Джэймс Кук

Джэймс Кук
Дата нараджэння:	27 кастрычніка 1728
Дата смерці:	14 лютага 1779 (51 год)

Джэймс Кук (англ.: James Cook, 27 кастрычніка 1728 — 14 лютага 1779) — брытанскі першаадкрывальнік і навігатар. Ён здзейсніў тры вандраванні ў Ціхім акіяне і стаў першым еўрапейцам, які даследаваў большую частку яго ўзбярэжжа. Кук адкрыў Гаваі і шматлікія іншыя астравы, акрамя таго, ён першым абыйшоў вакол Новай Зеландыі. Кук таксама быў і картографам. У пошуках паўночнага марскога праходу з Ціхага акіяна ў Атлантычны ён даследаваў частку ўзбярэжжа Аляскі. Ягоным імем названы заліў Кука на Алясцы, у горадзе Анкарыдж усталяваны помнік Куку. Дзякуючы асаблівай увазе, якой Кук надаваў карфаграфіі, многія з складзеных ім мапаў па сваёй дакладнасці і акуратнасці не былі перасягнуты на працягу многіх дзесяцігоддзяў і служылі мараплаўцам аж да другой паловы XIX стагоддзя.

Кук быў шырока вядомы сваім памяркоўным і сяброўскім стаўленнем да карэнных жыхароў наведвальных ім тэрыторый. Ён здзейсніў своеасаблівую рэвалюцыю ў мараплаўстве, навучыўшыся паспяхова змагацца з такой небяспечнай і шырока распаўсюджанай у той час хваробай, як цынга. Смяротнасць ад яе ў час яго плаванняў практычна была зведзена да нуля. У яго плаваннях прымала ўдзел цэлая плеяда знакамітых мараплаўцаў і даследчыкаў, як то Джозеф Бэнкс, Уільям Блай, Джордж Ванкувер, Джордж Дыксан, Іаган Рэйнгальд і Георг Форстэр.

Кук быў забіты на Гаваях падчас свайго трэцяга падарожжа ў Ціхі акіян у 1779 годзе. Ён пакінуў пасля сябе спадчыну навуковых і геаграфічных ведаў, якія паўплывалі на яго пераемнікаў, аб чым сведчаць шматлікія помнікі, якія былі прысвечаны яму. Тым не менш, яго ролю ў адкрыцці раёнаў Ціхага акіяна, іхнай каланізацыі і наступнага ўздзеяння на карэнныя народы былі прадметам палітычнай і навуковай дыскусіі.

Біяграфія

Джэймс Кук нарадзіўся ў Ёркшыры ў Англіі ў 1728 годзе ў сям'і шатландскага фермера, у якога Джэймса было яшчэ чатыры дзіцяці. У 1736 годзе сям'я пераехала ў вёску Грэйт Айтан, дзе Кук пачаў наведваць мясцовую школу. Пасля пяці гадоў навучання Джэймс Кук пачынаў працаваць на ферме пад пачаткам свайго бацькі, які атрымаў да таго часу пасаду кіраўніка. У 1756 годзе Кук паступіў на службу ў якасці юнгі на вугальшчык «Геркулес».

Кар'ера на флоце

Статуя Джэймса Кука ў Лондане

Кук пачаў кар'еру марака простым юнгай на гандлёвым брыга-вугальшчыкі «Фрылаў», які належыць суднаўладальнікам Джону і Гэнры Уокерам, на маршруце Лондан—Ньюкасл. Праз два гады быў пераведзены на другі карабель Уокераў — «Тры браты». Вядома сведчанне сяброў Уокераў пра тое, як шмат часу Кук праводзіў за кнігамі. Вольны ад працы час ён прысвячаў вывучэнню геаграфіі, навігацыі, матэматыкі, астраноміі, таксама яго цікавілі апісанні марскіх экспедыцый. Вядома, што Кук пакінуў Уокераў на два гады, якія правёў на Балтыцы і ля ўсходняга ўзбярэжжа Англіі, аднак вярнуўся па просьбе братоў памочнікам капітана на карабель «Фрэндшып».

Праз тры гады, у 1755 годзе, Уокеры прапанавалі яму прыняць камандаванне над «Фрэндшып», аднак Кук адмовіўся. Замест гэтага 17 чэрвеня 1755 года ён запісаўся матросам у Каралеўскі ваенна-марскі флот і праз 8 дзён атрымаў прызначэнне на 60-гарматны карабель «Ігл». Гэты факт у яго біяграфіі прыводзіць у здзіўленне некаторых даследчыкаў — невядомыя прычыны, па якіх Кук аддаў перавагу цяжкой матроскай працы замест капітанскай пасады ў гандлёвым флоце. Але ўжо праз месяц пасля паступлення Кук становіцца боцманом.

Неўзабаве ў 1756 годзе пачалася Сямігадовая вайна «Ігл» ўдзельнічаў у блакадзе ўзбярэжжа Францыі. Вядома таксама, што ў маі 1757 года ля вострава Уэсан «Ігл» ўступіў у бой з французскім караблём «Герцаг Аквітанскі», які меў водазмяшчэнне ў 1500 тонаў і 50 гармат. У ходзе пераследу і бою, «Герцаг Аквітанскі» быў захоплены, а «Ігл» у тым баі атрымаў пашкоджанні і быў вымушаны пайсці на рамонт у Англію.

У 1757 годзе па дасягненні двухгадовага стажу Джэймс Кук паспяхова вытрымаў экзамен на майстра (англ.: Sailing Master), а 27 кастрычніка атрымліваў прызначэнне на карабель «Соўлбэй» пад камандаваннем капітана Роберта Крэйга, Куку было ў гэты час 29 гадоў. Пасля Джэймс быў прызначаны на 60-гарматны карабель «Пэмбрак», які ўдзельнічаў у блакадзе Біскайскага заліва, а затым у лютым 1758 года быў адпраўлены да паўночнаамерыканскае ўзбярэжжа Канады.

У 1768 годзе Кук атрымаў у камандаванне карабель «Індэвар».

У XVIII стагоддзі 60% маракоў памірала з-за розных хваробаў, як то цынгі. Кук увёў строгія правілы, каб знізіць колькасць захворванняў. У яго заўсёды выконваліся правілы гігіены, а таксама заўсёды быў запас свежай садавіны, якія ўтрымоўвалі вітамін С.

Падарожжы

Рэканструкцыя Індэвара

У 1768 годзе Кук быў адпраўлены Брытанскім геаграфічным таварыствам да берагоў Таіці для назірання за Венерай, бо ў 1769 годзе яна праходзіла паміж Сонцам і Зямлёй. Разам з Кукам у экспедыцыі ўдзельнічалі яшчэ натураліст, батанік Джозеф Бэнкс і два мастака. Акрамя таго, Кук атрымаў загад знайсці Terra Incognita. Даследаванне пачалося 3 чэрвеня, караблі накіраваліся да Новай Зеландыі. Тубыльцы маоры сустрэлі Кука варожа. Сотні каноэ напалі на «Індэвар». У красавіку 1770 года Кук падышоў да ўсходняга берага Аўстраліі. Ён адкрыў заліў, названы Батанічным. Кук сустрэў тут дзіўных жывёлаў кенгуру і абарыгенаў.

Плывучы на поўнач, карабель натыкнуўся на рыф, названы пасля Вялікім бар'ерным рыфам, і патрываў крушэнне. Пасля рамонту Кук вярнуўся дадому ў 1771 годзе. Кук здзейсніў яшчэ дзве экспедыцыі. Першая з іх пачалася ў 1772 годзе, калі Кук выйшаў з Плімута на двух суднах. У студзені 1774 года Кук дасягнуў 70° паўднёвай шырыні, але ўмовы былі жудаснымі, і Кук вырашыў, што Terra Incognita калі і існуе, то ўсё роўна недасяжная. Затым Кук наведаў востраў Пасхі, Туамоту, Тонга.

8 студзеня 1778 Кук адкрыў Сэндвічавы або Гавайскія астравы. Гавайцы спачатку прынялі яго за бога Лона, але хутка расчараваліся ў гасцях. Пасля гэтага «Дыскаверы» і «Рэзалюшн» паплылі да берага расійскай Аляскі. У наступным годзе Кук вярнуўся на Гаваі, але яго матросы дрэнна ставіліся да першабытнікаў. Капітан Кук загінуў 14 лютага 1779 года падчас трэцяга вандравання на Гавайскія астравы, калі быў атакаваны першабытнікамі. Пасля доўгіх перамоў англічане атрымалі ад гавайцаў рэшткі Кука: скальп, галаву без ніжняй сківіцы, сцегнавую костку, косткі перадплечча і кісці рук. 21 лютага 1779 года ён быў пахаваны ў водах Ціхага акіяна.

Цікавыя факты

У гонар Індэвара, першага карабля, якім камандаваў Джэймс Кук, быў названы камандны модуль касмічнага карабля Апалон-15. У ходзе яго палёту была ажыццёўлена чацвёртая высадка людзей на Месяц.

Гл. таксама

Гісторыя Гаваяў

Літаратура

• Beaglehole, John Cawte (1974). The Life of Captain James Cook. A & C Black. ISBN 0-7136-1382-3. 
• Collingridge, Vanessa (February 2003). Captain Cook: The Life, Death and Legacy of History's Greatest Explorer. Ebury Press. ISBN 0-09-188898-0. 
• Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W.W. Norton & Company. ISBN 0-393-06259-7. 
• Fisher, Robin (1979). Captain James Cook and his times. Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-0050-4. http://books.google.com/books?id=dhsOAAAAQAAJ. 
• Hayes, Derek (1999). Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of exploration and Discovery. Sasquatch Books. ISBN 1-57061-215-3. http://books.google.com/?id=sl57oHrVXGoC. 
• Horwitz, Tony (October 2003). Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before. Bloomsbury. ISBN 0-7475-6455-8. 
• Hough, Richard (1994). Captain James Cook. Hodder and Stoughton. ISBN 0-340-82556-1. 
• Kemp, Peter; I. C. B. Dear (2005). The Oxford Companion to Ships and the Sea. OUP. ISBN 978-0-19-860616-1. 
• Kippis, Andrew (1788). Narrative of the voyages round the world, performed by Captain James Cook; with an account of his life during the previous and intervening periods. http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77n/. 
• McLynn, Frank (2011). Captain Cook: Master of the Seas. Yale University Press. ISBN 978-0-300-11421-8. 
• Moorhead, Alan (1966). Fatal Impact: An Account of the Invasion of the South Pacific, 1767–1840. H Hamilton. ISBN 0-241-90757-8. 
• Obeyesekere, Gananath (1992). The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific. Princeton University Press.. ISBN 0-691-05752-4. 
• Obeyesekere, Gananath (1997). The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-05752-1. "With new preface and afterword replying to criticism from Sahlins." 
• Rigby, Nigel; van der Merwe, Pieter (2002). Captain Cook in the Pacific. National Maritime Museum, London UK. ISBN 0-948065-43-5. 
• Robson, John (2004). The Captain Cook Encyclopædia. Random House Australia. ISBN 0-7593-1011-4. 
• Robson, John (2009). Captain Cook's War & Peace: The Royal Navy Years 1755–1768, Barnsley (South Yorkshire), Seaforth Books and Sydney, University of New South Wales Press, 2009. ISBN 978-1-84832-033-8 and 978 1 742231099. 
• Sahlins, Marshall David (1985). Islands of history. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-73358-6. 
• Sahlins, Marshall David (1995). How "Natives" Think: About Captain Cook, for example. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-73368-5. 
• Sidney, John Baker (1981). The Australian Language: An Examination of the English Language and English Speech as Used in Australia, from Convict Days to the Present. Melbourne: Sun Books. ISBN 978-0-7251-0382-8. 
• Stamp, Tom and Cordelia (1978). James Cook Maritime Scientist. Whitby: Caedmon of Whitby Press. ISBN 0-905355-04-0. 
• Sykes, Bryan (2001). The Seven Daughters of Eve. Norton Publishing: New York City, NY and London, England. ISBN 0-393-02018-5. 
• Wagner, A.R. (1972). Historic Heraldry of Britain. London: Phillimore & Co Ltd. ISBN 978-0-85033-022-9. 
• Wharton, W. J. L. ([1893]). Captain Cook's Journal during his first voyage round the world made in H.M. Bark "Endeavour" 1768-71. http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77j/. 

Спасылкі

• На ВікіСховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Джэймс Кук
• Таварыства капітана Кука
• Біяграфія Джэймса Кука
• Сканы карт Кука