Пітэкантрап

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Пітэкантрап
Java Man.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Homo erectus erectus (Dubois, 1892)

Сінонімы
  • Pithecanthropus erectus Dubois, 1894
  • Anthropopithecus javaensis
  • Hylobates giga Krause, 1895
  • Hylobates giganteus Bumüller, 1899
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
EOL   4454129
Гісторыя Інданезіі
Surya Majapahit.svg VOC.svg National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
Храналогія

Пітэкантрап (Pithecanthropus) (ад грэч.: πίθηκος — малпа + ἄνθρωπος — чалавек) — малпачалавек ці яванскі чалавек — выкапневы падвід людзей, некалі разглядаўся як прамежнае звяно між аўстралапітэкамі і неандэртальцамі. Існаваў у перыяд між 1 млн і 700 тыс гадоў таму. Цяпер пітэкантрапа разглядаюць як лакальны варыянт Homo erectus (разам з гейдэльбергскім чалавекам у Еўропе і сінантрапам у Кітаі), характэрны пераважна для Паўднёва-Усходняй Азіі і які не парадзіў непасрэдных продкаў сучаснага чалавека. Не выключана, што прамым патомкам яванскага чалавека з'яўляецца Homo floresiensis.

Гісторыя адкрыцця[правіць | правіць зыходнік]

Тэрмін пітэкантрап (Pithecantropus) упершыню быў прапанаваны у 1866 годзе Эрнстам Гекелем, як азначэнне гіпатэтычнага прамежнага звяна між малпай і чалавекам[1].

У 1890 годзе галандскі ўрач Эжэн Дзюбуа накіраваўся на востраў Ява ў пошуках продка сучаснага чалавека. Праз месяц раскопак на беразе ракі Сола каля вёскі Трыніль ён знайшоў скамянелы карэнны зуб, а яшчэ праз месяц, у кастрычніку 1891 года — чарапное века, пасля чаго Дзюбуа робіць вывад, што гэтыя часткі належаць буйной чалавекападобнай малпе. Яшчэ праз год у 14 метрах ад месца знаходкі была знойдзена сцегнавая косць, якая была таксама аднесена да рэшткаў невядомай чалавекападобнай істоты[2]. Па форме сцегнавай косці быў зроблены вывад аб прамахаджэнні, а сам новы від названы Pithecantropus erectus — «малпачалавек прамахадзячы». Пазней у трох метрах ад черапнага века быў знойдзены яшчэ адзін карэнны зуб. Гэтыя косткі Дзюбуа прывёз для вывучэння ў Еўропу, прычым скрынку з німі выпадкова пакінуў у кафэ, але потым, вярнуўшыся туды, знайшоў яе на тым жа самым месцы, дзе і забыў.

У снежні 1895 года ў берлінскім Таварыстве антрапалогіі, этналогіі і прагісторыі сабралася канферэнцыя з мэтай вынясення вываду аб костках знойдзеных Дзюбуа. Значная колькасць прымітыўных рыс, уласцівых чарапной каробке пітэкантрапа (нізкі пакаты лоб, масіўны надвочнічны валік і інш.), абумовіла скептыцызм тагачаснага навуковага таварыства у адносінах да знаходкі як да верагоднага продка чалавека, а прэзідэнт Таварыства Рудольф Вірхаў нават заявіў:

«У чэрапе ёсць глыбокі шоў паміж ніжнім зводам чэрапа і верхнім краем арбіт. Такі шоў знаходзяць толькі ў малпаў, а не ў чалавека, пагэтаму чэрап павінен належаць малпе. На маю думку гэтая істота была гіганцкім гібонам. Сцегнавая костка ніяк не звязана з чэрапам»

У 1930-я гады фон Кёнігсвальд знайшоў на востраве Ява (мястэчка Маджакерта каля Сангірана) іншыя рэшткі пітэкантрапа Homo erectus soloensis, якія мелі лепшую ступень захаванасці, пасля чаго сумненні ў прыналежнасці пітэкантрапа да роду Homo адпалі, але пахавалі надзею нае тое, што гэты падвід сыграў нейкую ролю ў эвалюцыі людзей сучаснага віда.

Знешні выгляд[правіць | правіць зыходнік]

Пітэкантрап меў невысокі рост (трохі болей за 1,5 м), прамую хаду і архаічную будову чэрапа: тоўстыя сценкі, нізкая лобная косць, надвочнічныя валікі, якія выступлі, скошаны падбародак.

Па аб'ёму мозга (900—1200 см²) пітэкантрап займаў прамежнае становішча між чалавекам умелым (Homo habilis) і неандэртальскім чалавекам, чалавекам разумным[3].

Побыт и лад жыцця[правіць | правіць зыходнік]

Галоўным заняткам пітэканрапаў быў пастаянны пошук харчу. Акрамя збіральніцтва карэнняў, ягад і іншых раслінных пладоў, якіх было недастаткова для падтрымання іх жыццядзейнасці, яны былі вымушаны паляваць на розных жывёл, як дробных, так і буйных[4]. Заходкі, падобныя па будове да пітэкантрапаў, знойдзеныя ў 19541955 гадах у Алжыры, прыадкрылі падрабязнасці ладу жыцця чалавекападобных істот таго часу. Паблізу ад костак пітэкантрапаў былі знойдзены часткі шкілетаў насарогаў, сланоў, гіпапатамаў і жырафаў. Побач знаходзіліся каменныя прылады працы[5].

Небяспека, якая чакала пітэканрапаў на кожным кроку, вымушала іх жыць вялікімі сем'ямі, ці больш-меньш буйнымі устойлівымі аб'яднаннямі, у адносінах да якіх у савецкай гістарычнай навуке замацавалася паняцце «першабытны статак»[6] ці праабшчына.

Даследаванне матэрыялаў прылад на стойбішчах у Афрыке паказала, што апошнія, як правіла, з'яўляліся пастаяннымі[7]. Мяркуючы па прасторнасці вядомых сучасным вучоным жытлаў, у адным памяшканні на працягу доўгага часу маглі суіснаваць некалькі пакаленняў вялікай сям'і. Жыццё вялікімі групамі спрыяла палягчэнню палявання на буйных жывёл, якія вылучаліся сілай і хуткасць перамяшчэння. Акрамя палявання, пітэкантрапы маглі займацца рыбалкай, часцей за ўсё, ловячы рыбу голымі рукамі.

Згодна з меркаваннем вучоных, у грамадстве пітканрапаў часта адбываліся сутычкі, якія прыводзілі да смерці тых ці іншых членаў абшчыны, а ў галодныя часы звычайным быў канібалізм. Каб мірна суіснаваць нават у такім прымітыўным грамадстве, патрабавалась прылагаць вялікія намаганні, якія дазвалаялі ўтаймаваць першабытныя інстынкты. Менавіта з гэтай мэтай прыходзілася выпрацоўваць нейкія агульнапрынятыя нормы паводзін, што давала магчымасць пераходу на новую прыступку развіцця суместнага суіснавання для ўсіх суродзічаў. Для кантролю над выкананнем такіх вызначаных правілаў узнікае патрэба ў правадырах, якім адводзілася кіруючая роль[8].

У адрозненні ад сучасных людзей, на ранняй стадыі пітэкантрапы яшчэ не мелі строгіх сэксуальных абмежаванняў і фактычна панаваў праміскуітэт. Але на позняй стадыі ў іх статках перыядычна маглі ўзнікаць устойлівыя сямейныя пары, і які-небудзь самец, праяўляючы агрэсію да сваіх супляменнікаў, абіраў пэўную самку, як гэта мастаці апісана ў гістарычнай аповесці Джэка Лондана «Да Адама» (1907).

Паводле меркавання французскага антраполага А. Валуа і савецкага вучонага А. В. Нямілава, у эпоху палеаліта з-за наступстваў пераходу да прамахаджэння, якія выклікалі ўскладненні падчас родаў, працягласць жыцця самак пітэкантрапаў была значна ніжэй, чым у самцоў, у выніку чаго колькасць апошніх у першабытных чалавечых калектывах перавышала колькасць першых[9][10].

Калі большую часць жыцця самцоў займала паляванне, ці сутычкі з-за асабістага саперніцтва, самкі займаліся побытам, расцілі дзяцей, даглядалі параненых і хворых. Уключэнне ў паўсядзённы рацыён пітэкантрапаў мяса дапамагло вырашыць праблему забеспячэння арганізма надзейнымі крыніцамі папаўнення энергетычнага запасу, неабходнага для выканання цяжкай фізічнай працы. А выкарыстанне ў ежу розных раслін з'яўлялася выдатным спосабам пазнання іх лекавых уласцівасцяў, што можна лічыць першымі крокамі да лячэння.

Навука валодае фактамі праяўлення пітэкантрапамі калектыўнай заботы аб хворых супляменніках. Так, на знойдзенай Дзюбуа на остраве Ява сцегнавай косці пітэкантрапа маюцца значныя змены костнай тканіны (экзастоз). Відавочна, што без падтрымкі суродзічаў, гэты кульгавы, з абмежаванымі магчымасцямі самаабароны, індывід непазбежна павінен быў загінуць, але ён жыў, застаючыся калекай доўгія гады[11].

Нават у тыя першабытныя часы, пітэкантрап пачынае ўсведамляць важнасць гігіенічных навыкаў, такіх як выдаленне з жытлаў рэшткаў з'едзеных жывёл ці пахавання памерлых суродзічаў. Але на тым этапе развіцця чалавецтва, пры адсутнасці абстрактнага мыслення, усё гэта абыходзілася без асаблівых рытуалаў ці стварэння пахавальнага культу.

Матэрыяльная культура[правіць | правіць зыходнік]

У адрозненні ад аўстралаітэкаў, рукі пітэкантрапаў ўжо былі прыдатнымі для паверхневай апрацоўкі дрэва, косці і каменя. Працуючы над стварэннем прымітыўных прылад, пітэкантрапам прыходзілася паступова даводзіць да дасканаласці камяні, расколатыя натуральным чынам ці расколваць іх сваімі сіламі, рабіць на іх сколванні і адшчэпы.

Прамых доказаў таго, што пітэкантрап сам вырабляў прылады, няма, паколькі касцяныя рэшткі на востраве Ява былі выяўлены ў пераадкладзеым стане, выключаючым знаходжанне прылад аднаго з німі часу. З іншага боку, у тых жа пластах і з той жа фаунай, што і знаходкі пітэкантрапа, зроблены знаходкі архаічных прылад, аналагічных ашэльскай культуры[12]. Акрамя гэтага, сярод пазнейшых знаходак (Сінантрап, гейдэльбергскі чалавек, атлантрап), належаўшых да таго ж віду Homo erectus ці блізкім відам (Homo heidelbergensis, Homo ergaster, Homo antecessor) знойдзены прылады той жа культуры, што і яванскія. Пагэтаму ёсць падставы меркаваць, што яванскія прылады былі зроблены пітэкантрапамі[13].

Разам з каменнымы, пітэкантрапы маглі вырабляць прымітыўныя прылады з костак і рагоў, выкарыстоўваць драўляныя дубінкі і завостраныя галіны ў якасці дзідаў.

Вучоныя не валодаюць пераканаўчымі дадзенымі, якія дазвалялі б сцявяржаць, што пітэкантрапы былі здольнымі самастойна здабываць ці падтрымліваць агонь, але не выклікае сумненняў, што яны маглі яго выкарыстоўваць[14]. Акрамя абароны ад холаду, драпежнікаў і прыгатавання ежы, авалоданне агнём зрабіла статкі пітэкантрапаў меньш залежнымі ад клімату і больш мабільнымі[15].

Пітэкантрап і сучаныя людзі[правіць | правіць зыходнік]

У той час, як большасць савецкіх антраполагаў прытрымліваліся меркавання, што пітэкантрапы з'яўляліся прамежкавым звяном паміж аўстралапітэкамі і людзьмі рода Homo[16], сучасныя даследчыкі не схільныя лічыць іх продкамі сучасных людзей. Верагодей за ўсё, яны былі далёкай і ізаляванай папуляцыяй Homo erectus, якія ва ўмовах Инданэзіі дажылі да з'яўлення сучасных людзей і вымерлі каля 27 тысячаў гадоў таму.

Зноскі

  1. Поршнев Б. Ф. О начале человеческой истории. — М.:. ФЭРИ-В, 2006. — С. 63-64.
  2. Нестурх Н. Ф. Происхождение человека. — М.: АН СССР, 1958. — С. 285.
  3. Нестурх Н. Ф. Происхождение человека. — М.: АН СССР, 1958. — С. 288-289
  4. Семенов Ю. И. На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.
  5. Питекантроп // История каменного века / учебно-образовательный портал «Все лекции»
  6. Семенов Ю. И. На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 65.
  7. Семенов Ю. И. На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 178.
  8. Образ жизни питекантропов по археологическим данным
  9. Семенов Ю. И. На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 72.
  10. Люди-неандертальцы
  11. Сорокина Т. С. История медицыны. — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.
  12. Питекантроп // Биология и медицина
  13. Нестурх Н. Ф. Происхождение человека. — М.: АН СССР, 1958. — С. 292.
  14. Йозеф Аугуста, Зденек Буриан Жизнь древнего человека. — Прага: артия, 1960. — Комм. к карт. 4.
  15. Семенов Ю. И. На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989, 1989. — С. 184.
  16. Алексеев В. П. Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — С. 121.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Алексеев В. П. Становление общества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
  • Алексеев В. П., Першиц А. И. История первобытного общества. — 4-е изд. — М.:Высшая школа, 1990. — 352 с.
  • Аугуста Йозеф, Буриан Зденек. Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
  • Биологический энциклопедический словарь / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
  • Дробышевский С. В. Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
  • Елинек Ян. Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. В. П. Алексеева. — Прага: Артия, 1972. — 560 с: ил.
  • Ефименко П. П. Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с. ил.
  • Ископаемые гоминиды и происхождение человека: Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — 560 с. : ил.
  • История первобытного общества: Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т. этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
  • Ларичев В. Е. Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.:. ил.
  • Семёнов Ю. И. На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
  • Урысон М. И. Начальные этапы становления человека // У истоков человечества. — М., 1964. — С. 85 — 109, 148—151.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]