (англ.) . — Данные по 30-й эскадре на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  49. Flugzeugbestand und Bewegungsmeldungen I./KG30 (ням.) . — Данные по составу 1-й группы 30-й эскадры на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  50. Flugzeugbestand und Bewegungsmeldungen II./KG30 (ням.) . — Данные по составу 2-й группы 30-й эскадры на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  51. Flugzeugbestand und Bewegungsmeldungen III./KG30 (ням.) . — Данные по составу 3-й группы 30-й эскадры на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  52. Flugzeugbestand und Bewegungsmeldungen Erprobungsstaffel/KG30 (ням.) . — Данные по составу учебно-боевой эскадрильи 30-й эскадры на сайте Майка Хольма. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 2 лістапада 2010.
  53. Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939-1945. — London: HMSO, 1954-1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 265. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  54. 54,0 54,1 Justin F. Gleichauf. Chapter Twelve: The PQ-17 Disaster // Unsung sailors: The Naval Armed Guard in World War II — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2002. — P. 190. — 456 p. — (Bluejacket Books). — ISBN 1-557-50420-2.
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 408. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  56. Brian Betham Schofield. The Arctic Convoys — London: Macdonald and Jane's, 1977. — P. 49. — 198 p. — ISBN 0-354-01112-X.
  57. S. W. Roskill. History of the Second World War United Kingdom Military Series Edited by J. R. M. Butler War at Sea 1939—1945 Volume II: The Period of Balance — London: HMSO, 1956. — P. 137.
  58. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 462. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  59. Adam Bowman. PQ17 Diary. June 1942 (англ.) . — Дневник конвоя PQ-17 за июнь с сайта Адама Боумана, механика HMS La Malouine. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 10 лістапада 2010.
  60. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 91. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  61. Михайлов А. А. Броненосные корабли типа «Дойчланд» — Санкт-Петербург: АНТТ Принт, 1999. — С. 44—45. — 84 с. — (Боевые корабли мира).
  62. 62,0 62,1 Niklas Zetterling, Michael Tamelander. Tirpitz: The Life and Death of Germany's Last Super Battleship — Havertown, Pa: Casemate Publishers, 2009. — P. 119. — 360 p. — ISBN 1-935-14918-0.
  63. Theodore Roscoe United States Destroyer Operations in World War II — 9. — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1986. — P. 81. — 585 p. — ISBN 0-870-21726-7.
  64. 64,0 64,1 John C. Tovey. Convoys to North Russia, 1942 (англ.) , London Gazette (1950-10-13, пятніца), стр. 5145. Праверана 10 лістапада 2010.
  65. 65,0 65,1 М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 6. Раздел «Ещё раз о PQ-17» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  66. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 97. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  67. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 411. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  68. Roger P. Hill. Destroyer Captain — Penzance: Periscope Publishing Ltd, 1986. — P. 37—38. — 299 p. — ISBN 1-904381-25-1.
  69. Ivan Musicant. Battleship at War: The Epic Story of the USS Washington — San Diego, Ca: Harcourt Brace Jovanovich Publishers, 1986. — P. 58. — 364 p. — ISBN 0-151-10400-X.
  70. Robert Forczyk. FW-200 Condor vs Atlantic Convoys, 1941—43 — 1st ed. — Oxford: Osprey Publishing, 2010. — P. 60. — 80 p. — (Duel Series). — ISBN 1-846-03917-7.
  71. N. Zetterling, M. Tamelander Tirpitz: The Life and Death of Germany's Last Super Battleship — Havertown, Pa: Casemate Publishers, 2009. — P. 119—122. — 360 p. — ISBN 1-935-14918-0.
  72. М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 6. Раздел «Вышел немец из тумана» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  73. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 98. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  74. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 436. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  75. Roger P. Hill. Destroyer Captain — Penzance: Periscope Publishing Ltd, 1986. — P. 40—41. — 299 p. — ISBN 1-904381-25-1.
  76. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 99. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  77. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 421. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  78. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 433. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  79. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 89. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  80. 80,0 80,1 80,2 Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 442—446. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  81. Niklas Zetterling, Michael Tamelander. Tirpitz: The Life and Death of Germany's Last Super Battleship — Havertown, Pa: Casemate Publishers, 2009. — P. 128. — 360 p. — ISBN 1-935-14918-0.
  82. Leonard Arthur Sawyer, William Harry Mitchell. The Liberty Ships: The History of the «Emergency» Type Cargo Ships Constructed in the United States during World War II — Cornell Maritime Press. — Cambridge, Md, 2009. — P. 42. — 223 p. — ISBN 0-870-33152-3.
  83. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 91. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  84. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 92. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  85. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 456. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  86. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 97. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  87. Theodore Roscoe. United States Destroyer Operations in World War II — 9. — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1986. — 585 p. — (82). — ISBN 0-870-21726-7.
  88. Roger P. Hill. Destroyer Captain — Penzance: Periscope Publishing Ltd, 1986. — P. 43—44, 49. — 299 p. — ISBN 1-904381-25-1.
  89. 89,0 89,1 89,2 Björn Hafsten & Rune Rautio. Luftwaffe losses and accidents in Norway 1942 (англ.) . — Спіс страт злучэнняў люфтвафэ, якія дыслакаваліся ў Нарвегіі ў другім паўгоддзі 1942. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 5 лістапада 2010.
  90. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 103. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  91. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 459. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  92. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 460. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  93. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 464. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  94. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 464—472. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  95. 95,0 95,1 Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 100. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  96. 96,0 96,1 Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 101. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  97. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 108. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  98. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 485—486. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  99. 99,0 99,1 Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 105. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  100. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 480. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  101. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 481. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  102. 102,0 102,1 Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 482. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  103. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 109. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  104. Джон Эгертон Брум Конвою рассеяться! // Конвою рассеяться! Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Broome, J. E. Convoy is to scatter. — London: Kimber, 1972, 232 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 468. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  105. 105,0 105,1 105,2 105,3 Записи боевого дневника тральщика «Бритомарт» за 1942 год (англ.) . www.halcyon-class.co.uk. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 19 лістапада 2010.
  106. 106,0 106,1 106,2 106,3 Записи боевого дневника тральщика «Хэлсион» за 1942 год (англ.) . www.halcyon-class.co.uk. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 19 лістапада 2010.
  107. Paul Kemp. Convoy: Drama in Arctic Waters — Edison, NJ: Book Sales, 2004. — P. 81. — 256 p. — ISBN 0-785-81603-8.
  108. 108,0 108,1 Brian Betham Schofield. The Arctic Convoys — London: Macdonald and Jane's, 1977. — P. 57. — 198 p. — ISBN 0-354-01112-X.
  109. Justin F. Gleichauf. Chapter Twelve: The PQ-17 Disaster // Unsung sailors: The Naval Armed Guard in World War II — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2002. — P. 202. — 456 p. — (Bluejacket Books). — ISBN 1-557-50420-2.
  110. John Bunker. Heroes in Dungarees: The Story of the American Merchant Marine in World War II — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2006. — P. 97. — 369 p. — ISBN 1-591-14099-4.
  111. 111,0 111,1 Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 106. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  112. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 169. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  113. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 162. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  114. Niklas Zetterling, Michael Tamelander. Tirpitz: The Life and Death of Germany's Last Super Battleship — Havertown, Pa: Casemate Publishers, 2009. — P. 136—137. — 360 p. — ISBN 1-935-14918-0.
  115. Edwyn Gray. Hitler's Battleships — London: Leo Cooper, 1992. — P. 152. — 195 p. — ISBN 0-850-52302-8.
  116. 116,0 116,1 S. W. Roskill. History of the Second World War United Kingdom Military Series Edited by J. R. M. Butler War at Sea 1939—1945 Volume II: The Period of Balance — London: HMSO, 1956. — P. 141.
  117. 117,0 117,1 117,2 117,3 117,4 117,5 117,6 117,7 117,8 117,9 М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 6. Раздел «Чёрное воскресенье» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  118. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 165. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  119. 119,0 119,1 119,2 Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 128. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  120. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 163. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  121. 121,0 121,1 121,2 =М. Н. Супрун. Ленд-лиз и северные конвои — М.: «Андреевский флаг», 1997. — С. 118. — ISBN 5-85608-081-5.
  122. Brian Betham Schofield. The Arctic Convoys — London: Macdonald and Jane's, 1977. — P. 58. — 198 p. — ISBN 0-354-01112-X.
  123. 123,0 123,1 John Frayn Turner. Fight for the Sea: Naval Adventures from World War II — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2001. — P. 107. — 245 p. — ISBN 1-55750-884-4.
  124. John Frayn Turner. Fight for the Sea: Naval Adventures from World War II — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2001. — P. 108—109. — 245 p. — ISBN 1-55750-884-4.
  125. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 138. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  126. John Bunker. Heroes In Dungarees: The Story of the American Merchant Marine in World War II — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2006. — P. 99. — 369 p. — ISBN 1-591-14099-4.
  127. Samuel Eliot Morison The Ordeal of PQ-17 // The Battle of the Atlantic, September 1939 — May 1943 — Champaign, IL: University of Illinois Press, 2001. — Vol. 1. — P. 187. — 536 p. — (History of United States Naval Operations in World War II). — ISBN 0-252-06963-3.
  128. Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Эрлстон» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 15 лістапада 2010.
  129. Rainer Busch, Hans-Joachim Röll. Der U-boot-krieg, 1939—1945: Deutsche U-Boot-Erfolge von September 1939 bis Mai 1945 — Hamburg: Mittler & Sohn, 2003. — P. 173. — ISBN 3-813-20513-4.
  130. William Harry Mitchell, Leonard Arthur Sawyer. The Empire Ships: A Record of British-built and Acquired Merchant Ships During the Second World War — 2nd ed. — London: Lloyd's of London Press, 1990. — P. 32. — 503 p. — ISBN 1-850-44275-4.
  131. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 166—167. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  132. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 142—143. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  133. Bernard Edwards. The Road to Russia: Arctic Convoys 1942 — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2002. — P. 159. — 210 p. — ISBN 1-591-14732-8.
  134. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 170—171. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  135. М. Э. Морозов. Атака германского линкора. — статья об атаке К-21 опубликована в виде приложения к книге Малова А. и Патянина С.: Линкоры «Бисмарк» и «Тирпиц». Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 23 кастрычніка 2010.
  136. Хроника Великой Отечественной войны Советского Союза на Северном театре с 1.07.42 — 31.12.42 гг. (Выпуск № 3) — Галея Принт, 2000. — С. 11. — 156 с. — 900 экз. — ISBN 5-8172-0032-5.
  137. 137,0 137,1 John C. Tovey. Convoys to North Russia, 1942 (англ.) , London Gazette (1950-10-13, пятніца), стр. 5146. Праверана 16 лістапада 2010.
  138. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 121. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  139. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 226—227. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  140. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 175. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  141. 141,0 141,1 141,2 141,3 141,4 Paul Kemp. Convoy: Drama in Arctic Waters — Edison, NJ: Book Sales, 2004. — P. 86. — 256 p. — ISBN 0-785-81603-8.
  142. 142,0 142,1 Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Джон Уайтерспун» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 11 лістапада 2010.
  143. 143,00 143,01 143,02 143,03 143,04 143,05 143,06 143,07 143,08 143,09 143,10 М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 6. Раздел «Охота продолжается» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  144. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 173. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  145. 145,0 145,1 Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 177. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  146. 146,0 146,1 Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 178. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  147. 147,0 147,1 147,2 Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 181. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  148. Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Хартлбери» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 6 лютага 2011.
  149. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 176. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  150. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 187. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  151. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 182. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  152. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 111. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  153. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 189—190. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  154. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 179. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  155. 155,0 155,1 Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 170. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  156. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 109. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  157. Германские подводные лодки в Арктике 1941-1942 — М., 2003. — С. 183. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  158. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 174—175. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  159. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 176—177. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  160. Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Эль-Капитан» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 19 лістапада 2010.
  161. Балакин С. А. Легендарные «Семёрки». Эсминцы «сталинской» серии — М.: Коллекция, Яуза, Эксмо, 2007. — С. 134, 143, 154. — 208 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-23784-5.
  162. Donald Macintyre. The Naval War Against Hitler — New York, NY: Charles Scribner's Sons, 1971. — P. 228. — 376 p.
  163. {{кніга |аўтар = Samuel Eliot Morison. |частка = 179—192 = The Ordeal of PQ-17 |загаловак = The Battle of the Atlantic, September 1939 — May 1943 |арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=nwvs7TDDXyoC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=true |адказны = |выданне = |месца = Champaign, IL |выдавецтва = University of Illinois Press |год = 2001 |volume = 1 |pages = 190—191 |allpages = 536 |серыя = History of United States Naval Operations in World War II |isbn = 0-252-06963-3 |тыраж =
  164. John Bunker. Heroes in Dungarees: The Story of the American Merchant Marine in World War II — Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2006. — P. 102—103. — 369 p. — ISBN 1-591-14099-4.
  165. Новая Земля в Великой Отечественной войне. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 5 лютага 2011.
  166. Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Эмпайр Байрон» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 17 лістапада 2010.
  167. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 190. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  168. 168,0 168,1 168,2 Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 228. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  169. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 110. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  170. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 111. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  171. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 229. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  172. Ремонт судов ледокольного и транспортного флотов СССР. Архівавана з першакрыніцы 5 жніўня 2013. Праверана 20 лістапада 2010.
  173. Руднев Г. А. Часть I. Торговый флот Дальневосточного морского пароходства в годы войны с фашистской Германией (1941—1945 гг.). Раздел «Танкер „Азербайджан“ в конвое PQ-17» // Огненные рейсы — Владивосток: Дальневосточное книжное издательство, 1990. — 10 000 экз.
  174. Дэвід Ірвінг. Разгром каравана PQ-17 / Перевод с английского И. Разумного и З. Орловой — М.: Воениздат, 1971. — С. 361. — 392 с.
  175. Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Кристофер Ньюпорт» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 11 лістапада 2010.
  176. Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Уильям Хупер» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 11 лістапада 2010.
  177. Справочные данные и обстоятельства гибели по кораблю «Дэниэл Морган» (англ.) . uboat.net. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 11 лістапада 2010.
  178. Дэвід Ірвінг. Разгром каравана PQ-17 / Перевод с английского И. Разумного и З. Орловой — М.: Воениздат, 1971. — С. 343. — 392 с.
  179. S. W. Roskill. History of the Second World War United Kingdom Military Series Edited by J. R. M. Butler War at Sea 1939—1945 Volume II: The Period of Balance — London: HMSO, 1956. — P. 144.
  180. М. В. Зефиров, Н. Н. Баженов, Д. М. Дёгтев. Тени над Заполярьем: действия люфтваффе против советского Северного флота и союзных конвоев. Глава 6. Разделы начиная с «Ещё раз о PQ-17» до «Охота продолжается» — М.: АСТ, 2009. — 416 с. — ISBN 978-5-403-00167-0.
  181. 181,0 181,1 Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 267. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  182. Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 116. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  183. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 104. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  184. 184,0 184,1 Германские подводные лодки в Арктике 1941—1942 — М., 2003. — С. 147. — 304 с. — ISBN 5-9900099-1-7.
  185. 185,0 185,1 =М. Н. Супрун. Ленд-лиз и северные конвои — М.: «Андреевский флаг», 1997. — С. 120. — ISBN 5-85608-081-5.
  186. =М. Н. Супрун. Ленд-лиз и северные конвои — М.: «Андреевский флаг», 1997. — С. 67—69. — ISBN 5-85608-081-5.
  187. А. Г. Головко. История PQ-17 (1942, июль) // Вместе с флотом — 3-е издание. — М.: Финансы и статистика, 1984. — С. 121—122. — 287 с. — (Военные мемуары). — 200 000 экз.
  188. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 92. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  189. Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 264. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  190. 190,0 190,1 Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 280—283. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  191. Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 300—303. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  192. 192,0 192,1 Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 295. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  193. Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 269. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  194. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 117. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  195. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 118. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  196. А. Г. Головко. История PQ-17 (1942, июль) // Вместе с флотом — 3-е издание. — М.: Финансы и статистика, 1984. — С. 120. — 287 с. — (Военные мемуары). — 200 000 экз.
  197. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 123. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  198. Смит Питер Ч. Победа в Арктике // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Smith, P.C. Arctic Victory. The Story of Convoy PQ18. — London: William Kimber, 1975 −238pp (ISBN 0718300742) / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  199. Кузнецов Н. Г. На северных морских дорогах // Курсом к победе — М.: Голос, 2000. — С. 247—248. — 656 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7117-0375-7.
  200. Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 293. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  201. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 129. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  202. Смит Питер Ч. Победа в Арктике // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Smith, P.C. Arctic Victory. The Story of Convoy PQ18. — London: William Kimber, 1975 −238pp (ISBN 0718300742) / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 539. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  203. S. W. Roskill. History of the Second World War United Kingdom Military Series Edited by J. R. M. Butler War at Sea 1939—1945 Volume II: The Period of Balance — London: HMSO, 1956. — P. 278.
  204. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 124—125. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  205. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 128. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  206. Стефен Уэнтворт Роскилл Флаг Святого Георгия. Английский флот во Второй мировой войне = Roskill S.W. The War At Sea, 1939—1945. — London: HMSO, 1954—1961 / Перевод с английского А. Больных — М.: АСТ, 2000. — С. 293—294. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-237-05177-4.
  207. Смит Питер Ч. Победа в Арктике // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Smith, P.C. Arctic Victory. The Story of Convoy PQ18. — London: William Kimber, 1975 −238pp (ISBN 0718300742) / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 540. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  208. Смит Питер Ч. Победа в Арктике // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология. = Smith, P.C. Arctic Victory. The Story of Convoy PQ18. — London: William Kimber, 1975 −238pp (ISBN 0718300742) / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 533. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  209. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 149. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  210. Брайан Бетэм Скофилд. Русские конвои = Schofield, B.B. The Russian Convoys. — London: B.T. Batsford Ltd., 1964 / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: АСТ, 2003. — С. 154. — 288 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-018720-3.
  211. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 268—269. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  212. 212,0 212,1 Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 269—271. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  213. John C. Tovey. Convoys to North Russia, 1942 (англ.) , London Gazette (1950-10-13, пятніца), стр. 5145—5154. Праверана 10 лістапада 2010.
  214. Пол Лунд, Гарри Ладлэм. PQ-17 — конвой в ад // Два конвоя: PQ-17 и PQ-18. Антология = Lund P., Ludlam H. PQ 17 — Convoy to Hell. The Survivor's Story. — London [UK]: W Foulsham & Co, 1968. — 240 p. / Перевод с английского А. Г. Больных — М.: ООО «Издательство ACT», 2004. — С. 276. — 797 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-021659-9.
  215. Раз табу, два табу. lenta.ru. — Краткая биография Дэвида Ирвинга в статье об одном из судов против него. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 6 сакавіка 2011.
  216. А. Г. Головко. История PQ-17 (1942, июль) // Вместе с флотом — 3-е издание. — М.: Финансы и статистика, 1984. — С. 105—122. — 287 с. — (Военные мемуары). — 200 000 экз.
  217. Кузнецов Н. Г. На северных морских дорогах // Курсом к победе — М.: Голос, 2000. — С. 232—248. — 656 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7117-0375-7.
  218. Золотарёв В. А., Козлов И. А. Три столетия Российского флота — СПб.: Полигон, 2005. — С. 371—372. — 764 с. — 5000 экз. — ISBN 5-89173-297-1.
  219. Предисловие на сайте ozon.ru к книге Алистера Маклина «Корабль его величества „Улисс“». Праверана 5 сакавіка 2011.
  220. HARTOG, JAN DE [1914—2002] (англ.) . — Биография Яна де Хартога. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 5 сакавіка 2011.
  221. Предисловие автора к публикации его романа в журнале «Роман-газета», № 9 (991), 1984. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 5 сакавіка 2011.
  222. Предисловие к роману на сайте ozon.ru. Праверана 5 сакавіка 2011.
  223. Семнадцатый трансатлантический. ruskino.ru. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 5 сакавіка 2011.
  224. Конвой PQ-17 (2004). film.ru. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 5 сакавіка 2011.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]