Арменія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рэспубліка Арменія
арм.: Հայաստանի Հանրապետություն
Flag of Armenia.svg Герб Арменіі
Сцяг Арменіі Герб Арменіі

Каардынаты: 40°23′00″ пн. ш. 44°57′00″ у. д. / 40.383333° пн. ш. 44.95° у. д. (G) (O) (Я)

Armenia (orthographic projection).svg
Гімн: «Мер Айрэнік» Файл:Mer Hayrenik Anthem of Armenia.ogg
Заснавана IVII стст. да н.э.
Дата незалежнасці 28 мая 1918 года
(ад ЗДФР)
21 верасня 1991 года[1] (ад СССР)
Афіцыйная мова армянская
Сталіца Ерэван
Найбуйнейшыя гарады Ерэван, Гюмры, Ванадзор
Форма кіравання Рэспубліка[2]
Прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Серж Саргсян
Овік Абраамян(руск.) бел.
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
138-я ў свеце
29 743 км²
4,71
Насельніцтва
• Ацэнка (2014)
Шчыльнасць

3.009.800[3] чал.
101,2 чал./км²
ВУП (ППЗ)
  • Разам (2011)
  • На душу насельніцтва

$17,941 млрд.[4]
$5,384[4]
ВУП (намінал)
  • Разам (2011)
  • На душу насельніцтва

$10,106 млрд.[4]
$3,032[4]
ІРЧП (2011) 0,716 [5] (высокі) (86-ы)
Этнахаронім армянін, армянка, армяне
Валюта армянскі драм
Інтэрнэт-дамен .am
Код ISO AM
Тэлефонны код +374
Часавы пояс +4[6]

Арме́нія (арм.: Հայաստան), Рэспу́бліка Арме́нія (арм.: Հայաստանի Հանրապետություն) — краіна ў паўднёвай частцы Закаўказзя. Мяжуе з Турцыяй на захадзе, з Грузіяй на поўначы, з Азербайджанам на ўсходзе, з Іранам і Нахічэванскім эксклавам Азербайджана на поўдні. Дзяржаўная мова — армянская. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (28 мая).


Арменія — унітарная, шматпартыйная, дэмакратычная дзяржава-нацыя з даўняй гісторыяй і культурнай спадчынай. Армянская сатрапія ўтварылася ў VI стагоддзі да н.э. пасля заняпаду дзяржавы Урарту. Найбольшага развіцця Армянскае царства дасягнула ў I стагоддзі да н.э. за валадараннем Тыграна Вялікага. Арменія першай у свеце прызнала хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй[7], зрабіўшы гэта прыкладна ў канцы III — пачатку IV стагоддзяў (афіцыйнай датай лічыцца 301 год)[8]. На ўзбярэжжы Міжземнага мора ў XI-XIV стагоддзях існавала Армянскае княства, пасля вядомае як Кілікійская Арменія.

У XVI-XIX стагоддзях спрадвечныя армянскія тэрыторыі — Усходняя і Заходняя Арменія — папераменна пераходзілі пад уладу варагуючых Асманскай і Персідскай імперый. Да сярэдзіны XIX стагоддзя Усходняя Арменія была заваяваная Расійскай імперыяй, а большая частка Заходняй Арменіі заставалася пад асманскім панаваннем. У I сусветную вайну армяне ў Асманскай імперыі сістэматычна вынішчаліся. Пасля амаль 600 гадоў бездзяржаўнасці ў 1918 годзе Арменія атрымала незалежнасць, аднак у 1920 стала савецкай. У 1922—1991 Арменія ўваходзіла ў склад СССР.

Арменія ўваходзіць у Еўразійскі эканамічны саюз, Савет Еўропы і Арганізацыю Дамовы аб калектыўнай бяспецы. Краіна секулярная, аднак пануючай рэлігійнай арганізацыяй з'яўляецца Армянская апостальская царква. Унікальны армянскі алфавіт вынайшаў у 405 годзе Мясроп Маштоц.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Уласная армянская назва краіны — Айк (ад легендарнага патрыярха армянаў Айка (Հայկ), пра-праўнука Ноя, які, паводле Маўсеса Харанаці, у 2492 да н.э. перамог вавілонскага цара Бела і паклаў пачаткі нацыі ў ваколіцах Арарата)[9]. У Сярэднявеччы шляхам дадання персідскага суфіксу -стан (месца) назва пашырылася да Аястан.

Экзонім Арменія з'яўляецца ў старажытнаперсідскім Бехістунскім надпісе (515 да н.э.) як Арміна (Old Persian a.png Old Persian ra.png Old Persian mi.png Old Persian i.png Old Persian na.png). Старажытнагрэчаскія тэрміны Ἀρμενία (Арменія) і стар.-грэч.: Ἀρμένιοι (Арменіёй, «Армяне») упершыню выкарыстоўвае Гекатэй Мілецкі (Шаблон:Каля 550 да н.э. — Шаблон:Каля 476 да н.э.).[10]. Грэчаскі стратыг Ксенафонт, удзельнік некаторых персідскіх выправаў, апісвае мноства бакоў армянскага сялянскага жыцця і гасціннасці прыкладна ў 401 да н.э. Ён заўважае, што людзі размаўлялі мовай, для яго вуха падобнай да мовы персаў[11]. Згодна з версіямі як Маўсеса Харанаці, так і Мікаэла Чамчана, Арменія паходзіць ад імя Арам, прамога нашчадка Айка[12][13].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Армянскае каралеўства пры Тыгране Вялікім

Армянскае каралеўства падчас найбольшага росквіту пры Тыгране Вялікім (9566 да н.э.)

У 301 годзе пры Тырыдаце III Арменія прыняла хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, што спрыяла далейшаму ўцягванню яе ва ўсходнерымскі культурны свет і адыходу ад Ірана, з якім яна была цесна звязана пачынаючы з VI ст. да н.э. Аднак нягледзячы на афіцыйнае прызнанне, працэс хрысціянізацыі працягваўся яшчэ доўга — цягам усяго IV і часткова V ст.

Пасля падзення ў 428 годзе Армянскага царства, большая частка Арменіі была ўключана як марзбанства (марзпанат) у іранскую імперыю Сасанідаў. Пасля армянскага паўстання 451 года, хрысціянская Арменія захавала сваю рэлігійную свабоду, а край атрымаў аўтаномію.

Пасля марзбанскага перыяду (428636) Арменія была заваявана арабамі і быў утвораны Армянскі эмірат — аўтаномная княства Арабскага халіфата, да якога былі далучаны таксама армянскія землі захопленыя раней Усходнерымскай імперыяй (Візантыяй). Сталіца княства, у якое таксама ўваходзілі некаторыя раёны Грузіі і Каўказскай Албаніі (Азербайджана) была ў армянскім месце Двін. Эмірат пратрываў да 884 года, калі была адноўлена незалежнасць ад аслабелага Халіфата.

Новапаўсталае Армянскае царства кіравалася дынастыяй Багратуні дый праіснавала да 1045 года. З часам некаторыя раёны Багратунскай (Баграцідскай) Арменіі аддзяліліся, сталі незалежнымі каралеўствамі і княствамі, як Каралеўства Васпуракана, кіраванае дынастыяй Арцруні, якая, праўда, адначасова прызнавала вяршэнства Багратуні.

У 1045 годзе Візантыйская імперыя заваявала Баграцідскую Арменію. Неўзабаве пад візантыйскай уладай апынуліся і іншыя армянскія землі. Візантыйскае панаванне працягнулася нядоўга, бо ўжо ў 1071 годзе туркі-сельджукі перамагалі візантыйцаў і занялі Арменію ў бітве пры Манзікерце, стварыўшы Сельджукскую імперыю. Каб пазбегнуць смерці ці няволі ад тых, хто забіў яго родзіча Гагік II, кароль Ані разам з некаторымі суродзічамі сыйшоў у цясніны Таўрскіх гораў, а пасля ў Тарсус у рэгіёне Кілікія. Там ім даў прытулак візантыйскі губернатар, і там была пасля заснаванае армянскае Кілікійскае царства.

Сельджукская імперыя пачала распадацца. На пачатку 14 стагоддзя армянскія князі дынастыі Закарыдаў стварылі напаўнезалежнае армянскае княства ў Паўночнай і Усходняй Арменіі, вядомае як Закарыдская Арменія.

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Тапаграфічная карта

Арменія знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Армянскага нагор'я. Каля 90 % краіны знаходзіцца на вышыні болей 1000 метраў, самым высокім пунктам лічыцца вулкан Арагац (4 090 м). Арменія знаходзіцца ў сейсмічна актыўнай зоне, апошнія моцныя землятрасенні адбыліся ў 1988 і 1993 гг. У тэктанічным разломе, на вышыні 1 900 м, знаходзіцца самае вялікае на Каўказе возера Севан (плошча паверхні 1 240 км², глыбіня да 83 метраў). У паўднёва-заходняй частцы краіны знаходзіцца Арарацкая нізіна. Самая доўгая рака Арменіі — Аракс, па якой у некаторых частках праходзіць мяжа з Турцыяй і Іранам. Самае буйное вадасховішча: Ахуранскае вадасховішча. Арменія не мае выхаду да мора. На раўнінах пануе субтрапічны клімат з кароткімі халоднымі зімамі і спякотнымі летамі. Сярэдняя тэмпература студзеня −3 °C,a ліпеня ад 24 °C да 26 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае ад 200 да 500 мм. На ўзвышшах пануе ўмераны клімат, а на вышынях болей 2000 м — горны. Колькасць ападкаў тут складае болей 800 мм у год.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва Арменіі складаецца з армянаў (98 %), рускіх (1 %), грэкаў, асірыйцаў, украінцаў, курдаў. 95 % насельніцтва адносяць сябе да прыхільнікаў Армянскай Хрысціянскай Царквы. Увогуле 99 % насельніцтва з'яўляюцца хрысціянамі. Пасля вайны з Азербайджанам за Нагорны Карабах у Арменію прыбыла каля 260 тыс. бежанцаў з Азербайджана, а ў Азербайджан перасялілася каля 200 тыс. чалавек.

Палітыка[правіць | правіць зыходнік]

У Арменіі дзейнічае канстытуцыя, якая была прынятая ў 1995 годзе на рэферэндуме. Кіраўніком дзяржавы з'яўляецца прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парламенту, дэпутаты якога выбіраюцца на 4 гадовы тэрмін. 131 дэпутат парламента выбіраецца на ўсеагульных выбарах. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з прэзідэнтам; усіх міністраў, па прадстаўніцтве прэм'ер-міністра, прэзідэнт назначае сам.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Адміністрацыйны падзел Арменіі

Арменія дзеліцца на 10 правінцый (па-армянску: մարզեր) і адзін асобны горад:

  1. Арагацотн (па-армянску: Արագածոտնի մարզ)
  2. Арарат (па-армянску: Արարատի մարզ)
  3. Армавір (па-армянску: Արմավիրի մարզ)
  4. Гегаркунік (па-армянску: Գեղարքունիքի մարզ)
  5. Катайк (па-армянску: Կոտայքի մարզ)
  6. Лоры (па-армянску: Լոռու մարզ) (адм.цэнтр — Ванадзор)
  7. Шырак (па-армянску: Շիրակի մարզ)
  8. Сьюнік (па-армянску: Սյունիքի մարզ)
  9. Тавуш (па-армянску: Տավուշի մարզ)
  10. Ваёц Дзвор (па-армянску: Վայոց Ձորի մարզ)
  11. Ерэван (сталіца) (па-армянску: Երևան)

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Эканоміка Арменіі знаходзіцца ў неразвітым стане. Адмоўны ўплыў аказвае эканамічная блакада з боку Турцыі і Азербайджана. Эканамічнае супрацоўніцтва ідзе толькі праз межы Грузіі і Ірана. З 1994 года, пры падтрымцы МВФ ідзе мадэрнізацыя эканомікі, якая выклікала эканамічны рост. Некалькі гадоў таму, Арменія ўвайшла ў Сусветную Гандлёвую Арганізацыю. Дзякуючы прыватызацыі сярэдніх і малых прадпрыемстваў, краіне ўдалося абмежаваць інфляцыю і стабілізаваць валюту. Нястача электрычнасці і паліва выклікала аднаўленне працы атамнай станцыі ў Мекамор, што дазволіла краіне забяспечыць патрэбы ў электрычнасці, але выклікала адмоўную рэакцыю з боку Еўрапейскага Саюза. Сельская гаспадарка слаба развітая, таму краіна не можа забяспечыць сябе харчаваннем. Значную частку нацыянальнага прыбытку забяспечваюць грашовыя пераводы нацыянальнай дыяспары ў Расіі.

Дачыненні з Беларуссю[правіць | правіць зыходнік]

Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 11 чэрвеня 1993 года[14].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 23 верасня — дата абвяшчэння незалежнасці краіны Вярхоўным саветам Арменіі. Як дзень незалежнасці ў Арменіі адзначаецца 21 верасня — дзень правядзення рэферэндума, на якім было прынята рашэнне пра выхад са складу СССР. Гл. В Армении с апреля 2006 года начнутся мероприятия по празднованию 15-летия независимости республики. Новости Армении (23 марта 2006). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2011. Праверана 6 мая 2009.
  2. Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295
  3. Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն: Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 International Monetary Fund, 2011
  5. UNDP, Armenia
  6. На тэрыторыі краіны дзейнічае дэкрэтны час
  7. Nina Garsoïan. Armenian People from Ancient to Modern Times / ed. R.G. Hovannisian — Palgrave Macmillan, 1997. — С. Volume 1, p.81.
  8. René Grousset. Histoire de l'Arménie — 1984. — Payot, 1947. — С. 122.
  9. Razmik Panossian. The Armenians: From Kings And Priests to Merchants And Commissars — Columbia University Press, 2006. — С. 106. — ISBN 978-0-231-13926-7.
  10. Mark Chahin. The Kingdom of Armenia — London: Routledge, 2001. — С. fr. 203. — ISBN 978-0-7007-1452-0.
  11. Xenophon. Anabasis — С. IV.v.2–9.
  12. Moses of Chorene. Book 1, Ch. 12 // The History of Armenia.
  13. Father Michael Chamich. History of Armenia from B.C. 2247 to the Year of Christ 1780, or 1229 of the Armenian era — Calcutta: Bishop’s College Press, 1827. — С. 19.
  14. Аляксандр Лукашэнка павіншаваў Прэзідэнта Арменіі Сержа Саргсяна з 15-годдзем устанаўлення дыпламатычных адносін// Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 11 чэрвеня 2008

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. ISBN 985-11-0036-6.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]