Шахматы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці


Шахматы
Гульцоў — 2
Узрост — 5+
Падрыхтоўка — Звычайна 10-60 секундаў
Працягласць — 1 хвіліна — некалькі гадзін*
Цяжкасць — Высокая
Выпадковасць — Няма
Уменні — Тактыка, Стратэгія
Краіна — Індыя
* У выпадку калі гуляць праз інтэрнэт
часам займае некалькі дзён!

Шахматы — папулярная настольная інтэлектуальная лагічная гульня. Від спорту. Адна з найстарэйшых гульняў на Зямлі, што захаваліся да нашага часу. Шырока распаўсюджаная думка, што шахматы спрыяюць развіццю разумовых здольнасцяў, памяці, творчага мыслення.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Шахматы былі прыдуманы ў Індыі прыкладна ў 5 стагодзі. Існуе легенда, якая прыпісвае стварэнне шахматаў нейкаму брахману. За сваё вынаходніцтва ён папрасіў у раджы нязначную на першы погляд узнагароду: столькі пшанічных зярнятак, колькі апынецца на шахматнай дошцы, калі на першую клетку пакласці адно зярнятка, на другую — два зярняткі, на трэцюю — чатыры, і далей на кожную наступную ўдвая больш, чым на папярэдняй. Высветлілася, што такой колькасці зерня няма ва ўсім свеце (яна роўная 264 − 1 ≈ 1,845×1019 зярнятак, чаго дастаткова, каб запоўніць сховішча аб'ёмам 180 км³).

Не пазней пачатку 6 стагоддзя на паўночным захадзе Індыі з'явілася першая вядомая нам гульня, роднасная шахматам — чатуранга, што ў перакладзе азначае «чатыры вайсковыя падраздзяленні». Яна мела ўжо даволі пазнавальны «шахматны» выгляд, але прынцыпова адрознівалася ад сучасных шахмат дзвюма асаблівасцямі: ігракоў было чацвёра (гулялі пара на пару), а хады здзяйснялі згодна з вынікамі кідання ігральных костак. Дошка для гульні называлася аштапада. Кожны ігрок меў па чатыры фігуры — калясніца (ладдзя), конь (вершнік), слон (афіцэр), кароль — і па чатыры пешкі (латнікі). Конь і кароль хадзілі так сама, як і ў шахматах, калясніца і слон былі значна слабейшыя за шахматных ладдзю і афіцэра. Ферзя не было ўвогуле. Для выйгрышу ў партыі патрэбна было знішчыць усё войска супернікаў.

У наступным стагоддзі чатуранга была запазычана арабамі. Гульня падверглася перапрацоўцы: ігракоў стала двое, кожны атрымаў пад кіраўніцтва два камплекты фігур чатурангі, прычым адзін з каралёў стаў ферзём (першапачаткова хадзіў на адно поле па дыяганалі). Перамога стала фіксавацца не па знішчэнні ўсіх фігур суперніка, а па пастаноўцы мату альбо пату, а таксама пры завяршэнні гульні з каралём і прынамсі адной фігурай супраць аднаго караля (апошнія два варыянты былі вымушаныя, бо паставіць мат са слабымі фігурамі, што засталіся ад чатурангі, атрымлівалася не заўсёды). Гэтая гульня ў арабаў мела назву «шатрандж», у персаў — «шатранг». Пазней у таджыкаў шатрандж атрымаў назву «шахмат» (у перакладзе — «уладар павержаны»). Першая згадка пра шатрандж датаваная прыблізна 550 годам. 600 год — першая згадка шатранджа ў мастацкай літаратуры — персідскім рукапісе «Карнамук».

Правілы[правіць | правіць зыходнік]

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
Chess rdl44.png Chess ndd44.png Chess bdl44.png Chess qdd44.png Chess kdl44.png Chess bdd44.png Chess ndl44.png Chess rdd44.png
Chess pdd44.png Chess pdl44.png Chess pdd44.png Chess pdl44.png Chess pdd44.png Chess pdl44.png Chess pdd44.png Chess pdl44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess pll44.png Chess pld44.png Chess pll44.png Chess pld44.png Chess pll44.png Chess pld44.png Chess pll44.png Chess pld44.png
Chess rld44.png Chess nll44.png Chess bld44.png Chess qll44.png Chess kld44.png Chess bll44.png Chess nld44.png Chess rll44.png
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
Пачатковае становішча фігур

Гульня адбываецца на дошцы, падзеленай на роўныя квадратныя клеткі, альбо палі. Памер дошкі — 8×8 клетак. Палі нумаруюцца па гарызанталях лацінскімі літарамі ад a да h злева направа, па вертыкалі — лічбамі ад 1 да 8 знізу ўгару. Кожная клетка мае адпаведнае абазначэнне, напрыклад, c4. Палі расфарбаваныя ў цёмны і светлы колеры (і называюцца, адпаведна, чорнымі і белымі) так, што суседнія па вертыкалі і гарызанталі палі расфарбаваныя ў розныя колеры, а поле а8 — белае.

Фігуры[правіць | правіць зыходнік]

У пачатку гульні кожны гулец мае 8 фігур (2 ладдзі, 2 кані, 2 сланы, ферзь, кароль) і восем пешак.

Хады[правіць | правіць зыходнік]

Пешка[правіць | правіць зыходнік]

На першым ходзе пешка можа перайсці на дзве клеткі ў перад, але калі дадзеная пешка ўжо хадзіла, то толькі на адну клетку. Пешка б'е па дыяганалі, і займае месца збітай фігуры. Узяцце на праходзе - калі пешка здзяйсняе свой ​​першы ход на дзве клеткі, праз поле, якое знаходзіцца пад ударам пешкі суперніка, то у адказ ходам яна можа быць ўзятая гэтай пешкай праціўніка. Пешка, якая б'е, пры гэтым узяцці ходзіць на поле за пешкай якая хадзіла (гэта значыць так, як быццам тая схадзіла адразу не на два, а толькі на адно поле). Узяцце на праходзе дапушчальна толькі непасрэдна ў адказ на «доўгі» ход пешкі, якую бяруць, на наступных хадах яно ўжо не дазволена.

Ладдзя[правіць | правіць зыходнік]

Ладдзя ходзіць толькі гарызантальна ці вертыкальна.

Ход каня

Конь[правіць | правіць зыходнік]

Конь ходзіць літарай Г. Можа пераскокваць праз любыя фігуры. Б'е толькі таго, хто стаіць на канцавой клетцы хода.

Слон[правіць | правіць зыходнік]

Слон ходзіць толькі па дыяганалі.

Ферзь[правіць | правіць зыходнік]

Лічыцца самай важнай фігурай, бо ходзіць па вертыкалі, гарызанталі і дыяганалі. Максімальная колькасць пройдзеных клетак за ход, абмяжоўваецца толькі фігурай, ці краем дошкі.

Кароль[правіць | правіць зыходнік]

Кароль ходзіць толькі на адну суседнюю клетку, якая знаходзіцца каля фігуры.

Правілы перамогі і пройгрышу[правіць | правіць зыходнік]

Шах[правіць | правіць зыходнік]

Шах — гэта пагроза каралю, калі ён павінен ўцякаць, прыкрывацца другой фігурай, ці збіць фігуру, якая пагражае.

Мат[правіць | правіць зыходнік]

Мат — гэта сітуацыя, калі кароль не можа нікуды ўцякаць, нікім прыкрывацца, ці збіваць фігуры, якія пагражаюць. Перамога таго, хто паставіў мат другому.

Пат[правіць | правіць зыходнік]

Пат — гэта сітуацыя, калі кароль не пад шахам, але яму няма куды пахадзіць. Азначае нічыю.

Прапанова нічыі[правіць | правіць зыходнік]

Нічыя — прапанова аднаго гульца нічыі другому. Дзейнічае толькі тады, калі супернік згодны.

Здацца[правіць | правіць зыходнік]

Калі адзін з ігракоў здаецца, то другі аўтаматычна перамагае.

Чэмпіёны свету[правіць | правіць зыходнік]

Адзіныя (да 1993)[правіць | правіць зыходнік]

Паводле версіі ФІДЭ[правіць | правіць зыходнік]

Паводле версіі Прафесійнай шахматнай асацыяцыі[правіць | правіць зыходнік]

Адзіныя (з 2006)[правіць | правіць зыходнік]

Беларускія шахматысты[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]