Літоўска-беларускія дывізіі

Літоўска-беларускія дывізіі або Першая Літоўска-беларуская дывізія — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гадах.

Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя Яўстафія Сапегі. Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якую спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі Юзафа Пілсудскага ад 26 лістапада 1918 года. Да іх далучыліся каля тысячы ўдзельнікаў менскай самаабароны на чале з Фабіянам Кабардо, якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі.

29 снежня 1918 года польскія ўлады ў Варшаве распусцілі Краявую самаабарону Літвы і Беларусі, а яе чальцоў заклікалі ўступаць у шэрагі Войска польскага. Генерал Вейтка быў прызначаны кіраўніком Ваеннай акругі Літвы і Беларусі, генерал Адам Макрэцкі — ваенным камендантам Вільні, маёр Станіслаў Бабяцінскі — яго намеснікам, а капітан Зыгмунт Клінгер — кіраўніком штаба. Самаабарона віленскай зямлі была пераўтворана ў 1-ю брыгаду, а яе камандзірам стаў генерал Баляслаў Крэйчмер. Аднак гэтыя ваенныя падраздзяленні захоўвалі характар ​​больш набліжаны да добраахвотнага апалчэння, чым да рэгулярнай арміі. Польскія атрады ў Вільні атрымалі загад ажыццяўляць самастойныя ваенныя дзеянні ў выпадку спробы ўваходу ў горад Чырвонай арміі.

Знак Літоўска-Беларускай дывізіі 1919 г.

Першая Літоўска-беларускія дывізія фарміравалася на тэрыторыі Гродзенскай, Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал В. Івашкевіч (да сакавіка 1919, потым генералы С. Шаптыцкі, А. Макрэцкі). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю.

• 1-я брыгада складалася з Сувалкаўскага і Ковенскага,
• 2-я — з Беластоцкага і Гродзенскага палка стральцоў.
• 3-я — з Віленскага і Мінскага пяхотных палкоў. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск.

Наступ літоўска-беларускай дывізіі, другая палова 1919 г.

Наступ Чырвонай арміі 4 ліпеня 1920

19.2.1919 года дывізія заняла Беласток, у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і Стоўбцы, пасля заняцця Нясвіжа, Міра і Слуцка выйшла ў раён Глуска, удзельнічала ў наступленні на Бабруйск. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана 2-я Літоўска-беларуская дывізія (камандзіры Баляслаў Фрэй, генерал А. Барушчак), якая дыслацыравалася ў раёне Вільні. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду.

Бітва ў вярхоўях Бярэзіны, травень 1920

Бітвы пад Лідай, верасень 1920

У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да Варшавы, удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам 1-й Літоўска-беларускай дывізіі прызначаны генерал Л. Жалігоўскі, яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з 2-й Літоўска-беларускай дывізіі. 8.10.1920 года паводле загаду Ю. Пілсудскага Жалігоўскі, фармальна ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве, узняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі. 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне Сярэдняй Літвы. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну.

Падуладныя польскім або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з каталіцкага і праваслаўнага мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыю «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі войска Сярэдняй Літвы атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдняй Літвы Польшчай, і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска.

Камандзіры дывізіі

• Генерал Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі (26.09.1918 — 11.03.1919)
• Генерал Станіслаў Шаптыцкі (19 сакавіка — чэрвень 1919)
• Генерал Адам Вінцэнт Марэцкі (чэрвень — верасень 1919)
• Генерал Юзаф Лясоцкі (верасень — 6 снежня 1919 г.)
• Генерал Ян Рандкоўскі (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920)
• Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.)
• Генерал падпаручнік Уладзіслаў Бейнар (з 31 студзеня 1921 г.)

Начальнікі штабу

• Палкоўнік памежнай аховы Эдмунд Кеслер
• Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920)
• Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.)
• Маёр памежнай аховы Уладзіслаў Павежа (чэрвень — жнівень 1920 г.)

Штабныя афіцэры

• Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.)
• Генерал-лейтэнант Вінцэнт Адынец — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.)
• Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.)
• Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.)

Літаратура

• Грыцкевіч А. Літоўска-беларуская дывізія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — С. 382. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
• Грыцкевіч А. П. Літоўска-беларускія дывізіі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 315. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
• Кушаль, Ф. Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2.
• Szeptycki, S. Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925.
• Deruga, A. Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969.
• Skaradzińiski, B. Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993.
• Wyszczelski, L. Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9.