Вялікабрытанія
Вялікабрытанія (англ.: United Kingdom[5], поўная назва — Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі, англ.: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — астраўная дзяржава ў Заходняй Еўропе, форма кіравання — канстытуцыйная манархія. Сталіца — горад Лондан. Назва краіны паходзіць ад англійскага Great Britain. Брытанія — па этноніме племяні брыты.
Змест |
[правіць] Прырода
Краіна знаходзіцца ў Паўночна-Заходняй Еўропе, на Брытанскіх астравах (востраў Вялікабрытанія і паўночна ўсходняя частка вострава Ірландыя, востраў Мэн, і вялікая колькасць дробных астравоў і архіпелагаў, Нармандскія астравы), абмываецца Атлантычным акіянам і яго морамі. Плошча: усяго — 244,820 тыс. км², землі — 240,590 тыс. км², воды — 3,230 тыс. км². Самая высокая вяршыня Вялікабрытаніі — г. Бэн-Нэвіс (1343 м) — размешчаная на поўначы Шатландыі (Грампіанскія горы), самая нізкая — Фенланд (-4 м).
На поўначы і захадзе пераважае горны рэльеф — Паўночна-Шатландскае сугор'е (да 1344 м), Пенінскія і Кембрыйскія горы; на поўдні і паўднёвым усходзе — пагорыстыя раўніны. Клімат умерана акіянічны, вільготны. Сярэднія тэмпературы студзеня ад 3 да 7 °C, ліпеня 11—17 °C; ападкаў да 3000 мм у год на захадзе і 600—750 мм на паўднёвым усходзе. Асноўныя рэкі: Тэмза — 334 км, Северн — 310 км, Трэнт, Мерсі — 109 км, Клайд — 170 км. Найбуйныя азёры: Лох-Нес (56 км²), воз. Лох-Ёй (пл. 396 км²). Лясы (бук, дуб, бяроза) займаюць каля 9 % тэрыторыі Вялікабрытаніі.
[правіць] Адміністрацыйнае дзяленне
Вялікабрытанія складаецца з 4 адміністрацыйна-палітычных частак (краін):
- Англія (39 графстваў, 6 метрапалітэнскіх графстваў і Вялікі Лондан) — сталіца Лондан
- Уэльс (22 унітарных утварэнняў: 9 графстваў, 3 гарады і 10 гарадоў-графстваў) — сталіца Кардыф
- Шатландыя (12 абласцей: 9 акруг і 3 асноўных тэрыторыі) — сталіца Эдынбург
- Паўночная Ірландыя (26 акруг) — сталіца Белфаст
Пад кантролем Вялікабрытаніі застаюцца 3 тэрыторыі на Брытанскіх астравах і 12 заморскіх тэрыторый.
Залежныя тэрыторыі са сталіцамі:
- Еўропа
- Гібралтар (Гібралтар)
- Амерыка
- Ангілья (Валі)
- Бермуды (Гамільтан)
- Брытанскія Віргінскія астравы (Род-Таўн)
- Кайманавы астравы (Джорджтаўн)
- Востраў Мантсерат (Плімут)
- Астравы Цёркс і Кайкас (Кокбёрнтаўн)
- Фалклендскія астравы (Порт-Стэнлі)
- Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічэвы астравы
- Атлантычны акіян
- Астравы Святой Алены, Ушэсця і Трыстан-да-Кунья (Джэймстаўн)
- Астравы Піткэрн (Адамстаўн)
- Індыйскі акіян
- Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне (гэтая тэрыторыя — архіпелаг Чагос — створаная насуперак рашэнням Генеральнай Асамблеі ААН)
[правіць] Насельніцтва
[правіць] Колькасць
Колькасць насельніцтва Вялікабрытаніі 1900—2007
| Год | Колькасць (чал.) |
|---|---|
| 1900 | 35 405 900 |
| 1949 | 50 300 000 |
| 1959 | 51 900 000 |
| 1976 | 55 900 000 |
| 1998 | 59 100 000 |
| 2004 | 59 834 900 |
| 2005 | 60 441 457 |
| 2007 | 60 776 238 |
| 2008 | 61 114 684 |
[правіць] Этнічны склад
Карэнныя жыхары краіны складаюць 92 % насельніцтва В. (2001, перапіс), з іх:
- англічане — 83,6 %,
- шатландцы (у асноўным у Шатландыі) — 8,5 %,
- валійцы (у асноўным ва Уэльсе) — 4,9 %,
- ірландцы (у асноўным у Паўночнай Ірландыі, Ольстэрцы) — 2,9 %.
Імігранты і іх дзеці пражываюць галоўным чынам у конурбацыях Вялікага Лондану, Заходняга Мідленда і Мерсейсайда. Яны складаюць каля 8 % насельніцтва краіны, у тым ліку[6]:
- выхадцы з Індыі, Пакістана і Бангладэш — 3,6 %,
- Кітая — 0,4 %,
- краін Афрыкі — 0,8 %,
- цемнаскурыя выхадцы з астравоў Карыбскага мора — 1 %
Гл. таксама Беларусы ў Вялікабрытаніі.
[правіць] Гісторыя
[правіць] Палітычная структура
Вялікабрытанія — парламенцкая манархія на чале з каралевай.
Заканадаўчы орган — двухпалатны парламент (Палата абшчын і Палата лордаў). Парламент з'яўляецца вышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі, нягледзячы на наяўнасць у Шатландыі, Уэльсе і Паўночнай Ірландыі ўласных кіраўнічых адміністрацыйных структур. Урад узначальвае прэм'ер-міністр.
Адметнай характарыстыкай з'яўляецца адсутнасць якога-небудзь адзінага дакумента, які можна было бы назваць асноўным законам краіны, не існуе пісьмовай Канстытуцыі, больш таго, не існуе нават дакладнага пераліку дакументаў, якія бы ставіліся да Канстытуцыі. Адносіны паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвенцыямі.
[правіць] Эканоміка
Вялікабрытанія — высокаразвітая індустрыяльная краіна, буйны пастаўшчык гатовай прамысловай прадукцыі на сусветны рынак і буйны экспарцёр капіталу (пераважна ў развітыя краіны). УНП на душу насельніцтва 36571 долараў у год. Займае 13 месца ў свеце па ўзроўню жыцця насельніцтва. Здабыча нафты і прыроднага газу (у асноўным на шэльфе Паўночнага мора), каменнага вугля. Найболей развітыя машынабудаванне (арыентавана на выпуск нестандартнай прадукцыі, а таксама розных выглядаў і тыпаў машын), у тым ліку электратэхнічнае і электроннае, транспартнае (уключаючы буйнае авіяракета-, аўтамабілі- і суднабудаванне), станкабудаванне, сельскагаспадарчае, вытворчасць прамысловага абсталявання, пад'ёмна-транспартнай тэхнікі і інш., хімічнае і нафтахімічнае (Вялікабрытанія займае адно з кіроўных месцаў у міры па вытворчасці і экспарту сінтэтычных валокнаў і фарбавальнікаў, пластмас, мыйных сродкаў, угнаенняў і інш.), фармацэўтычная, нафтаперапрацоўчая прамысловасць, чорная (якасныя сталі) і каляровая (цынк, алюміній) металургія. Найстарэйшая галіна англійскай прамысловасці — тэкстыльная — згубіла ранейшае значэнне. Буйная харчовая (традыцыйная вытворчасць віскі, піва; перапрацоўка імпартнай сельскагаспадарчай сыравіны) прамысловасць; вытворчасць абутку, трыкатажу; вядомы англійскі парцалян. У сельскай гаспадарцы пераважае малочнае і мяса-малочная жывёлагадоўля і беконная свінагадоўля; мяса-шарстная авечкагадоўля. Выгадоўваюць пераважна ячмень, пшаніцу, цукровы бурак, авёс, бульба.
Грашовая адзінка — фунт стэрлінгаў = 100 пенсаў.
[правіць] Культура
Культура Злучанага Каралеўства багатая і разнастайная. Яна ў значнай меры ўплывае на культуру ў сусветным маштабе. Вялікабрытанія валодае моцнымі культурнымі сувязямі са сваімі былымі калоніямі, асабліва з тымі дзяржавамі, дзе англійская мова з'яўляецца дзяржаўнай. Значны фундуш у брытанскую культуру за апошнія паўстагоддзя занеслі імігранты з Індыйскага субкантынента і з краін Карыбскага басейна. Падчас фармаванняў Злучанага Каралеўства ў яго склад увайшлі былыя незалежныя дзяржавы з адрознымі друг ад друга культурамі, якія варта разглядаць у асобнасці. У Вялікабрытаніі быў заснаваны першы каледж міжнароднай супольнасці.
Нацыянальныя газеты: The Times, The Guardian, The Independent, The Daily Telegraph, The Observer, The Financial Times, The Daily Express, The Sun, The Mirror, The People.
[правіць] Кіно
[правіць] Рэлігія
На тэрыторыі Англіі існуе царква з дзяржаўным статутам — Царква Англіі, свецкі раздзел якой — брытанскі манарх. Царква Англіі — адна з маёнткавых цэркваў, уваходных у англіканскую супольнасць, мелае сваім духоўным лідарам Архібіскупа Кентэрберыйскага.
Паводле даследаванняў, Злучанае Каралеўства — краіна з пераважна секулярным насельніцтвам: толькі 38 % людзей заяўляюць аб сваёй веры ў Бога («a God»)[7], хоць, па дадзеных Цэрквы Англіі на 2005 год, «72 % насельніцтва Англіі паказалі сваю рэлігійную прыналежнасць як хрысціянскую»[8].
Паводле апублікаванага ў красавіку 2008 года даследаванню, праведзенаму хрысціянскім дабрачынным фондам Joseph Rowntree Foundation, «пераважным меркаваннем» з'яўляецца погляд на рэлігію як на «сацыяльна зло»[9].
[правіць] Узброеныя сілы Вялікабрытаніі
Намінальным галоўнакамандуючым Брытанскіх Узброеных сіл (англ.: British Armed Forces) з'яўляецца брытанскі манарх, каралева Елізавета II. Узброеныя сілы (УС) Вялікабрытаніі знаходзяцца пад кіраваннем урада Вялікабрытаніі (Кабінета міністраў) і непасрэдна — Міністэрства абароны. Асноўнай задачай Брытанскіх Узброеных сіл з'яўляецца абарона Злучанага Каралеўства і яго заморскіх тэрыторый, пасоўванне інтарэсаў бяспекі Вялікабрытаніі і падтрымка міжнародных міратворчых высілкаў. Таксама УС Вялікабрытаніі актыўныя і сталыя ўдзельнікі аперацый НАТА і сіл кааліцыі ў Іраку і Афганістане.
[правіць] Гл. таксама
[правіць] Заўвагі
- ↑ Вялікабрытанія. The World Factbook. CIA. Праверана 3 лістапада 2011.(англ.)
- ↑ Population Estimates at www.statistics.gov.uk
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 United Kingdom. International Monetary Fund. Праверана 30 чэрвеня 2011.
- ↑ Даклад ААН пра развіццё чалавека 2010
- ↑ Англійская назва United Kingdom перакладаецца як Злучанае Каралеўства; даслоўны пераклад беларускага «Вялікабрытанія» — Great Britain.
- ↑ «Вялікабрытанія» // Вялікая расійская энцыклапедыя. Т. 5. 2006.
- ↑ Апытанне Eurobarometer, праведзены ў 2005 годуPDF (1.64 MiB) стар. 9.
- ↑ Church Statistics 2005/6
- ↑ Robert Watts. Religion is ‘the new social evil’ The Sunday Times 20 красавіка 2008 г.
[правіць] Літаратура
- Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18).
[правіць] Спасылкі
Зноскі
| Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі | ||
|---|---|---|
| Краіны |  Англія ·  Шатландыя ·  Уэльс ·  Паўночная Ірландыя |
 |
| Каронныя ўладанні |  Гернсі ·  Джэрсі ·  Востраў Мэн |
|
| Заморскія тэрыторыі | Ангілья · Бермуды · Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне · Брытанскія Віргінскія астравы · Гібралтар · Кайманавы астравы · Мантсерат · Піткэрн · востраў Святой Алены · Цёркс і Кайкас · Фалклендскія астравы¹ · Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы астравы¹ | |
| Суверэнныя ваенныя базы |
|
|
| Партал аб Вялікабрытаніі · Калоніі Вялікабрытаніі у мінулым · Брытанская імперыя | ||
| Садружнасць нацый | |
|---|---|
| Члены | Аўстралія • Антыгуа і Барбуда • Багамы • Бангладэш • Барбадас • Беліз • Батсвана • Бруней • Вялікабрытанія • Вануату • Гаяна • Гамбія • Гана • Грэнада • Дамініка • Замбія • Індыя • Камерун • Канада • Кенія • Кіпр • Кірыбаці • Лесота • Маўрыкій • Малаві • Малайзія • Мальдывы • Мальта • Мазамбік • Намібія • Науру • Нігерыя • Новая Зеландыя • Пакістан • Папуа-Новая Гвінея • Руанда • Самоа • Сент-Люсія • Свазіленд • Сейшэльскія Астравы • Сент-Вінсент і Грэнадзіны • Сент-Кітс і Невіс • Сінгапур • Саламонавы Астравы • Сьера-Леонэ • Танзанія • Тонга • Трынідад і Табага • Тувалу • Уганда • Фіджы 1 • Шры-Ланка • ПАР • Ямайка |
| Былыя члены | Зімбабвэ • Ірландыя |
| 1 Членства прыпынена | |
.svg){kind=small}
