Герб Літвы

Герб Літвы з 1992 г. Аўтар праекта — мастак Арунас Каждайліс
Версіі
Герб прэзідэнта Літвы
Дэталі
Суб’ект	Літва
Зацверджаны	1 студзеня 1382
Заснаванне	1 студзеня 1382
Выкарыстанне	Часовы герб Літоўскай Рэспублікі 1990-1992 Аўтар праекта — скульптар Юозас Зікарас

Герб Літвы, Віціс (літ.: Vytis — вершнік) — дзяржаўны герб Літвы; вызначаны 15-м артыкулам Канстытуцыі Літоўскай Рэспублікі, прынятай рэферэндумам 1992 года, і апісаны ў Законе аб дзяржаўным гербе.

Назва

Пошук літоўскага слова для азначэння герба ВКЛ «Пагоні» пачаўся ўжо ў XVII ст. Тым часам Канстанцін Шырвід прапаноўваў два словы — waykitoias (прыблізны пераклад з літ.: «чалавек, які ганяе каго-небудзь») і waykimas (прыблізны пераклад з літ.: «праследаванне»).

У літоўскамоўнай літаратуры канца XVIII — пачатку XIX ст. «Пагоню» звычайна звалі Vaikymas (Праследаванне). У сярэдзіне XIX ст. Сіманас Даўкантас прапанаваў свой неалагізм výtis (з малой літары і з націскам на першым складзе), але не для азначэння «Пагоні» цалкам, а толькі для яе вершніка — рыцара. Для азначэння ж «Пагоні» цалкам слова «Vytís» (з вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню ўжыў Мікалоюс Акялайціс у 1884 годзе.

Да канца XIX ст. слова «Vytis» стала агульнапрынятым у Літве для азначэння «Пагоні». Аднак, яшчэ працяглы час трывалі спрэчкі пра націскны склад — першы або другі. Толькі ў 1930-я гады з гэтым вызначыліся — спыніліся на «Výtis».

Апісанне

У чырвоным полі геральдычнага шчыта выяўлены сярэбраны вершнік у латах на белым кані, з узнятым у правай руцэ над галавой сярэбраным мячом. На левым плячы вершніка сіні шчыт з падвойным роўнаканцовым залатым крыжам. Сядло і збруя каня сіняга колеру, дзяржальня мяча, страмёны, злучэнні збруі і іншыя дэталі — залатога колеру. Хвост каня падняты ўверх.

Гісторыя

Герб Літвы 1990—1991 гг.

У 1919 годзе незалежная Літоўская дзяржава ўзяла сабе герб былога Вялікага Княства Літоўскага — «Пагоню», пад назвай «Віціс». Прыняцце старажытнага герба мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з Вялікім Княствам Літоўскім.

У 1920—1930-я гады некаторыя дзяржаўныя дзеячы Літвы паказвалі на неадпаведнасць герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі, у літоўскім друку былі прапановы змяніць назву краіны на Жамойць, а герб — на жамойцкага Мядзведзя. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі Ёзас Тубаліс афіцыйна прызнаў не літоўскае (славянскае) паходжанне Пагоні і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Напэўна, гэту працу перарвалі падзеі 1939—1940 гадоў.

У 1940 годзе, калі Літва ўвайшла ў склад СССР, «Віціс» быў забаронены для ўжытку.

Напярэдадні распаду Савецкага Саюза, «Віціс» разам з іншымі гістарычнымі сімваламі стаў сімвалам нацыянальнага адраджэння Літвы.

У 1988 годзе атрымаў статус нацыянальнага сімвала ў Літоўскай ССР, з 11 сакавіка 1990 года стаў яе дзяржаўным сімвалам, 10 красавіка 1990 года атрымаў афіцыйны статус герба, зацверджаны Вярхоўным Саветам Літоўскай ССР.

Выкарыстанне падчас Другой сусветнай вайны

У гады Другой сусветнай вайны элементы дзяржаўнага герба Літвы (Віціс, Калюмны, Крыж Ягелонаў / Вітаўта) выкарыстоўваліся на ўніформе і сцягах літоўскіх паліцэйскіх батальёнаў, якія дзейнічалі ў складзе ўзброеных сіл нацысцкай Германіі. Нягледзячы на абмежаванні з боку нямецкай акупацыйнай улады на выкарыстанне літоўскай сімволікі, на ўніформе салдат побач з афіцыйна вызначанымі знакамі сустракаліся нерэгламентаваныя элементы (Віціс, трыкалор, Калюмны).

З 10 кастрычніка 1943 года літоўскія паліцэйскія батальёны, якія знаходзіліся на Усходнім фронце, атрымалі ўласныя сцягі. На адным з бакоў палотнішча на зялёным фоне размяшчаўся нацыянальны трохкаляровы шчыт з выявай Віціса і надпісам:

Няхай дух продкаў вядзе вас Арыгінальны тэкст (літ.)   Sentėvių dvasia tevadovauja Jums

Сімвалы Віціса і Калюмнаў таксама выкарыстоўвалі для ўпрыгожвання магіл загінулых байцоў літоўскіх батальёнаў (разам з нямецкімі сімваламі і каскамі).

Выкарыстанне

Карыстацца пячаткамі, бланкамі дакументаў, вокладкамі і тытульнымі старонкамі друкаваных выданняў з Гербам Літвы маюць права:

• Сейм Літвы і падначаленыя ўстановы,
• Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі, Урад Літвы і яго ўстановы, міністэрствы,
• Банк Літвы,
• Адміністрацыі начальнікаў паветаў,
• Канстытуцыйны суд і суды, Генеральная пракуратура і тэрытарыяльныя пракуратуры,
• Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі і яго тэрытарыяльныя падраздзяленні, Служба спецыяльных расследаванняў, установы паліцыі,
• дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы,
• установы самакіравання, якія не маюць усталяваных афіцыйных гербаў, дзяржаўныя ўстановы адукацыі і навукі,
• прыставы і натарыусы, некаторыя іншыя службовыя асобы (напрыклад, старасты ў мясцовасцях, дзе адсутнічаюць установы грамадзянскай метрыкацыі, выкарыстоўваюць гербавую пячатку пры рэгістрацыі смерці і здзяйсненні натарыяльных дзеянняў).

На пячатках вершнік (элемент дзяржаўнага герба) адлюстроўваецца без поля геральдычнага шчыта.

Галерэя

• 
  Мядзведзь — гістарычны герб Жамойці (XVI—XVIII стагоддзі)
• 
  Герб Жамойцкага княства. Каля 1586 г.
• 
  Герб княстваў і абласцей Беларускіх і Літоўскіх на гербе Расійскай імперыі
• 
  Адзін з варыянтаў герба Літвы (1920)
• 
  Герб, які выкарыстоўваўся на банкнотах і плакатах ў 1920–1930 гады
• 
  Малюнак герба Ю. Зікараса (1925), які выкарыстоўваўся на манетах Літвы да 1940 года.
• 
  Герб, які выкарыстоўваўся на марках і ў чыгуначным ведамстве ў 1930-я гады
• 
  Герб з пашпарта Літоўскай Рэспублікі 1940 года
• 
  Герб Літоўскай ССР
• 
  Герб Літоўскай Рэспублікі ў 1990—1991 гадах
• 
  Літоўская марка 1991 года з дзяржаўным гербам
• 
  Вялікі герб Літвы

Гл. таксама

• Сцяг Літвы

Літаратура

• Rimša E. Heraldika. Iš praeities į dabartį. — Vilnius: Versus Aureus, 2004. — 192 p.
• Арлоў У., Герасімовіч Д. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае / Рэц. А. Грыцкевіч, У. Ляхоўскі; рэд. З. Санько; картограф В. Цемушаў. — KALLIGRAM, spol s r.o., 2012. — 400 с. : іл. — ISBN 978-985-6919-82-7.
• Stoliarovas A. Policijos batalionai. Lietuvių karinės-policinės struktūros 1941–1944 metais // Istorija : часопіс. — 2008. — С. 97–111.
• Bubnys A. Lietuvių policijos batalionai 1941–1945 m.. — Vilnius: Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras, 2017. — 328 с. — ISBN 978-609-8037-68-5.

Спасылкі

• Дзяржаўны герб Літвы
• The Coat of Arms of Lithuania
• Seimo puslapis apie Lietuvos valstybės herbą
• Lietuvos Republikos įstatymas Dėl Lietuvos valstybės herbo