Шахматы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці


Шахматы
ChessSet.jpg
Гульцоў — 2
Узрост — 5+
Падрыхтоўка — Звычайна 10-60 секунд
Працягласць — 1 хвіліна — некалькі гадзін*
Цяжкасць — Высокая
Выпадковасць — Няма
Уменні — Тактыка, Стратэгія
Краіна — Індыя
* У выпадку калі гуляць праз інтэрнэт
часам займае некалькі дзён!

Ша́хматы, ша́хі — настольная лагічная гульня, якая спалучае ў сабе элементы мастацтва, навукі і спорту. Адна з найстарэйшых гульняў на Зямлі, што захаваліся да нашага часу; доўгі час уважалася за гульню каралёў і арыстакратаў.

На цяперашні час шахматы — адна з найпапулярнейшых гульняў у свеце. Штогод у свеце адбываюцца тысячы розных спаборніцтваў па шахматах, мільёны людзей гуляюць у шахматы ў клубах, па перапісцы, у сяброўскім коле.

Шырока распаўсюджаная думка, што шахматы спрыяюць развіццю разумовых здольнасцей, памяці, творчага мыслення.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Індыйскія вытокі[правіць | правіць зыходнік]

Радзімай шахматаў з'яўляецца Індыя[1][2]. Існуе старадаўняя легенда, якая прыпісвае стварэнне шахматаў нейкаму браміну. За сваё вынаходнітцва ён папрасіў у раджы нязначную, здавалася б, узнагароду: столькі пшанічных зярнятак, колькі апынецца на шахматнай дошцы, калі на першую клетку пакласці адно зярнятка, на другую — два зярняткі, на трэцюю — чатыры, і далей на кожную наступную ўдвая больш, чым на папярэдняй. Высветлілася, што такой колькасці зерня няма ва ўсім свеце (яно роўнае 264 − 1 ≈ 1,845×1019 зярнятак, чаго дастаткова, каб запоўніць сховішча аб'ёмам 180 км³).

Кароль, ферзь, слон, ладдзя, конь, пешка

Не пазней пачатку VI стагоддзя на паўночным захадзе Індыі з'явілася першая вядомая нам гульня, роднасная шахматам — чатуранга, што ў перакладзе азначае «чатыры ваенныя падраздзяленні». Яна мела ўжо даволі пазнавальны «шахматны» выгляд, але прынцыпова адрознівалася ад сучасных шахматаў дзвюма асаблівасцямі: ігракоў было чацвёра, а не два (гулялі пара на пару), а хады здзяйснялі згодна з вынікамі кідання ігральных касцей. Дошка для гульні называлася аштапада. Кожны ігрок меў па чатыры фігуры — калясніца (ладдзя), конь, слон, кароль — і па чатыры пешкі[3]. Конь і кароль хадзілі так сама, як і ў шахматах, калясніца і слон былі значна слабейшыя за сваіх шахматных ладдзю і слана. Ферзя не было ўвогуле. Для выйгрышу ў партыі патрэбна было знішчыць усё войска супернікаў.

Арабскія пераўтварэнні[правіць | правіць зыходнік]

У тым жа VI або, магчыма, у VII стагоддзі чатуранга была запазычана арабамі. На Арабскім Усходзе чатуранга была рэфармавана: ігракоў стала двое, кожны атрымаў пад кіраўніцтва два камплекты фігур чатурангі, адзін з каралёў стаў ферзём (хадзіў на адно поле па дыяганалі). Ад касцей адмовіліся, сталі хадзіць строга па чарзе. Перамога стала фіксавацца не па знішчэнні ўсіх фігур саперніка, а па пастаноўцы мату альбо пату, а таксама пры завершанні гульні з каралём і прынамсі адной фігурай супраць аднаго каралю (апошнія два варыянты былі вымушаны, бо паставіць мат са слабымі фігурамі, што засталіся ад чатурангі, атрымлівалася далёка не заўсёды). Гэткая гульня ў арабаў мела назва шатрандж, у персаў — «шатранг». Пазней у таджыкаў шатрандж атрымаў назву «шахмат» (у перакладзе — «уладар павержаны»). Першая згадка пра шатрандж датаваная прыблізна 550 годам. 600 год — першая згадка шатранджа ў мастацкай літаратуры — персідскім рукапісе «Карнамук».

У сувязі з павелічэннем колькасці людзей, якія гулялі ў шатрандж, паўстала неабходнасць стварэння своеасаблівай кваліфікацыйнай сістэмы. У залежнасці ад сілы гульні і форы, якая прадастаўлялася для выраўнання шанцаў, ігракі падзяляліся на 5-6 класаў. Найвышэйшы клас складалі «аліі» — майстры шатранджу. У 819 годзе пры двары халіфа аль-Мамуна ў Харасане адбыўся турнір трох «аліяў»: Джабіра аль-Куфі, Абылджафара Ансары і Зайраба Катана. З арабскім перыядам у развіцці шахматаў звязана вынаходніцтва спосабу запісу згуляных партый, так званай апісальнай натацыі. Ігракі сталі збіраць гэтыя партыі і аналізаваць іх. У 847 годзе выйшла першая шахматная кніга, якую напісаў Аль-Алі. З'явіліся рукапісы, якія ахоплівалі розныя аспекты шатранджу — гісторыю, правілы гульні, стратэгію і асабліва тактыку (самы стары рукапіс, які дайшоў да нашага часу, датаваны 1140 годам. Аднак ён абапіраецца на ранейшыя сачыненні, напісаныя ў IX і X стагоддзях). Былі распрацаваныя разнастайныя дэбютныя расстаноўкі фігур — «табіі»[4].

Пранікненне ў Еўропу[правіць | правіць зыходнік]

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
Chess l44.png Chess kdd44.png Chess rdl44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess bdd44.png Chess qdl44.png Chess pdd44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess bld44.png Chess pdl44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess qll44.png Chess d44.png Chess bdl44.png Chess d44.png Chess pdl44.png Chess rdd44.png
Chess nld44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess l44.png Chess nld44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess rld44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess rld44.png Chess ndl44.png Chess pld44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess pll44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess l44.png Chess pld44.png Chess ndl44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess pdd44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess pdl44.png Chess d44.png Chess kll44.png
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
Гульня па старых італьянскіх правілах. Пешка f1 не можа перавярнуцца — усе фігуры чорных цэлыя. Пры ходзе белых 1.Ф:b7× пешка f1 аўтаматычна пераварочваецца ў чорнага ферзя: адным ходам ставіцца мат абодвум каралям!

У VIIIIX стагоддзях, падчас заваявання Іспаніі арабамі шатрандж трапіў у Іспанію, затым, цягам некалькіх дзесяцігоддзяў — у Партугалію, Італію і Францыю. Гульня хутка заваявала сімпатыі еўрапейцаў, вікінгі паспрыялі распаўсюджанню гульні на Брытанскіх астравах і ў Скандынавіі. У XI-XII стагоддзях шахматы лічылі адной з самых распаўсюджаных забаў феадальнай шляхты і ўключылі іх у праграму рыцарскага выхавання.

Еўрапейскія майстры прадоўжылі мадыфікацыю правілаў, у рэшце рэшт пераўтварыўшы шатрандж у сучасныя шахматы. Па-першае, ад XI ст. шахматная дошка стала двух колераў (на Усходзе яна была аднастайнай). Па-другое, перамога стала прысуджацца толькі пры ўмове пастаноўкі мату. Па-трэцяе, імкнучыся паскорыць гульню, еўрапейцы дазволілі ход пешкай на дзве клеткі ў пачатку гульні, прыдумалі скачок караля (у межах проставугольніка с1 — с3 — g1 — g3) — правобраз будучай ракіроўкі. Да таго ж, пасля пераўтварэння пешкі ў ферзя, апошні мог скочыць на любое трэцяе поле вакол сябе. У XV стагоддзі шахматы набылі, у цэлым, сучасны выгляд, хоць праз няўзгодненасць змен яшчэ некалькі стагоддзяў па розных краінах існавалі ўласныя, часам даволі дзіўныя, асаблівасці правіл. У Італіі, напрыклад, аж да XIX стагоддзя пешка, што дасягнуў апошнюю гарызанталь, мог перавярнуцца толькі ў знятыя з дошкі фігуры. Пры гэтым хадзіць пешкай на апошнюю гарызанталь пры адсутнасці пабітых фігур не забаранялася; такі пешка чакаў моманту, калі супернік біў фігуру, і адразу ж станавіўся ёю. Там сама была не забаранялася ракіроўка пры наяўнасці між ладдзёй і каралём фігуры ці пры праходзе каралём праз бітае поле.

З распаўсюджваннем шахматаў у Еўропе сталі з'яўляцца як уласна шахматныя, так і мастацкія творы з аповедамі пра гэту гульню. У 1160 годзе з'явілася першая шахматная паэма, якую стварыў Эзрой. У 1283 годзе па загаду караля Леону, Галіцыі і Кастыліі Альфонса X Мудрага выйшла першая шахматная кніга ў Еўропе — трактат «Кніга гульняў». Гэтая кніга мае значную гістарычную цікавасць, бо змяшчае апісанне як новых еўрапейскіх шахмат, так і ўжо адыходзячага шатранджу.

Шахматы і хрысціянства[правіць | правіць зыходнік]

З моманту з'яўлення шахмат рэзка негатыўную пазіцыю ў дачыненні да іх заняла хрысціянская царква. Шахматы прыроўніваліся да азартных гульняў і п'янства. Адзначым, што адзінай такой думкі прытрымваліся прадстаўнікі розных адгалінаванняў хрысціянства. У 1161 годзе каталіцкі кардынал Дам'яні выдаў загад пра забарону гульні ў шахматы сярод духавенства. У сваім лісце да папы Аляксандра III ён назваў шахматы «д'яблавай выдумкай», «гульнёй непрыстойнай, непрымальнай». Заснавальнік ордэну тампліераў Бернар у 1128 годзе казаў пра неабходнасць змагацца супраць захаплення шахматамі. Французскі біскуп Аід Сюлі ў 1208 годзе забараніў патэрам «кранацца шахматаў і мець іх у хаце». Кіраўнік рэфармісцкага крыла пратэстанцкай царквы Ян Гус таксама быў праціўнікам шахматаў. Пад уплывам царкоўнага непрымання забаранялі гульню ў шахматы кароль польскі Казімір II Справядлівы, французскі Людовік IX (Святы), англійскі Эдуард IV. На Русі праваслаўная царква таксама забараніла гульню ў шахматы пад пагрозай адлучэння ад царквы, што было афіцыйна замацавана ў кормчай кнізе 1262 года і пацверджана ў 1551 годзе Стогаловым саборам.

Нягледзячы на царкоўныя забароны, шахматы распаўсюджваліся, прычым між духавенства захапленне гульнёй было не меншым (калі не большым), чым у іншых саслоўях. У Еўропе ў 1393 годзе Рэгенбургскі сабор выключыў шахматы з ліку забароненых гульняў. Найстарэйшая друкаваная кніга, якая дайшла да нашых дзён, Навучанне любові і майстэрству гульні ў шахматы іспанскага святара Луіса Рамірэса дэ Лусена, была выпушчана ў Саламанцы ў 1497 годзе. Лусена, а пасля і партугалец Педра Дам'яна, італійцы Джавані Леанарда і Бона, Джуліа Чэзарэ Палерыа і Джаакіна Грэка, а таксама іспанскі святар Руй Лопес дэ Сегура распрацавалі элементы дэбютаў і пачалі аналізаваць элементарныя заканчэнні.

У Расіі звестак пра афіцыйнае скасаванне царкоўнай забароны на шахматы няма, але прынамсі з XVIIXVIII стагоддзяў гэтая забарона фактычна не дзейнічала. Гуляў у шахматы і Іван Грозны. Пры Аляксеі Міхайлавічы шахматы былі распаўсюджаны між прыдворных, уменне гуляць у іх было звыклым сярод дыпламатаў. У Еўропе захаваліся тагачасныя дакументы, дзе, у прыватнасці, сцвярджаецца, што расійскія пасланцы знаёмыя з шахматамі і гуляюць у іх даволі моцна. Захаплялася шахматамі царэўна Соф'я. Пры Пятры I асамблеі не праходзілі без шахмат.

Развіццё шахматнай тэорыі[правіць | правіць зыходнік]

Да XVXVI стагоддзяў шахматныя правілы збольшага ўсталяваліся, дзякуючы чаму пачалося развіццё сістэматычнай шахматнай тэорыі. У 1561 годзе Руй Лопес выдаў першы поўны падручнік шахматаў, у якім былі разгледжаны існуючыя цяпер этапы партыі — дэбют, мітэльшпіль і эндшпіль. Ён жа ўпершыню апісаў характэрны від дэбюту — «гамбіт», у якім перавага ў развіцці дасягаецца шляхам ахвяры матэрыялу.

Аграмадны ўнёсак у развіццё шахматнай тэорыі ў XVIII стагоддзі зрабіў Філідор. Ён сур'ёзна скрытыкаваў погляды папярэднікаў, найперш італьянскіх майстроў, якія лічылі, што найлепшым стылем гульні з'яўляецца масіраваная атака на караля суперніка ўсімі наяўнымі сродкамі, і ўжывалі пешак толькі як дапаможны матэрыял. Філідор развіў тое, што цяпер носіць назва пазіцыйны стыль гульні. Ён лічыў, што ігрок павінен не кідацца ў бязглуздыя атакі, а паступова разбудоўваць моцную, устойлівую пазіцыю, наносіць дакладна разлічаныя ўдары па слабасцях пазіцыі суперніка, пры неабходнасці ўжываць размены і спрашчэнні, калі яны вядуць да выгаднага эндшпілю. Правільная пазіцыя, паводле Філідора, гэта, найперш, правільнае размяшчэнне пешак. Паводле слоў Філідора, «пешкі — душа шахматаў; толькі яны ствараюць атаку і абарону, ад іх добрага ці благога размеркавання цалкам залежыць перамога ці параза». Філідор распрацаваў тактыку прасоўвання пешачнага ланцугу, настойваў на значнасці пешачнага цэнтра і прааналізаваў барацьбу за цэнтр. У многім яго ідэі ляглі ў аснову шахматнай тэорыі наступнага стагоддзя. Кніга Філідора «Аналіз шахматнай гульні» стала класікай, яна вытрымала 42 выданні толькі ў XVIII стагоддзі і шматкроць перавыдавалася пазней.

Шахматныя спаборніцтвы[правіць | правіць зыходнік]

З XVI стагоддзя пачалі з'яўляцца згуртаванні аматараў шахмат і праводзіцца больш-менш масавыя спаборніцтвы. Цягам двух наступных стагоддзяў распаўсюджанне шахматаў выклікаў з'яўленне нацыянальных турніраў у большасці еўрапейскіх краін. Выпускаюцца шахматныя выданні, напачатку адзінкавыя і нерэгулярныя, але з часам яны набываюць усё бо́льшую папулярнасць.

«Бессмяротная гульня», Андэрсен — Кезерыцкі, 1851 год

У турнірах XIX стагоддзя пачаў выкарыстоўвацца кантроль часу, для чаго спярша ўжывалі звычайныя пясочныя гадзіннікі. У 1883 годзе на турніры ўпершыню выкарыстаныя адмысловыя шахматныя гадзіннікі, сканструяваныя англійскім аматарам Вільсанам. Звычайная норма часу — дзве гадзіны на сорак хадоў. Апошні буйны шахматны турнір без кантролю часу (дакладней, кантроль часу быў, але за пратэрмінаванне шахматысту не залічвалася параза) быў праведзены ў 1906 годзе ў Нюрнбергу. Каб абмежаваць час роздуму, арганізатары спаборніцтва ўвялі арыгінальнае правіла: штраф у 1 марку за кожную пратэрмінаваную хвіліну. Ад ужывання гэткай меры на практыцы давялося адмовіцца, бо напрыканцы турніру некаторыя ігракі назапасілі такія даўгі, што іх давялося б пасадзіць у турму. Надалей з шахматаў кантроль часу перайшоў у большасць настольных гульняў, па якіх праводзяцца афіцыйныя спаборніцтвы: шашкі, рэндзю, го, сінцы, сёгі і іншыя. З увядзеннем кантролю часу ў шахматах з'явіўся паняцце цайтноту — гульні ва ўмовах рэзка абмежаванага часу. З'явілася таксама яшчэ адна разнавіднасць шахматаў — «бліц», у якім час на абмеркаванне абмежаваны некалькімі хвілінамі на партыю.

У XIX стагоддзі пачынаюць праводзіцца міжнародныя турніры. На першым з іх, які ладзіўся ў Лондане ў 1851 годзе, нечакана атрымаў перамогу малавядомы Адольф Андэрсэн, стаўшы, такым чынам, першым неафіцыйным (паколькі афіцыйнага тытулу яшчэ не было) чэмпіёнам свету. яго яскравая атакуючая гульня стала ў той час прывабным стылем[5]. Яскравыя партыі Андэрсэна Бессмяротная гульня і Пола Морфі Гульня ў оперы адзначаныя як найвышэйшае дасягненне шахматнага мастацтва[6].

З 1886 года ладзіцца афіцыйнае сусветнае першынство па шахматах. Першым афіцыйным чэмпіёнам стаў Вільгельм Стэйніц, атрымаўшы перамогу ў матчы з Іаганам Цукертортам.

Некаторыя даты з гісторыі шахматаў[правіць | правіць зыходнік]

Набор шахматных фігур, як яны выглядалі за савецкім часам.
  • 1927 — упершыню выкарыстаная алгебраічная фігурная натацыя ў часопісе L’Echiquier (Бельгія).
  • 1936 — першы афіцыйны чэмпіянат ЗША выйграў С. Рашэўскі.
  • 1937 — першы балет на шахматную тэму — «Шах і мат» Артура Бліса.
  • 1945 — першае пасля вайны міжнароднае спартыўнае спаборніцтва — радыёматч СССР — ЗША.
  • 1947 — у Балгарыі выпушчаная першая шахматная марка.
  • 1947 — першая камп'ютарная шахматная праграма Алана Цьюрынга.
  • 1948 — пабачыў свет першы артыкул пра камп'ютарныя шахматы (аўтар — Клод Шэнон).
  • 1963 — каманда БССР здабыла свае першыя бронзавыя медалі на III Спартакіядзе Народаў СССР.[7]
  • 1970 — першы шахматны турнір сярод камп'ютараў.
  • 1974 — першы чэмпіянат свету сярод шахматных праграм выйграла савецкая «Каіса».
  • 1976 — упершыню на буйных спаборніцтвах забаранілі паленне.
  • 1980 — Віктар Купрэйчык першым з ураджэнцаў савецкай Беларусі здабыў званне гросмейстра.[7]
  • 1996 — упершыню камп'ютар (Deep Blue) перамог чэмпіёна свету пры звычайным кантролі часу.
  • 1997 — упершыню камп'ютар (Deep Blue) перамог у матчы з чэмпіёнам свету.
  • 1998 — створаны генератар шахматных канчаткаў Налімава.
  • 2000 — высокакваліфікаваныя шахматысты пачалі гуляць паказальныя партыі ў шахматы Фішара. Звычайна такія сустрэчы ладзіліся ў якасці дадаткаў да якіх-небудзь традыцыйных шахматных спаборніцтваў.
  • 20072008 гады — першы анлайнавы турнір па баявых шахматах.
  • 2009 — у Беларусі распрацаваны «шахматы-5039», яны ж свабодныя шахматы.

Правілы[правіць | правіць зыходнік]

Ніжэй змешчаны правілы гульні ў класічныя шахматы[8]:

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
Chess rdl44.png Chess ndd44.png Chess bdl44.png Chess qdd44.png Chess kdl44.png Chess bdd44.png Chess ndl44.png Chess rdd44.png
Chess pdd44.png Chess pdl44.png Chess pdd44.png Chess pdl44.png Chess pdd44.png Chess pdl44.png Chess pdd44.png Chess pdl44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess pll44.png Chess pld44.png Chess pll44.png Chess pld44.png Chess pll44.png Chess pld44.png Chess pll44.png Chess pld44.png
Chess rld44.png Chess nll44.png Chess bld44.png Chess qll44.png Chess kld44.png Chess bll44.png Chess nld44.png Chess rll44.png
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
Пачатковае размяшчэнне фігураў

Дошка і пачатковая пазіцыя[правіць | правіць зыходнік]

Гульня адбываецца на дошцы, падзеленай на роўныя квадратныя клеткі, альбо палі. Памер дошкі — 8×8 клетак. Палі нумаруюцца па гарызанталях лацінскімі літарамі ад a да h злева направа, па вертыкалі — лічбамі ад 1 да 8 знізу ўгару. Кожная клетка мае адпаведнае абазначэнне, напрыклад, c4. Палі расфарбаваныя ў цёмны і светлы колеры (і называюцца, адпаведна, чорнымі і белымі) так, што суседнія па вертыкалі і гарызанталі палі расфарбаваныя ў розныя колеры, а поле а8 — белае.

Удзельнічаюць два ігракі. Кожны мае набор фігур, у які ўваходзяць:

Адзін з супернікаў гуляе белымі фігурамі, другі — чорнымі. У пачатку гульні фігуры размешчаныя на вызначаных пачатковых пазіцыях, займаючы акурат дзве гарызанталі (1 і 2 — белыя, 7 і 8 — чорныя). Парадак першапачатковага размешчання фігур на гарызанталях 1 і 8 (ад a да h): ладдзя, конь, слон, ферзь, кароль, слон, конь, ладдзя. Ферзь кожнага іграка займае клетку ўласнага колеру. Гарызанталі 2 і 7 займаюць пешкі.

Хады[правіць | правіць зыходнік]

Ігракі па чарзе здзяйсняюць хады. Пачынаецца гульня ходам белых. За адзін ход перасоўваць можна толькі адну сваю фігуру (акрамя ракіроўкі, калі перасоўваюцца дзве фігуры). Першымі ходзяць белыя. Ніводная фігура, акрамя каня, не можа скочыць цераз свае ці чужыя фігуры. Нельга рабіць ход на поле, калі яно занятае сваёй фігурай. Пры ходзе на поле, занятае чужой фігурай, гэтая фігура здымаецца з дошкі (узяцце).

Фігуры ходзяць наступным чынам:

  • ферзь — на любую адлегласць па вертыкалі, гарызанталі ці дыяганалі;
  • ладдзя — на любую адлегласць па вертыкалі ці гарызанталі;
  • слон — на любую адлегласць па дыяганалі;
  • конь — у форме літары «Г»: на 1 клетку па гарызанталі і на 2 па вертыкалі, ці наадварот, на 1 клетку па вертыкалі і 2 па гарызанталі;
  • пешка — ходзіць з узяццем і без узяцця па-рознаму:
    • без узяцця пешка можа зрабіць першы ход на 1 ці 2 клеткі наперад (для белых наперад — у накірунку ўзрастання нумару радку, для чорных — у накірунку змяншэння), а наступныя хады — толькі на 1 клетку наперад;
    • з узяццем — на адну клетку лявей ці правей за тую, што наперадзе бягучай пазіцыі пешкі.
  • кароль — на адну клетку ў любы бок.

Акрамя таго, ёсць асаблівыя хады:

  • ракіроўка — адзін раз за гульню кароль можа здзейсніць ход на дзве клеткі — ракіроўку. Пры гэтым кароль перамяшчаецца на дзве клеткі па восьмай гарызанталі ў бок любой з ладдзяў, затым гэтая ладдзя займае поле побач з каралём з процілеглага боку. Ракіроўка магчымая толькі пры выкананні ўсіх наступных умоў:
    • кароль і ладдзя, у бок якой здзяйсняецца ракіроўка, не рухаліся з пачатку гульні;
Асаблівыя хады латнікаў
Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess xxl44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess pld44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess ood44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess pld44.png Chess pdl44.png Chess pld44.png Chess l44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png
Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png Chess d44.png Chess l44.png
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
c-пешка можа перамяніцца ў фігуру, e- ці g-пешка можа ўзяць на праходзе, толькі калі чорныя апошнім ходам пахадзілі ...f7-f5.
    • перад пачаткам ракіроўкі кароль не знаходзіцца пад шахам, і палі, якія ён павінен перасекчы, ці поле, якое ён павінен заняць, таксама не атакаваныя адной з фігур саперніка;
    • між каралём і ладдзёй, з якой праводзіцца ракіроўка, няма фігур, што заміналі б ракіроўцы.
  • узяцце на праходзе — калі пешка здзяйсняе свой першы ход на дзве клеткі і пры гэтым злева альбо справа ад яго знаходзіцца варожы пешка, то наступным і толькі наступным ходам варожы пешка можа ўзяць пешкі, які хадзіў, пры гэтым перамяшчаючыся на клетку між старой і новай пазіцыямі пешкі, які хадзіў.
  • праход пешкі — калі пешка дасягае процілеглага боку дошкі (для белых — 8-ай гарызанталі, для чорных — 1-ай гарызанталі), ігрок мае права замяніць яго на любую фігуру свайго колеру (па яго выбары), акрамя караля. На дыяграме справа белы пешка c7 наступным ходам мае права пераўтварыцца ў любую сваю фігуру (ферзя, ладдзю, слана ці каня).

Дадатковыя абмежаванні на магчымыя хады:

  • Поле знаходзіцца пад ударам суперніка (бітае поле), калі пры сваім ходзе супернік мог бы ўзяць фігуру, якая там знаходзіцца (незалежна ад таго, ці ёсць такая фігура на гэтым полі).
  • Кароль, які знаходзіцца на бітым полі, знаходзіцца пад шахам.
  • Забараняецца здзяйсняць ход, калі пасля яго свой кароль апынецца пад шахам. Калі кароль ужо знаходзіцца пад шахам, тады забароненыя любыя хады, акрамя тых, пасля якіх шаха свайму каралю больш не будзе. Пазбавіцца ад шаху можна трыма спосабамі: узяць фігуру, пад боем якой знаходзіцца кароль (немагчыма, калі шахуюць дзве фігуры адначасна), закрыцца ад шаху фігурай (немагчыма, калі шахуе конь альбо шахуюць дзве фігуры адначасна), адысці каралём на не бітае поле.
  • Калі кароль іграка знаходзіцца пад шахам і ігрок не май магчымасці зрабіць ніводнага ходу, які б дазволіў пазбавіцца ад гэтага шаху, такая сітуацыя называецца матам.
  • Калі кароль іграка не знаходзіцца пад шахам, але пры гэтым немагчыма зрабіць ніводнага ходу, такая сітуацыя носіць назву пат.

Вынік гульні[правіць | правіць зыходнік]

Гульня можа завяршыцца перамогай аднаго з бакоў альбо нічыёй.

Перамога фіксуецца ў наступных выпадках:

  • На дошцы пастаўлены мат. Ігрок, які паставіў мат каралю суперніка, выйграе.
  • Адзін з ігракоў здаўся. Ігрок, які вырашыў, што далей весці супраціўленне не мае сэнсу, можа здацца ў любы момант. Яго сапернік абвяшчаецца пераможцам.
  • Адзін з ігракоў пратэрмінаваў час. Яго супернік абвяшчаецца пераможцам, калі пры гэтым ён мае фармальна дастаткова матэрыялу, каб паставіць мат (падрабязней глядзіце ў раздзеле «Кантроль часу»).
  • Тэхнічная перамога — прысуджаецца ў афіцыйных турнірах удзельніку, калі яго супернік не з'явіўся на партыю цягам вызначанага правіламі турніру часу, альбо перапыніў партыю (распачаў яе, а пасля адмовіўся гуляць), альбо ў выпадку грубага парушэння правілаў турніру ці непадпарадкавання суддзі.

Нічыя фіксуецца ў наступных выпадках:

  • Пат.
  • Ігракі згадзіліся на нічыю, гэта значыць адзін з ігракоў пры сваім ходзе прапанаваў нічыю, другі яе прыняў. Для такой прапановы дастатне сказаць «нічыя». Калі супернік робіць ход, не адказваючы на прапанову, яна лічыцца адрынутай.
  • Ніводзін з бакоў паставіць мат у прынцыпе не можа (напрыклад, на дошцы засталіся толькі каралі і адна лёгкая фігура).
  • Адзін з ігракоў пратэрмінаваў час, але яго супернік не мае дастаткова матэрыялу, каб паставіць мат.
  • Трохразовы паўтор пазіцыі, прычым паўтарыцца мусіць не толькі размешчанне фігур, але і магчымыя хады (у тым ліку права на ракіроўку і ўзяцце на праходзе). Для фіксацыі нічыёй ігрок, які заўважыў трохразовы паўтор пазіцыі, павінен звярнуцца да суддзі.
  • Абодва бакі зрабілі 50 апошніх хадоў без узяцця і без ходу пешкай. Як і ў папярэднім выпадку, нічыя фіксуецца на патрабаванне любога з ігракоў. Раней у шахматным кодэксе агаворвалася, што ў пазіцыі, дзе выйгрыш дасяжны, але для яго не хапае 50 хадоў і гэта можна даказаць, колькасць неабходных для нічыёй хадоў дазвалялася павялічыць да 100. Дадзеным пунктам, што праўда, ніхто ніколі не карыстаўся, і пасля яго скасавалі, зрабіўшы вынятак толькі для трох тыпаў канчаткаў — ладдзя і слон супраць ладдзі, два кані супраць пешкі і ладдзя з пешкай супраць слана з пешкай. У 1970—1980-х гадах камп'ютарны аналіз паказаў, што для многіх іншых тыпаў эндшпілю 50 хадоў таксама недастаткова, і кодэкс быў дапоўнены. Аднак пазней усе выняткі скасавалі, і цяпер правіла 50 хадоў дзейнічае ў любых пазіцыях.

Правіла «даткнуўся — хадзі»[правіць | правіць зыходнік]

  • Ігрок, які пры сваім ходзе дакрануўся да сваёй фігуры, абавязаны гэтым ходам ёй пахадзіць, а калі дакрануўся да чужой — узяць яе.
  • Калі гэта немагчыма, крананне фігуры не выклікае ніякіх іншых наступстваў.
  • Калі ігрок дакрануўся да некалькіх фігур, якімі можна хадзіць ці якія можна ўзяць, ён павінен хадзіць той (узяць тую фігуру), да якой даткнуўся першай.
  • Калі ігрок хоча паправіць фігуру, якая неакуратна стаіць, ён папярэдне павінен сказаць «папраўляю» (англ.: I adjust, фр.: J’adoube). У такім выпадку крананне фігуры не выклікае ніякіх наступстваў.
  • Ігрок, які зрабіў памылковы ход, абавязаны перахадзіць, прычым той самай фігурай, калі гэта магчыма. Калі памылковы ход заўважаны не адразу, партыя павінна быць перайграная з гэтага месца. У бліцы, калі ігрок зрабіў няслушны ход, а яго сапернік у нейкі момант да сканчэння партыі гэта заўважыў, гульцу залічваецца параза.
  • Ракіроўка лічыцца ходам караля. Таму пры ракіроўцы спярша трэба перасунуць караля, потым ладдзю. Калі ігрок па абмылцы спачатку крануў ладдзю, ён мусіць рабіць ход ладдзёй. Калі ігрок зрабіў ракіроўку не па правілах (напрыклад, цераз бітае поле), ён павінен замест яе зрабіць ход каралём.

Кантроль часу[правіць | правіць зыходнік]

Як на афіцыйных спаборніцтвах, так і ў шахматных клубах падчас шахматнай партыі ўжываюць кантроль часу. Для гэтага выкарыстоўваецца адмысловы шахматны гадзіннік. Ігрок пасля таго, як зробіць ход, націскае на сваёй палове гадзінніка кнопку. Адлік яго часу спыняецца і запускаецца гадзіннік суперніка. Рэгламенціраваны час можа вагацца ад 30 хвілін на партыю да 7 гадзін (у бліц-партыях кантроль часу складае ад 3 да 15 хвілін на кожнага).

Шахматны гадзіннік

У вызначаны правіламі турніру момант пачатку партыі суддзя запускае гадзіннік іграка, які гуляе белымі фігурамі, незалежна ад таго, прысутнічае ён ці не. Акрамя таго, правілы турніру могуць вызначаць дадатковы штраф для іграка, які спазніўся, напрыклад, падваенне часу спазнення.

Час іграка лічыцца прамінулым, калі сцяжок на яго гадзінніку ўпаў і гэты факт занатаваў суддзя, ці адзін з ігракоў звярнуў на гэта ўвагу суддзі. Пры гэтым гульцу, у якога ўпаў сцяжок, залічваецца параза, акрамя наступных выпадкаў:

  • Калі на дошцы стаіць мат. Незалежна ад таго, чый сцяжок упаў, перамагае той ігрок, які паставіў мат.
  • Калі на дошцы пат ці нічыя ў адпаведнасці з правілам трохразовага паўтору пазіцыі ці правілам 50 хадоў, гульня завяршаецца нічыёй.
  • Калі сцяжкі ўпалі ў абодвух ігракоў, незалежна ад таго, у каго першага выйшаў час, залічваецца нічыя.
  • Калі той з ігракоў, у якога сцяжок не ўпаў, не можа паставіць мат у прынцыпе, нават пры найгоршай гульні яго саперніка, прысуджаецца нічыя.

Існуюць пазіцыі, заранёў пройгрышныя, у якіх у таго, хто прайграе, фармальна дастаткова матэрыялу, каб паставіць мат (напрыклад, ферзь супраць слана і пешкі — ферзь, за рэдкімі выключэннямі, выйграе). Калі ігрок з пераможнай пазіцыяй трапляе ў гостры цайтнот (недастачу часу), сапернік можа цягнуць час, спадзеючыся, што яго супернік фізічна не паспее зрабіць хады ці праз цайтнот дапусціць грубую памылку. Многія турніры маюць правілы, якія забараняюць такія паводзіны.

Нарэшце, ёсць дадатковыя тэхнічныя правілы:

  • Кнопку неабходна націскаць той самай рукой, якой здзяйсняецца ход.
  • Ігрок, якому неабходнае ўмяшанне суддзі (напрыклад, рэгістрацыя нічыёй з-за трохразовага паўтору пазіцыі), спыняе гадзіннік. Калі суддзя палічыць, што прэтэнзыя іграка відавочна неабгрунтаваная, ён можа аштрафаваць іграка, змяншаючы яго час ці, наадварот, дадаючы час яго суперніку.

Шахматная натацыя[правіць | правіць зыходнік]

Шахматныя партыі і дыяграмы запісваюцца з дапамогай сістэмы абазначэнняў, якія паказваюць размяшчэнне фігур на дошцы і іх перамяшчэнні. У большасці краін прынятая алгебраічная шахматная натацыя[9].

У гэтай натацыі ход запісваецца ў наступным фармаце:

  1. скарочанае азначэнне фігуры, якая ходзіць (К — кароль, В — ферзь, Л — ладдзя, А — слон, Вк — конь, для пешкі скарачэнне не ўжываецца);
  2. поле, на якім стаіць фігура (гарызанталь+вертыкаль);
  3. пунктуацыйны падзяляльны знак (найчасцей працяжнік, для ўзяцця — знак ×);
  4. поле, куды ходзіць фігура;
  5. пунктуацыйны знак для каментару ці выніку ходу (не абавязкова: для шаху — знак +, для падвойнага шаху — ++, для мату — #, для нічыёй — знак =; каментарыі: ! ці !! — добры ход, ? ці ?? — благі ход, ?! — рызыкоўны, !? — цікавы).

Акрамя таго, калі пешка пры сваім ходзе зрабіў пераўтварэнне, дасягнуўшы апошняй гарызанталі, пасля поля, на якое ён пахадзіў, пазначаецца фігура, у якую ён пераўтвараецца[10] (c8В у прыкладзе на ранейшай дыяграме).

Ракіроўка пазначаецца адмысловым спосабам. Для кароткай ракіроўкі ўжываецца запіс 0-0, для доўгай 0-0-0.

Прыклад запісу дзіцячага мату ў поўнай алгебраічнай натацыі:

1. e2—e4 e7—e5
2. Аf1—c4 Вкb8—c6
3. Вd1—h5?! Вкg8—f6??
4. Вh5×f7#

Стратэгія і тактыка[правіць | правіць зыходнік]

Шахматная стратэгія заключаная ў выбары і дасягненні цягам гульні доўгатэрміновых мэтаў — напрыклад, аптымальнага месцазнаходжання фігур. Шахматная тактыка заключаная ў неадкладных манеўрах. Дзве гэтыя часціны гульні не могуць існаваць асобна адна ад другое, паколькі стратэгічныя мэты ў асноўным здабываюцца сродкамі тактыкі, а тактычныя памкненні заснаваныя на абранай стратэгіі гульні.

Паколькі колькасць стратэгічных і тактычных варыянтаў у шахматах неверагодная, шахматная партыя падзяляецца на тры этапы.

Этапы шахматнай партыі[правіць | правіць зыходнік]

Дэбют[правіць | правіць зыходнік]

Дэбют — пачатковая стадыя гульні (каля 10—20 хадоў), характарызуецца мабілізацыяй сіл ігракоў.

Мітэльшпіль[правіць | правіць зыходнік]

Мітэльшпіль — сярэдзіна гульні — стадыя партыі, у якой, як правіла, развіваюцца асноўныя падзеі ў шахматнай барацьбе — атака і абарона, пазіцыйнае манеўраванне, камбінацыі і ахвяры. Характарызуецца вялікай колькасцю фігур і разнастайнасцю планаў гульні.

Эндшпіль[правіць | правіць зыходнік]

Эндшпіль — заключная частка партыі. Характарызуецца зазвычай невялікай колькасцю фігур і падвышэннем значнасці караля і пешак.

Шахматы як від спорту[правіць | правіць зыходнік]

Шахматы ўяўляюць сабой арганізаваны від спорту з іерархіяй званняў, развітай сістэмай рэгулярных турніраў, нацыянальнымі і міжнароднымі лігамі, шахматнымі кангрэсамі.

Міжнародная шахматная федэрацыя[правіць | правіць зыходнік]

Галоўным органам, які займаецца арганізацыяй шахматных спаборніцтваў, з'яўляецца FIDE (фр.: Fédération Internationale des Échecs), паўсталая ў 1924. У многіх краінах свету існуюць нацыянальныя згуртаванні шахматыстаў.

FIDE з'яўляецца сябрам Міжнароднага алімпійскага камітэта (МАК), хоць шахматы ніколі не з'яўляліся алімпійскім відам спорту. Па шахматах кожныя два гады праводзіцца асобная Шахматная алімпіяда, якая ўяўляе сабой каманднае спаборніцтва. Алімпіяда 2006 года прайшла ў Турыне, Італія, у тым самым памяшканні, дзе адбываліся спаборніцтвы па канькабежным спорце на Зімовай Алімпіядзе 2006 года. Залатыя медалі ў мужчын і жанчын заваявалі Арменія і Украіна адпаведна.

Для фармальнай ацэнкі ўзроўню шахматыстаў FIDE ўжывае рэйтынг Эла — сістэму рэйтынгавання, распрацаваную венгерскім прафесарам Арпадам Эла[11][12].

Прафесіянальная шахматная асацыяцыя[правіць | правіць зыходнік]

У 1993 годзе з ініцыятывы Гары Каспарава і Найджэла Шорта створаная Прафесіянальная шахматная асацыяцыя (ПША). У яе ўвайшоў цэлы шэраг гросмейстраў, нязгодных з палітыкай FIDE. ПША праводзіла ўласнае першынство свету па шахматах. У 1996 ПША спыніла сваё існаванне, страціўшы спонсараў, пасля чаго чэмпіёнаў свету па версіі ПША сталі называць «чэмпіёнамі па класічных шахматах».

Асноўныя спаборніцтвы[правіць | правіць зыходнік]

Чэмпіён свету па шахматах Вішванатан Ананд.

Галоўным шахматным спаборніцтвам з'яўляецца чэмпіянат свету па шахматах. З 1993 па 2006 гады існавалі рознагалоссі з нагоды таго, каму прыналежыць тытул чэмпіёна свету. Пасля аб'яднаўчага матча Крамнік-Тапалаў у 2006 годзе адноўленая манаполія FIDE на правядзенне сусветнага першынства і наданне звання чэмпіёна свету па шахматах. Першым «аб'яднаным» чэмпіёнам стаў Уладзімір Крамнік (Расія).

Традыцыйны для FIDE спосаб выяўлення чэмпіёна свету ўключаў у сябе працяглую серыю адборачных этапаў. Пераможцы занальных спаборніцтваў выходзілі ў міжзанальны турнір. Уладальнікі лепшых вынікаў бралі ўдзел у кандыдацкім турніры, дзе ў серыі партый «на вылёт» вызначаўся пераможца, які праводзіў матч з дзейсным чэмпіёнам. Зараз пераможцы занальных турніраў удзельнічаюць у адзіным турніры з лепшымі ігракамі свету; чэмпіёнам свету станае пераможца гэтага турніру.

Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па шахматах і шашках у Мінску

Шахматы ў Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву №11 па шахматах і шашках у Ракаўскім прадмесці

Гістарычныя сведчанні[правіць | правіць зыходнік]

Сярэднявечча[правіць | правіць зыходнік]

Як сведчаць археалагічныя раскопкі, шахі прыйшлі на Беларусь ужо ў XI стагоддзі. Датаваныя гэтым часам шахматныя фігуры былі знойдзены на тэрыторыі Мінскага Замчышча, а таксама ў Брэсце, Віцебску і Полацку. Цяпер яны захоўваюцца ў музеі старажытнай беларускай культуры інстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі[13]. У XI — XIII стагоддзях беларускія землі паводле распаўсюджанасці дадзенай гульні займалі пераважнае месца ва Усходняй Еўропе. З дваццаці ўсходнеславянскіх гарадоў часоў Полацкага і Тураўскага княстваў, у якіх знойдзена хаця б адна шахматная фігурка, пятнаццаць (Брэст, Ваўкавыск, Віцебск, Гродна, Друцак, Копысь, Лукомль, Мінск, Мсціслаў, Наваградак, Полацк, Рагачоў, Слонім, Тураў і горад на рацэ Менка) знаходзяцца ў межах сучаснай Беларусі.

Першыя шахі на Беларусі мелі абстрактную форму, вобразна не звязаную з лексічным значэннем назвы. Прыкладна ў ХІXII назіраецца адыход ад усходняга канону. Фігурка ставіцца на точаную, амаль як у сучасных шахматах, круглую аснову з кароткай шыйкай, падзеленай крыгавым борцікам на два ярусы. Шахматныя фігуры страчваюць падабенства са сваімі ўсходнімі папярэднікамі і набываюць ускладнёную форму.

Параўнанне знойдзеных на Беларусі абстрактных шахаў з іх аналагамі з Кіева, Вялікага Ноўгарада і Сандаміра (Польшча) паказвае, што ўсе яны выкананыя ў адным традыцыйным стылі. Дакладнае тэхнічнае-кампазіцыйнае падабенства дазволіла польскім навукоўцам Е. і Г. Гансоўскім зрабіць выснову, што ў Польшчу шахі трапілі з «суседняй Русі», г. зн. з Беларусі.

Цікава, што ў Кормчай кнізе (1262), якая з'яўлялася зборам рэлігійных кананічных правіл і норм, шахі параўноўваліся з п'янствам, гуляць у іх забаранялася пад страхам адлучэння ад царквы. Аднак гэта не перашкодзіла павелічэнню попыту на шахі, пра што сведчыць узнікненне новай рамесніцкай спецыяльнасці — «шахматнікаў».

У пазнейшы час шахі не страцілі сваёй папулярнасці: так, у адпаведнасці з археалагічнымі даследваннямі ў Трокскім замку, атачэнне князёў Вялікага Княства Літоўскага вельмі захаплялася шахамі[14]. Не абміналі ўвагай шахматную гульню і славутыя літоўскія (беларускія) шляхецкія роды: вядома, што ў шахі гуляла Барбара Радзівіл[15], а канцлер ВКЛ Леў Сапега меў уласны набор фігурак, якія былі зроблены са слановай косці[16]. На Беларусі існавалі дзве традыцыі вырабу шахматных фігурак — стылізаваныя шахі і шахі-выявы як творы мастацтва. Матэрыяламі для вырабу шахаў з'яўляліся косці, рогі, дрэва і камень. У розных мясцінах шахматныя фігуркі мелі розную форму. Да прыкладу, віцебская ладдзя нагадвала трызубец, гродзенская — баявы карабель з вёсламі, ваўкавыскія пешкі ўяўлялі з сябе барабаншчыкаў, а лукомльскі ферзь — военачальніка[13]. Апісанні шахматных фігурак пад рознымі назвамі сустракаюцца ў летапісных зводах.

Новы час[правіць | правіць зыходнік]

Пасля ўваходжання беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі шахі працягваюць карыстацца папулярнасцю сярод мясцовай шляхты, а шахматная гульня робіцца адным з атрыбутаў вялікалітоўскіх кавярань[17]. Цікава, што сярод асабістых рэчаў Кастуся Каліноўскага, канфіскаваных расійскімі ўладамі, згадваецца і скрынка з шахматамі[18]. На пачатку XX ст. папулярнасць шахаў на Беларусі значна ўзрастае. Так, у 1903 годзе ствараецца шахматны гурток у Мінску, а ўжо ў 1904 годзе ён праводзіць шахматны турнір, пераможца якога атрымаў жэтон з надпісам «Найлепшы шахматыст Мінску». Значнай падзеяй у спартыўным жыцці Віцебску было стварэнне гуртка аматараў шахматнай гульні ў 1901 годзе[19]. Першым яго значным мерапрыемствам быў матч па перапісцы з шахматыстамі Цвяры[20].

Найноўшы час[правіць | правіць зыходнік]

Найвялікшага свайго развіцця шахматная гульня на Беларусі дасягнула ў часы БССР. У гэты час шахі робяцца па-сапраўднаму масавай гульнёй. Шахматамі захапляліся класікі беларускай літаратуры Янка Купала, Якуб Колас, Кандрат Крапіва, акадэмікі І. Вятохін, М. Місюк, Б. Сцяпанаў, Ф. Фёдараў, а народны паэт БССР Аркадзь Куляшоў і народны артыст рэспублікі кампазітар Д. Смольскі выступалі ў афіцыйных спаборніцтвах і мелі першы спартыўны разрад. Першым чэмпіёнам БССР стаў доктар Саламон Розенталь у 1924 г., першай чэмпіёнкай БССР — работніца мінскага завода «Метал» Дунер у 1928 г. У міжваенны перыяд віцябланін Уладзіслаў Сіліч, мінчукі Ісаак Мазель, Гаўрыла Верасаў і гамяльчук Абрам Маневіч здабылі званне майстра. Усе яны выступалі ў чэмпіянатах СССР і паказвалі някепскія вынікі. Так, у 1940 годзе Верасаў падзяліў у чэмпіянаце СССР сёмае месца, атрымаўшы перамогі над гросмейстрамі Керасам, Котавым, Левенфішам і Пятровым. На пачатку 1950-х гадоў у БССР былі запрошаны выбітны гросмейстр і тэарэтык Ісаак Баляслаўскі, майстры Аляксей Суэцін, Аляксей Сакольскі, Барыс Гальдзенаў, чэмпіёнка СССР Кіра Зварыкіна. Першым поспехам зборнай каманды БССР былі бронзавыя медалі на III Спартакіядзе Народаў СССР. Выдатныя вынікі былі дасягнуты на міжнароднай арэне — гэта перамогі над камандай Польшчы, адной з наймацнейшых на той час камандай Венгрыі, зборнай ГДР і Заходняга Берліна. Найбуйнейшымі шахматнымі спаборніцтвамі, праведзенымі ў гэты час на Беларусі, былі чэмпіянаты СССР 1979 і 1987 гадоў. У канцы 1960-х гадоў з'явілася вялікая група маладых таленавітых шахматыстаў — Альберт Капенгут, Віктар Купрэйчык, Тамара Галавей, Галіна Арчакова, Вячаслаў Дыдышка і іншыя. У 1980 годзе Віктар Купрэйчык, першы з выхаванцаў беларускіх трэнераў, здабыў званне міжнароднага гросмейстра. У далейшым званні гросмейстраў атрымалі Барыс Гельфанд, Ілля Смірын, Андрэй Кавалёў, Вячаслаў Дыдышка, і іншыя. Увогуле, Беларусь мае 15 гросмейстраў[7].

Наш час[правіць | правіць зыходнік]

У цяперашні час папулярнасць шахаў у Беларусі некалькі знізілася: закрыліся спецыялізаваны бюлетэнь «Шахматы, шашки в БССР» і часопіс «Шахматы», эмігрыравалі з Беларусі заслужаныя трэнеры Міхаіл Шарашэўскі, Аба Шагаловіч, Альберт Капенгут і Тамара Галавей, а таксама гросмейстры Барыс Гельфанд, Ілья Смірын, Яўген Агрэст[21].

Беларусь, станам на канец нулявых, займала 23-е месца ў рэйтынгу Міжнароднай федэрацыі шахаў. У краіне налічвалася больш за 10 гросмейстраў і каля 30 майстроў. У беларускіх ДЮСШ працавала больш за 30 аддзяленняў шахаў, былі спецыялізаваны шахматна-шашачныя школы. Каардынуе шахматнае жыццё ў краіне ГА «Беларуская федэрацыя шахаў».

Дэбюты, звязаныя з Беларуссю[правіць | правіць зыходнік]

Іншыя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

  • Для захавання і перадачы шахматных партый ужываецца фармат файлаў PGN.
  • У кадзіроўцы Юнікод ёсць сімвалы для белых і чорных шахматных фігур (дыяпазон U+2654…U+265F: ♔♕♖♗♘♙♚♛♜♝♞♟).

Шахматныя праграмы[правіць | правіць зыходнік]

Варыянты шахматаў[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Leibs, Andrew (2004). Sports and Games of the Renaissance. Westport, CT: Greenwood Publishing Group. p. 92 ISBN 0-313-32772-6.(англ.) 
  2. Калядзінскі Л. У. Шахматы // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш — Мн.: БелЭН, 1993. — С. 652. — 702 с.
  3. Ужываецца тэрміналогія паводле Караткевічавага твору «Ладдзя роспачы»
  4. Энцыклапедыя «Кругосвет»
  5. World Title Matches and Tournaments — Chess history. worldchessnetwork.com(англ.) 
  6. Burgess, Graham, Nunn, John and Emms, John The Mammoth Book of the World's Greatest Chess Games — Carroll & Graf Publishers, 1998. — ISBN 0-7867-0587-6., ст. 14.(англ.) 
  7. 7,0 7,1 7,2 Абрам Ройзман. Игра миллионов. // Шахматы в Беларуси
  8. Правілы шахматаў на старонцы FIDE(англ.) 
  9. Дадатак да правілаў шахматаў на старонцы FIDE.(англ.) 
  10. Вывучаем шахматную натацыю(англ.) 
  11. European Chess Union.(англ.) 
  12. FIDE Top 100 Players(англ.) 
  13. 13,0 13,1 Шахматы и шашки
  14. Вячаслаў Ракіцкі. Шахматы — народная гульня: Размова з Алегам Трусавым // «Скарбы» 1992-5 [6]
  15. Барбара Радзівіл
  16. Сяргей Чыгрын. У Слонімскай друкарні адноўленая цэнзура // Радыё Свабода, 12.07.2005
  17. Алег Дзярновіч. Кава // Наша Ніва, 2005-19
  18. Віктар Корбут. Па віленскім бруку // «Турызм і адпачынак» №22/2008
  19. Ала Галубовіч, Ларыса Лісава. Віцебская губерня ў дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі // Беларускі гістарычны часопіс, 2002-04
  20. Витебск — город спортивных традиций
  21. Евгений Мочалов. Битва интеллектов продолжается // Физкультурник Белоруссии, 22 июля 2008

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]