Інданезійская акупацыя Усходняга Тымора

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Усходні Тымор знаходзіцца ў Інданезійскім архіпелагу, прыблізна ў 640 км паўночна-ўсходней Дарвіна (Аўстралія)
Гісторыя Інданезіі
Surya Majapahit.svg VOC.svg National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
Храналогія

Інданезі́йская акупа́цыя Усхо́дняга Тымо́ра — захоп і наступнае ўтрыманне ў 1975—1999 гадах тэрыторыі Дэмакратычнай Рэспублікі Усходні Тымор узброенымі сіламі Рэспублікі Інданезіі. Пасля «рэвалюцыі гваздзікоў(бел. (тар.)) бел.», якая адбылася ў 1974 годзе ў Партугаліі, пачаўся працэс дэкаланізацыі Партугальскага Тымора(руск.) бел., што спрычыніла нестабільнасць у краіне. Кароткачасовая грамадзянская вайна прывяла да перамогі Рэвалюцыйнага фронту, які абвясціў Усходні Тымор незалежным 28 лістапада 1975 года.

Інданезійскія ваенная пад падставай зваротаў да іх усходне-тыморскіх лідараў увялі 7 снежня 1975 года ва Усходні Тымор войскі і акупавалі яго, здушыўшы ўзброенае супраціўленне да 1979 года. Пасля стварэння спрэчнага часовага ўрада ў асобе Народнага сходу, што, на думку многіх, не з'яўлялася сапраўднай праявай права на самавызначэння, Інданезія абвясціла Усходні Тымор сваёй 27-й правінцыяй(руск.) бел..

Адразу пасля акупацыі Генеральная асамблея і Савет Бяспекі ААН прынялі рэзалюцыі, якія асуджалі дзеянні Інданезіі і патрабавалі неадкладнага вызвалення Тымора. Тым не менш, урады Аўстраліі, Вялікабрытаніі і ЗША падтрымлівалі дзеянні Інданезіі на ўсім працягу акупацыі. Адзінымі дзяржавамі, што прызнавалі Усходні Тымор правінцыяй Інданезіі, былі яна сама і Аўстралія, што распачала неўзабаве пасля анексіі Тымора перамовы пра падзел рэсурсаў у Тыморскім моры. Некаторыя іншыя дзяржавы, такія як Канада, Малайзія і Японія, таксама падтрымвалі інданезійскі ўрад. Уварванне і падпарадкаванне Усходняга Тымора сталі сур'ёзным ударам па рэпутацыі Інданезіі ў свеце і міжнародным даверы да яе[1].

За дваццаць чатыры гады інданезійскага кіравання насельніцтва Усходняга Тымора падвяргалася бяссудным пакаранням(англ.) бел., катаванням, масавым забойствам і спланаванаму масаваму голаду(руск.) бел.. Масавае забойства ў Санта-Круш(англ.) бел. у 1991 годзе выклікала сусветнае абурэнне, былі напісаны шматлікія справаздачы пра такога роду забойствы.

Супраціўленне інданезійскай улады заставалася моцным[1]: у 1996 годзе Нобелеўская прэмія міру была прысуджана двум грамадзянам Усходняга Тымора, Карлушу Белу і Жазэ Рамуш-Орту за іх спробы мірнага спынення акупацыі. Рэферэндум 1999 года, закліканы вызначыць будучыню Усходняга Тымора, паказаў, што большасць насельніцтва вострава выступае за незалежнасць, і ў 2002 годзе ён стаў суверэннай дзяржавай.

Пасля рэферэндуму ваенізаваныя групоўкі, што супрацоўнічалі з інданезійскім урадам, ажыццявілі апошнюю хвалю гвалту, падчас якой была цалкам разбурана інфраструктура дзяржавы. Узначаленыя Аўстраліяй міжнародныя сілы ва Усходнім Тыморы(англ.) бел. аднавілі парадак і працягнулі вывад інданезійскіх войскаў з краіны, на два гады перадаўшы кантроль над дзяржавай Часовай адміністрацыі ААН(англ.) бел. (UNTAET), якая расследавала злачынствы, здзейсненыя ў рэгіёне ў 1999 годзе. Вузкае кола разгледжаных спраў і малая колькасць абвінаваўчых прысудаў у інданезійскіх судах выклікалі з боку шматлікіх назіральнікаў вымогі пра правядзенне міжнароднага трыбунала[2][3].

Камісія па ўсталяванні праўды, прыняцці ўцекачоў і замірэнні ва Усходнім Тыморы(ням.) бел. лічыць, што ад голаду і гвалту загінулі ад 90 800 да 202 600 чалавек, у тым ліку ад 17 600 да 19 600 загінулі гвалтоўнай смерцю ці згінулі без вестак (з агульнага ліку насельніцтва, па стане на 1999 год, прыкладна 823 тыс. чалавек). Камісія ўсклала адказнасць за 70 % жорсткіх забойстваў на інданезійскія войскі[4][5][6].

Перадгісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Карта Усходняга Тымора і яго галоўных гарадоў.

Партугальцы ўпершыню высадзіліся на Тыморы ў XVI стагоддзі, а ў 1702 годзе Усходні Тымор трапіў пад партугальскае каланіяльнае кіраванне[7]. Партугальскі кантроль над востравам быў слабым, і ў 1860 годзе востраў была падзелены паміж партугальцамі і нідэрландцамі на заходні і ўсходні[8].

У ходзе Другой сусветнай вайны, у час Тыморскай аперацыі Усходні Тымор быў акупаваны 20-тысячным японскім ваенным кантынгентам. Аперацыя дапамагла запабегчы японскую акупацыю Аўстраліі, але спрычыніла 60 тысяч смерцяў ва Усходнім Тыморы[9][10][11].

Пасля паспяховага заваявання незалежнасці, у выніку якой Заходні Тымор увайшоў у склад Інданезіі, першы прэзідэнт Інданезіі Сукарна не прэтэндаваў на кантроль над Усходнім Тыморам і, апроч агульных антыкаланіялісцкіх прамоў, не выступаў супраць партугальскага кіравання тэрыторыяй. Паўстанне тыморцаў супраць партугальцаў у 1959 годзе не было падтрымана ўрадам Інданезіі[12][13][14]. Дакумент ААН 1962 года абвяшчае: «урад Інданезіі заявіў, што ён падтрымлівае сяброўскія адносіны з Партугаліяй і не прэтэндуе на Усходні Тымор»[14][15]. Тыя ж запэўненні працягваліся і пасля таго, як Сухарта прыйшоў да ўлады ў снежні 1965 года. «У Інданезіі няма тэрытарыяльных амбіцый… Таму пытанне пра тое, ці жадае Інданезія анексаваць Партугальскі Тымор, не стаіць»[16].

У 1974 годзе рэвалюцыя гваздзікоў прывяла да значнай змены палітыкі Партугаліі ў дачыненні да тыморскай калоніі[17]. Змена палітычнай сітуацыі ў Еўропе ўмацавала рухі за незалежнасць у такіх калоніях, як Ангола і Мазамбік, і новы партугальскі ўрад пачаў працэс дэкаланізацыі Усходняга Тымора. Першым этапам у ім стаў пачатак палітычнага працэсу[18].

Партыі[правіць | правіць зыходнік]

Калі ў красавіку 1974 года ва Усходнім Тыморы былі ўпершыню легалізаваны партыі, асноўнымі ігракамі ў будучай незалежнай дзяржаве сталі тры групоўкі. Тыморскі дэмакратычны саюз(ням.) бел. (парт.: União Democrática Timorense, UDT) быў заснаваны ў маі групай мясцовых заможных землеўласнікаў. Першапачаткова выступаючы за захаванне краіны ў якасці партугальскага пратэктарату, у верасні UDT выказаў падтрымку незалежнасці[19]. Праз тыдзень быў створаны Рэвалюцыйны фронт за незалежнасць Усходняга Тымора (парт.: Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente, FRETILIN), які падтрымваў «універсальныя дактрыны сацыялізму», а таксама «права на незалежнасць»[20]. Калі палітычнае становішча стала больш напружаным, група змяніла сваю назву і абвясціла сябе «адзіным легітымным прадстаўніком народа»[21]. Пад канец мая ўтварылася трэцяя партыя, Тыморская народная дэмакратычная асацыяцыя(англ.) бел. (парт.: Associacão Popular Democratica Timorense, APODETI). Першапачаткова названая Асацыяцыяй за інтэграцыю Тымора ў Інданезію (парт.: Associacão Integraciacao de Timor Indonesia), яна мела адпаведныя пагляды[22][23], APODETI выказвала боязі пра тое, што незалежны Усходні Тымор будзе эканамічна слабы і ўразлівы[22].

FRETILIN атрымаў уладу пасля грамадзянскай вайны і абвясціў Усходні Тымор незалежным 28 лістапада 1975 года.

Інданезійскія нацыяналістычныя і ваенныя колы, асабліва з ліку лідараў разведкі(англ.) бел. і службы адмысловых аперацый, бачылі ў партугальскай рэвалюцыі зручны выпадак для інтэграцыі Усходняга Тымора з Інданезіяй. Цэнтральны ўрад і армія былі напалоханы тым, што Усходні Тымор пад кіраваннем левых можа стаць базай для ўварвання ў Інданезію, а таксама што незалежны Усходні Тымор можа натхніць у архіпелагу сэцэсіянісцкія настроі ў інданезійскіх правінцыях. Страх нацыянальнай дэзынтэграцыі быў і ў ваенных, блізкіх да Сухарта, і заставаўся потым адной з галоўных прычын, паводле якіх Інданезія не падавала Усходняму Тымору незалежнасці ці прынамсі аўтаноміі да канца 1990-х[24]. Арганізацыі ваеннай разведкі спрабавалі скарыстаць стратэгію мірнай анексіі, мяркуючы шырыць дадзеную ідэю праз APODETI[25].

У студзені 1975 года UDT і FRETILIN заснавалі часовую кааліцыю, мэтай якой было атрыманне Усходнім Тыморам незалежнасці[26][27]. У той жа час аўстралійскі ўрад паведаміў пра тое, што Нацыянальная армія Інданезіі(руск.) бел. ўладкоўвае ў Лампунгу(руск.) бел. вучэнні перад уварваннем[28]. Цягам месяцаў Opsus таемна падтрымвала APODETI падчас аперацыі «Камода» (індан.: Operasi Komodo). Вінавацячы па тэлебачанні лідараў FRETILIN у камунізме і сеючы нязгоды ў кааліцыі UDT, інданезійскі ўрад ініцыяваў нестабільнасць ва Усходнім Тыморы і, на думку назіральнікаў, стварыў нагоду для далейшага ўварвання[29][30][31][32]. У маі напруга паміж дзвюма групоўкамі прывяла да выхаду UDT з кааліцыі[33][34].

У спробе дамовіцца пра будучыню Усходняга Тымора партугальская камісія па дэкаланізацыі сабрала канферэнцыю ў Макаа ў чэрвені 1975 года. FRETILIN байкатавала сустрэчу ў знак пратэсту супраць наяўнасці APODETI; прадстаўнікі UDT і APODETI выказалі незадаволенасць, лічачы, што гэта было зроблена для цяжкасці працэсу дэкаланізацыі[35]. У сваіх мемуарах 1987 года («Фуну: Незавершаная сага Усходняга Тымора») лідар FRETILIN Жазэ Рамуш-Орта ўспамінае сваю «моцную нязгоду» з адмовай партыі пайсці насустрач. «Гэта», піша ён, «было адной з нашых тактычных палітычных памылак, якой я не магу знайсці здаровага тлумачэння»[36][37].

Пераварот, грамадзянская вайна і аб'ява незалежнасці[правіць | правіць зыходнік]

Канфлікт дасягнуў кульмінацыі ў сярэдзіне 1975 года, калі чуткі пра сілавы захоп улады пачалі цыркуляваць у абедзвюх партыях, што выступалі за незалежнасць[38]. У жніўні 1975-га UDT здзейсніла пераварот у сталіцы Дылі і пачаліся ўзброеныя сутыкненні. Рамуш-Орта апісвае супрацьстаянне як «крывавае», паведамленні пра гвалт паступалі з абодвух бакоў. Ён цытуе Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа, які налічыў 2—3 тысячы чалавек ахвярамі вайны[39][40]. Партугальскаму ўраду з-за баявых дзеянняў давялося пераехаць на востраў Атаура(руск.) бел. (парт.: Ataúro)[41][42]. FRETILIN разграміла сілы UDT праз два тыдні, нямала здзівіўшы гэтым Інданезію і Партугалію[43]. Лідары UDT адступілі ў кантраляваны інданезійцамі Заходні Тымор. 7 верасня яны заклікалі да інтэграцыі Усходняга Тымора з Інданезіяй[42][44][45][46][47].

Карта сумежнай з Інданезіяй акругі Усходняга Тымора Бабанару(руск.) бел.. Вайсковыя сутыкненні працягнуліся ў гэтым рэгіёне і пасля грамадзянскай вайны, розныя населеныя пункты былі захоплены Інданезіяй да ўварвання.

Заваяваўшы кантроль над Усходнім Тыморам, FRETILIN пачаў адбіваць атакі з захаду, што зыходзілі ад Нацыянальнай арміі Інданезіі і невялікай групы войскаў UDT[48][49][50]. Інданезія захапіла пагранічны горад Батугадэ(ням.) бел. (парт.: Batugade) 8 кастрычніка 1975 года; змешчаныя побач Балібо(ням.) бел. (парт.: Balibo) і Маліяна(англ.) бел. (парт.: Maliana) былі ўзяты васьмю днямі пазней[51]. Падчас нападу на Балібо працаўнікі аўстралійскага навінавага тэлебачання, пазней названыя «пяцёркай Балібо»(англ.) бел. (англ.: Balibo Five), былі забіты інданезійскімі салдатамі[52]. Прадстаўнікі Інданезіі заяўлялі, што іх смерць з'яўляецца выпадковай, а ўсходне-тыморскія сведкі казалі, што гэтыя журналісты былі сумысна забіты. Смерць журналістаў і наступныя кампаніі і разборы прыцягнулі міжнародную ўвагу і павялічылі падтрымку незалежнасці Усходняга Тымора[53].

У пачатку лістапада міністры замежных спраў Інданезіі і Партугаліі сустрэліся ў Рыме, каб абмеркаваць рэзалюцыю з нагоды канфлікту. Нягледзячы на тое, што ніхто з тыморскіх лідараў не быў запрошаны на перамовы, FRETILIN паслаў паведамленне, што выказвае гатовасць працаваць з Партугаліяй. Сустрэча скончылася тым, што абодва бакі пагадзіліся на сустрэчу Партугаліі з палітычнымі лідарамі Усходняга Тымора, але сустрэча так і не адбылася[54][55][56]. У сярэдзіне лістапада інданезійскія войскі пачалі аблогу з мора горада Атабаэ(ням.) бел. (парт.: Atabae) і захапілі яго да канца месяца[57][58].

Незадаволеныя нячыннасцю Партугаліі, лідары FRETILIN былі ўпэўнены, што яны змогуць стрымліваць інданезійскі наступ эфектыўней, калі абвесцяць незалежнасць краіны. Камісар па пытаннях нацыянальнай палітыкі Мары Алкатыры(англ.) бел. (парт.: Mari Alkatiri) здзейсніў дыпламатычны тур па Афрыцы, атрымліваючы падтрымку ад розных урадаў. Паводле FRETILIN, у гэтых падарожжах Усходні Тымор атрымаў запэўненні пра прызнанне новай дзяржавы ад 25 краін свету, улучаючы КНР, Кубу, Мазамбік, СССР і Швецыю. Куба захоўвае блізкія адносіны з Усходнім Тыморам і ў пачатку XXI стагоддзя. 28 лістапада 1975 года FRETILIN аднабакова абвясціў незалежнасць(англ.) бел. і стварыў Дэмакратычную Рэспубліку Усходні Тымор[59][60].

Інданезія абвясціла, што лідары APODETI і UDT на наступны дзень абвясцілі захоплены яе войскамі рэгіён у Балібо незалежным ад Усходняга Тымора і аднеслі яго да Інданезіі. Але гэта «дэкларацыя Балібо» была створана інданезійскай разведкай і падпісана на Балі. Надалей яна апісвалася як «дэкларацыя Балібахонг» (індан.: Deklarasi Balibohong) — назва заснавана на гульні слоў, што ўключае інданезійскае слова «хлусня»[61][62]. Партугалія адпрэчыла абедзве дэкларацыі, і інданезійскі ўрад ухваліў ваеннае ўмяшанне для пачатку анексіі Усходняга Тымора[63].

Уварванне[правіць | правіць зыходнік]

Ход інданезійскага ўварвання.
Міністр замежных спраў Інданезіі Адам Малік(руск.) бел. меркаваў, што лік забітых тыморцаў у першыя два гады быў роўны «50 ці, магчыма, 80 тысячам чалавек»[64].

7 снежня 1975 года інданезійскія войскі ўвайшлі ва Усходні Тымор. Аперацыя Лотас (індан.: Operasi Seroja) стала самай маштабнай ваеннай аперацыяй, калі-небудзь праведзенай Інданезіяй[63][65]. Паводле слоў Рамуш-Орты, войскі ваеннай арганізацыі FRETILIN, Falintil(англ.) бел. (парт.: Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor-Leste, заманілі войскі Нацыянальнай арміі Інданезіі на вуліцы Дылі, і 400 дэсантнікаў былі забіты, як толькі яны спусціліся ў горад[66]. Angkasa Magazine паведамляе пра 35 забітых інданезійскіх вайскоўцаў і 122 з боку Falintil[67]. Да канца года 10 000 вайскоўцаў акупавалі Дылі, а іншыя 20 000 пашырыліся па ўсім Усходнім Тыморы[66][68]. Бачачы значную перавагу інданезійскай арміі, камандаванне Falintil адвяло войскі ў горы, дзе яны працягнулі партызанскія баявыя аперацыі[69]. Паведамлялася, што інданезійскія салдаты ў гарадах, у прыватнасці ў Дылі, забівалі без разбору мірных грамадзянаў, у тым ліку гвалтуючы і забіваючы жанчын і дзяцей[70][71][72][73][74].

У сакавіку 1976 года лідар UDT Франсішку Лопеш да Круш (парт.: Francisco Lopes da Cruz) паведаміў, што падчас уварвання былі забіты 60 тысяч тыморцаў. Дэлегацыя інданезійскіх працаўнікоў па аказанні дапамогі насельніцтву пагадзілася з гэтай статыстыкай[75]. У інтэрв'ю 5 красавіка 1977 года з The Sydney Morning Herald(руск.) бел. міністр замежных спраў Інданезіі Адам Малік (індан.: Adam Malik) сказаў, што лік забітых быў «50 ці, магчыма, 80 тысяч чалавек»[64]. Інданезійскі ўрад прадставіў анексію Усходняга Тымора як антыкаланіяльную дзейнасць. Буклет(руск.) бел. інданезійскага МЗСа 1977 года, азагалоўлены «Дэкаланізацыя ва Усходнім Тыморы», аддаваў даніну «свяшчэннаму праву самавызначэння»[76] і прызнаваў APODETI сапраўднымі прадстаўнікамі ўсходне-тыморскай большасці. У ім гаварылася, што папулярнасць FRETILIN з'яўляецца вынікам «палітыкі пагроз, шантажу і тэрору»[27]. Надалей інданезійскі міністр замежных спраў Алі Алатас(руск.) бел. (індан.: Ali Alatas) паўтарыў гэту пазіцыю ў сваіх мемуарах 2006 года («Каменьчык у чаравіку: Дыпламатычная барацьба за Усходні Тымор»)[77]. Інданезія сцвярджала пасля ўварвання, што падзел вострава на заходнюю і ўсходнюю часткі быў «вынікам каланіяльнага прыгнёту» з боку галандскай і партугальскай імперый. Таму, згодна інданезійскаму ўраду, анексія Усходняга Тымора і стварэнне 27-й правінцыі было проста чарговым крокам да аб'яднання архіпелага, якое пачалося ў 1940-х[23].

Рэакцыя ААН і міжнароднае права[правіць | правіць зыходнік]

На наступны дзень пасля ўварвання камітэт Генеральнай асамблеі ААН быў скліканы для абмеркавання сітуацыі. Дзяржавы-саюзнікі Інданезіі, улучаючы Індыю, Малайзію і Японію, напісалі рэзалюцыю, якая ганіць Партугалію і тыморскія палітычныя партыі за кровапраліцце; яна была адхілена ў карысць праекта, падрыхтаванага Алжырам, Гаянай, Кубай, Сенегалам і пр. Рэзалюцыя ГА 3485 (XXX) была прынята 12 снежня, у ёй утрымліваўся заклік да Інданезіі «адступіць без прамаруджвання»[78][79]. Дзесяццю днямі пазней Савет бяспекі ААН згоднена прыняў рэзалюцыю 384 (1975), якая паўтарае заклік рэзалюцыі Генасамблеі да неадкладнага інданезійскага адступу[80]. Годам пазней Саўбяс выказаў то ж думку ў рэзалюцыі 389 (1976), а Генасамблея прымала падобныя рэзалюцыі, што прызываюць да самавызначэння Усходняга Тымора, з 1976 па 1982 год[81]. Урады буйных краін, такіх як Кітай і ЗША, былі супраць далейшых дзеянняў; меншыя краіны, такія як Гвінея-Бісау, Ісландыя і Коста-Рыка, былі адзінымі дэлегацыямі, што прызывалі да цвёрдага ціску шляхам рэзалюцый[82]. Рэзалюцыя 1982 года заклікала Генеральнага сакратара ААН «ініцыяваць нарады з усімі залучанымі сіламі, знойдучы шлях да дасягнення ўсебаковага ўрэгулявання праблемы»[83].

Юрыст Роджэр С. Кларк (англ.: Roger S. Clark) адзначае, што ўварванне Інданезіі і акупацыя парушаюць два ключавыя прынцыпы міжнароднага права(руск.) бел.: права на самавызначэнне і забарона на агрэсію. Ні петыцыя 7 верасня 1975 года, што прызывала да інтэграцыі, ні наступная рэзалюцыя «Народнага сходу» ў маі 1976 года не маглі быць прызнаны «інфармаванымі і дэмакратычнымі працэсамі, праведзенымі бесстаронне, і заснаванымі на ўсеагульным выбарчым праве», як патрабавала рэзалюцыя 1541 (XV), што ўсталявала дырэктывы норм самавызначэння. У петыцыях таксама былі іншыя неадпаведнасці вымогам[84].

Выкарыстанне Інданезіяй ваеннай сілы ва Усходнім Тыморы з'яўлялася парушэннем першай часткі статута ААН, якая абвяшчае: «Усе Члены Арганізацыі Аб'яднаных Нацый устрымліваюцца ў іх міжнародных адносінах ад пагрозы сілай ці яе прымянення супраць тэрытарыяльнай недатыкальнасці ці палітычнай незалежнасці любой дзяржавы…» Некаторыя назіральнікі пярэчаць, што Усходні Тымор не быў дзяржавай на час уварвання і таму не быў абаронены статутам ААН. Гэта прэтэнзія паўтарае нідэрландскія пярэчанні падчас нацыянальнай рэвалюцыі ў Інданезіі. Навуковая і юрыстка Сьюзан Маркс зважае на тое, што, калі Усходні Тымор лічыўся партугальскай калоніяй, тады б «былі сумневы наконт ужывання гэтага пункта [раздзел I статута ААН] у кантэксце ўзброенага канфлікту паміж каланіяльнай сілай і яе калоніяй, але ці наўрад можа падпадаць пад сумневы тое, што яна ставіцца да ўжывання сілы адной суверэннай дзяржавы да калоніі іншай»[85].

Інданезійскае панаванне[правіць | правіць зыходнік]

17 снежня Інданезія сфармавала Часовы ўрад Усходняга Тымора (ЧУУТ), які ўзначальваўся Арналду душ Рэйш Араужам (парт.: Arnaldo dos Reis Araújo) з APODETI у якасці прэзідэнта Лопешам да Крушам з UDT[86][63]. Большасць крыніц апісвае гэту структуру як тварэнне інданезійскіх вайскоўцаў[87][88][89][90][91][92]. Адной з першых ініцыятыў ЧУУТ было стварэнне «Народнай асамблеі», што складалася з абраных прадстаўнікоў і лідараў «з розных сфер тыморскага жыцця»[93]. Як і сама ЧУУТ, асамблея звычайна лічыцца інструментам прапаганды, створанай інданезійскай арміяй; хоць міжнародныя журналісты і былі запрошаны асвятліць сустрэчу групы ў маі 1976 года, іх перасоўванне сур'ёзна абмежавалі[94][95][88][96]. Асамблея стварыла запыт на фармальную інтэграцыю ў Інданезію, які Джакарта апісала як «акт самавызначэння» ва Усходнім Тыморы[97].

Інданезійскія кампаніі супраць руху супраціўлення[правіць | правіць зыходнік]

Лідары інданезійскай разведкі, якія валодалі уплывам на прэзідэнта Сухарта, думалі, што ўварванне, падаўленне супраціўлення FRETILIN і інтэграцыя з Інданезіяй будуць хуткімі і параўнальна бязбольнымі. Наступныя інданезійскія дзеянні былі разбуральны для Усходняга Тымора і прывялі да гіганцкага знясілення рэсурсаў Інданезіі, а таксама падарвалі аўтарытэт Інданезіі на сусветнай арэне і ў выніку прывялі да паразы. Шварц мяркуе, што той факт, што падтрымка вайскоўцаў толькі нязначна зменшылася ў выніку пралікаў разведкі і параз сярэдзіны 1970-х гадоў паказвае ступень дамінавання ваенных у інданезійскай палітыцы[24]. Усходні Тымор быў трэнавальным палігонам для афіцэрскага складу, што атрымаў навыкі ў вобласці тактык падаўлення сепаратыстаў у Ачэху і Папуа і быў грунтам забеспячэння дамінавання ваенных у Інданезіі[98].

Помнік інтэграцыі ў Дылі быў падораны ўрадам Інданезіі(англ.) бел. ў знак вызвалення ад каланіялізму.

Інданезія ізалявала Усходні Тымор ад астатняга свету, з выняткам некалькіх гадоў у канцы 80-х і пачатку 90-х, заяўляючы пра тое, што пераважная большасць жыхароў Усходняга Тымора падтрымлівае інтэграцыю. Гэтай пазіцыі прытрымлівася інданезійскія СМІ, сочачы за тым, каб прыняцце жыхарамі інтэграцыі з Інданезіяй было такім, што самім сабой разумеецца, і не з'яўлялася праблемай для большасці інданезійцаў[99].

З верасня 1977 года інданезійскія войскі пачалі тое, што афіцыйныя прадстаўнікі Каталіцкай царквы ва Усходнім Тыморы назавуць кампаніяй «акружэння і вынішчэння»[100]. 35 000 салдатаў з войскаў Нацыянальнай арміі атачалі тэрыторыі з падтрымкай FRETILIN і забівалі сотні мужчын, жанчын і дзяцей. За паветранымі і марскімі бамбардзіроўкамі шлі наземныя атрады, якія знішчалі вёскі і сельскагаспадарчую інфраструктуру. У гэты перыяд меркавана былі забіты некалькі тысяч чалавек[101][102][103]. Падчас стрэльб з інданезійскімі войскамі ў снежні 1978 года быў забіты лідар FRETILIN Нікалау Лабату(руск.) бел. (парт.: Nicolau Lobato). Яго наступнікам быў Шанана Гужмау (парт.: Xanana Gusmão), які спрыяў стварэнню Нацыянальнага савета супраціўлення мауберэ(ням.) бел. (парт.: Conselho Nacional da Resistência Maubere, CNRM), арганізацыю для асоб і груп, якія выступалі супраць акупацыі[104].

Інданезійскія войскі змясцілі дзясяткі тысяч чалавек у лагеры, дзе яны галадалі[105][106][107]. Радыё FRETILIN сцвярджала, што інданезійскія самалёты рассейвалі баявыя хімічныя рэчывы і некаторыя назіральнікі, улучаючы біскупа Дылі, сцвярджалі, што бачылі скінуты ў сельскай мясцовасці напалм[108]. У 1981 годзе войскі пачалі аперацыю «Кеаманан» (індан.: Operasi Keamanan), якую некаторыя назвалі праграмай «плот з ног». 50 тысячам усходне-тыморскіх мужчын і хлопчыкаў было загадана перайсці праз горы і выцесніць партызан у цэнтральную частку рэгіёна. Аперацыя правалілася, народнае абурэнне супраць акупацыі стала мацней, чым калі-небудзь[109][110]. Войскі Інданезіі праводзілі шматлікія аперацыі па знішчэнні войскаў FRETILIN, што хаваліся ў горах і праводзілі асобныя атакі, на працягу наступных дзесяці гадоў. У гарадах і селах тымчасам пачаў з'яўляцца негвалтоўны рух супраціўлення[111].

У той жа час інданезійскія сілы пачалі маштабную кампанію па забойствах, катаваннях, знікненням(англ.) бел., палітычным зняволенням і іншым парушэнням чалавечых правоў[112][113][114][115][116]. Пачынаючы з 1981 года інданезійскія ўрадоўцы пачалі адпраўляць тысячы зняволеных на востраў Атаура, мясцовыя ўмовы Міжнародная амністыя апісала як «жахлівыя»[117][118][119]. Масавыя забойствы насельніцтва інданезійскімі вайскоўцамі былі дакументаваны па ўсім Усходнім Тыморы. У верасні 1981 гады 400 мірных грамадзянаў былі забіты ў Лаклуце(ням.) бел. (парт.: Lacluta), у жніўні 1983 года 200 чалавек былі спалены жыўцом у вёсцы Срэраш, іншыя 500 былі забіты каля змешчанай непадалёк рэкі. Сведка, які сведчыў у аўстралійскім сенаце, сказаў, што салдаты разбівалі галовы маленькіх дзяцей аб камяні[120][121][122][123][124].

Падазраваных у супрацьдзеянні інтэграцыі часта арыштоўвалі і катавалі[125][126][127][128]. У 1983 годзе Міжнародная амністыя апублікавала інструкцыі для ваеннага персаналу, у якіх апісвалася, як прычыняць фізічныя і маральна пакуты, і перасцярогі войскам «унікаць фатаграфавання падчас катаванняў (электрычным токам, распрананнем дагала і г.д.)»[129]. У сваіх мемуарах 1997 года («Незавершаная барацьба Усходняга Тымора: Усярэдзіне тыморскага супраціўлення») Канстансіа Пінта апісвае катаванні з боку інданезійскіх салдатаў: «З кожным пытаннем я атрымліваў два ці тры ўдары ў твар. Калі так моцна б'юць у твар, здаецца, што ён разломліваецца на часткі. Яны білі мяне па спіне і па баках рукамі, а потым — нагамі. [У іншым месцы] яны псіхалагічна катавалі мяне; яны не білі, але пагражалі забіць мяне. Яны нават паклалі на стол зброю»[130]. У кнізе Мішэль Цёрнер «Расказваючы пра Усходні Тымор: Персанальныя сведчанні 1942—1992» жанчына па імі Фаціма апісвае катаванні ў турме Дылі: «Яны прымушалі людзей сядаць на крэслы, ножкі якіх ставілі прысутнаму на пальцы ног. Гэта вар'яцтва, так. Салдаты змешвалі сваю мачу з ежай і давалі яе зняволеным. Яны выкарыстоўвалі электрашок і электрычныя машыны…»[131].

Гвалт над жанчынамі[правіць | правіць зыходнік]

Жорсткі зварот інданезійскіх вайскоўцаў з жанчынамі ва Усходнім Тыморы быў частым і добра задакументаваным[132][133][134][135][136]. У дадатак да адвольных затрыманняў, катаванняў і пазасудовых забойстваў жанчыы сутыкаліся са згвалтаваннямі і сексуальнымі дамаганнямі, часам толькі за тое, што іх сваякі бралі ўдзел у руху за незалежнасць. Дакладны лік ахвяр складана ацаніць з-за моцнага ваеннага кантролю падчас акупацыі і сораму, які адчуваецца ахвярамі. У справаздачы пра гвалт над жанчынамі ў Інданезіі і Усходнім Тыморы Amnesty International піша: «Жанчыны неахвотна паведамляюць пра гвалт і сексуальныя дамаганні няўрадавым арганізацыям, не кажучы ўжо пра паліцыю ці армію»[137].

Іншымі формамі гвалту супраць жанчын з'яўляліся нападкі, застрашванне і прымусовыя шлюбы. Справаздача Amnesty расказвае пра выпадак жанчыны, прымушанай жыць з камандзірам у Баўкау(руск.) бел., якая пасля яе вызвалення штодня павяргалася нападкам з боку войскаў[137]. Такія «шлюбы» адбываліся ўвесь час на ўсім працягу акупацыі[138]. Жанчын таксама падбухторвалі згаджацца на стэрылізацыйныя(руск.) бел. працэдуры, на некаторых аказвалі ціск для прыняцця гарманальных ін'екцый, часам без поўнага ведання пра іх уплыў[139].

У 1999 годзе даследнчыца Рэбека Уінтэрс выпусціла кнігу «Буіберэ: Голас усходне-тыморскіх жанчын», якая апісвае мноства асабістых гісторый гвалту і жорсткага абарачэння з ранніх дзён акупацыі. Адна з жанчын расказвае, што яна была дапытана паўраспраненай, яе катавалі, да яе чапляліся і ёй пагражалі смерцю[140]. Іншая апісвае, што ваенныя скавалі яе па руках і нагах, неаднаразова гвалтавалі і дапытвалі тыднямі[141]. Жанчына, якая гатавала еду партызанам з FRETILIN, была арыштавана, аб яе тушылі цыгарэты, катавалі электрычнасцю і прымусілі голай прайсці праз шыхт салдатаў у рэзервуар, напоўнены мачой і фекаліямі[142].

Прымусовы голад[правіць | правіць зыходнік]

Паколькі значную частку насельніцтва сагналі ў лагеры часовага ўтрымання, вытворчасць ежы была сур'ёзна абмежавана. У лагерах людзям было дазволена займацца земляробствам толькі на невялікай пляцоўцы зямлі непадалёк, сталае выкарыстанне адных і тых жа пляцовак знясіліла ўрадлівасць глеб. Недаяданне і голад пачалі выносіць тысячы жыццяў у канцы 70-х. Адзін з працаўнікоў царквы паведаміў, што ў адной акрузе кожны месяц паміраюць 500 усходнетыморцаў[143]. World Vision International(руск.) бел. наведала Усходні Тымор у кастрычніку 1978 года і заявіла, што 70 тысяч жыхароў Усходняга Тымора знаходзяцца пад пагрозай голаду[144]. Прадстаўнік Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа паведамляў у 1979 годзе, што 80 адсоткаў насельніцтва аднаго з лагераў дрэнна харчуецца, а сітуацыя «дрэнная гэтак жа, як у нігерыйскай Біяфры(руск.) бел.»[145]. МКЧК папярэджвала, што «дзясяткі тысяч знаходзяцца на мяжы голаду»[146]. Інданезія паведаміла, што яна працуе ў гэтым кірунку праз кіраваны ўрадам Інданезійскі Чырвоны Крыж, але NGO Action for World Development аспрэчыла гэту інфармацыю, сказаўшы, што арганізацыя прадае атрымоўваную ёю донарскую дапамогу[143].

У 2006 годзе Камісія па ўсталяванні праўды, прыняцці ўцекачоў і замірэнні ва Усходнім Тыморы выпусціла 2500-старонкавую справаздачу, якая вінаваціла інданезійскіх вайскоўцаў у выкарыстанні прымусовага голаду як зброі для знішчэння ўсходне-тыморскага мірнага насельніцтва, і што вялікай колькасці насельніцтва было «выяўна адмоўлена ў доступе да ежы ці яе крыніц». Справаздача, засноўваючыся на інтэрв'ю з больш за 8000 сведак, а таксама інданезійскіх ваенных паперах і разведкі з міжнародных крыніц, абвяшчала, што Інданезія выкарыстоўвала хімічную зброю і напалм для атручвання ежы і водных рэсурсаў[147][148]. Выніковая справаздача групы цытуе сведчанні асобных людзей, якім было адмоўлена ў ежы, і дэталі знішчэння ўраджаяў і хатняй скаціны інданезійскімі салдатамі[149]. У ёй колькасць загінулых ад голаду і хвароб у выніку акупацыі ацэньваецца прынамсі ў 73 тысяч чалавек[150].

Злоўжыванні з боку FRETILIN[правіць | правіць зыходнік]

Інданезійскі ўрад паведаміў у 1977 годзе, што некалькі масавых пахаванняў, што змяшчаюць «тузіны» людзей, забітых FRETILIN, былі знойдзены каля Айлеу(ням.) бел. (парт.: Aileu) і Саме(руск.) бел. (парт.: Same)[151]. Міжнародная амністыя пацвердзіла гэтыя справаздачы ў 1985 годзе, а таксама выказала заклапочанасць з нагоды некалькіх пазасудовых забойстваў, за якія FRETILIN узяла адказнасць[152]. У 1997 годзе Human Rights Watch асудзіла серыю атак, ажыццёўленых FRETILIN, якія прывялі да смерці дзевяці мірных грамадзян[153].

Дэмаграфія і эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Інданезійскі сцяг Усходняга Тымора (індан.: Timor Timur).

Партугальская мова была забаронена ва Усходнім Тыморы, інданезійская жа стала мовай урада, адукацыі і гандлю, у школах уведзена інданезійская школьная праграма. Афіцыйная інданезійская ідэалогія Панча Сіла(руск.) бел. (індан.: Pancasila) была пашырана на Усходні Тымор, пасада дзяржслужбоўца маглі атрымаць толькі тыя, хто меў сертыфікат па ёй.

Усходне-тыморскія анімісцкія вераванні не ўпісваліся ў канстытуцыйны ў Інданезіі(руск.) бел. монатэізм, што вылілася ў масавыя звароты ў хрысціянства. Партугальскае духавенства было заменена інданезійскім і лацінская і партугальская імша былі заменены інданезійскай[154]. Перад уварваннем менш 30 працэнтаў насельніцтва Усходняга Тымора прыналежалі да Рымскай каталіцкай царквы, у 1980-х ужо 80 % былі зарэгістраваны як каталікі[154].

Усходні Тымор быў асабліва важны для ўрадавай трансміграцыйнай праграмы(руск.) бел., мэтай якой было перасяліць інданезійцаў з густанаселеных у менш населеныя рэгіёны. Цэнзура СМІ азначала, што стан канфлікту ва Усходнім Тыморы быў невядомы мігрантам, пераважна яванскім і балійскім рысавым фермерам. Пасля прыезду яны падвяргаліся атакам тыморскага супраціўлення і сталі аб'ектам абурэння мясцовых жыхароў, бо для рэалізацыі праграмы трансміграцыі ўрад прысвоіў вялікія пляцоўкі зямлі. Хоць многія з мігрантаў і вярнуліся на радзіму, тыя, хто засталіся, згулялі ролю ў «інданезіязацыі» (англ.: Indonesianisation) Усходняга Тымора[155]. 662 сям'і трансмігрантаў (2208 чалавек) пасяліліся ва Усходнім Тыморы ў 1993 годзе[156], тады як прыблізна 150 000 інданезійскіх пасяленцаў жылі ў Тыморы па стане на сярэдзіну 90-х, улучаючы тых, хто працаваў у сферы адукацыі і адміністрацыі[157]. Міграцыя павялічыла незадаволенасць з боку тыморцаў, на працоўныя месцы якіх прыехалі больш прадпрымальныя імігранты[158].

Пасля ўварвання партугальскія камерцыйныя інтарэсы змяніліся інданезійскімі[159]. Мяжа з Усходнім Тыморам адкрылася, што спрычынілася наплыву заходне-тыморскіх фермераў, а ў студзені 1989 года тэрыторыя адкрылася для прыватных інвестыцый. Эканамічнае жыццё ў гарадах перайшло пад кантроль бугіскіх, бутонскіх і макасарскіх прадпрымальнікаў-імігрантаў з Паўднёвага Сулавесі, тым часам як тавары з Усходняга Тымора экспартаваліся па дамоўленасці паміж вайсковымі ўрадоўцамі і інданезійскімі бізнесменамі[160][161]. «Denok», фірма, што кантралявалася арміяй, манапалізавала некаторыя з найболей прыбытковых сфер эканомікі Усходняга Тымора, улучаючы экспарт сандалавага дрэва(руск.) бел., гатэлі і імпарт спажывецкіх тавараў[162]. Найболей прыбытковай часткай гандлю групы, тым не менш, была манаполія на экспарт кавы — самай каштоўнай таварнай культуры[163]. Інданезійскія прадпрымальнікі сталі дамінаваць у галінах, некантралюемых «Denok», а мясцовыя вытворцы партугальскага перыяду перайшлі на інданезійскі імпарт[162].

Галоўным адказам інданезійскага ўрада на крытыку карыстаных метадаў было падкрэсленне аб'ёму інвестыцый краіны ў развіццё ва Усходнім Тыморы аховы здароўя, адукацыі, камунікацый, транспартавання і сельскай гаспадаркі[164]. Усходні Тымор, тым не менш, заставаўся бедным усе стагоддзі партугальскага каланіяльнага кіравання і інданезійскі крытык Джордж Адытджондра (індан.: George Aditjondro) выказвае пункт погляду, што канфлікт у раннія гады акупацыі прывёў да рэзкага падзення вытворчасці кавы і рысу, а таксама пагалоўя рагатай скаціны[165]. Іншыя крытыкі згаджаюцца, што будаванне інфраструктуры часта ажыццяўлялася для спрыяння інданезійскім вайскоўцам і эканамічным інтарэсам[166]. Тым часам як вайсковыя кантралявалі ключавыя прадпрыемствы, прыватныя фундатары, як інданезійскія, так і міжнародныя, унікалі гэту тэрыторыю. Нягледзячы на паляпшэнні ў параўнанні з 1976 годам, справаздача інданезійскага ўрада 1993 года ацэньвала, што ў трох чвэрцях акруг Усходняга Тымора палова насельніцтва жыве за мяжой беднаты[167].

1990-я гады[правіць | правіць зыходнік]

Змены ў руху супраціўлення і палітыцы Інданезіі[правіць | правіць зыходнік]

Буйныя ўкладанні інданезійскага ўрада для паляпшэння інфраструктуры, аховы здароўя і адукацыі ва Усходнім Тыморы не скончылі з супраціўленнм тыморцаў інданезійскаму кіраванню[168]. Хоць у 1980-х сілы FRETILIN скараціліся да некалькіх сотняў узброеных людзей, надалей арганізацыя наладзіла кантакты з моладдзю, асабліва ў Дылі, пасля чаго аформілася няўзброенае грамадзянскае супраціўленне, што імкнулася да самавызначэння.

Многія з удзельнікаў пратэстнага руху былі дзецьмі на момант уварвання і атрымалі адукацыю ўжо пры інданезійцах. Яны абураліся з-за рэпрэсій тыморскага культурнага і палітычнага жыцця інданезійскай уладай, выпрабоўвалі змяшаныя пачуцці з нагоды эканамічнага развіцця Тымора Інданезіяй і гаварылі ў побыце на партугальскай, настойваючы на сваім партугальскім паходжанні. Шукаючы дапамогі ад Партугаліі ў самавызначэнні, яны цвёрда лічылі, што Інданезія — акупацыйная сіла[169]. За мяжой такія члены FRETILIN, як былы журналіст Жазэ Рамуш-Орта (надалей — прэм'ер-міністр і прэзідэнт), зважалі на іх сітуацыю на дыпламатычных сустрэчах[170].

Саслабелае ўзброенае супраціўленне заахвоціла інданезійскі ўрад адкрыць у 1988 годзе Усходні Тымор для паляпшэння яго камерцыйных перспектыў, улучаючы скасаванне забароны на падарожжы ў рэгіён журналістаў. Новая палітыка ў гэтым дачыненні сталі вынікам дзейнасці міністра замежных спраў Алі Алатаса, нягледзячы на пярэчанні вайсковых лідараў, якія баяліся страціць кантроль. Алатас і дыпламаты схілілі Сухарта да змены палітыкі ў якасці адказу на міжнародныя рэзалюцыі. У канцы 1989 года ваенны камандзір Мулядзі быў заменены Рудольфам Вароўвам (індан.: Rudolf Warouw), які паабяцаў больш «пераканальны» падыход да праціўнікаў інтэграцыі. Абмежаванні на вандраванні ўсярэдзіне тэрыторыі былі саслаблены, групы палітычных зняволеных былі адпушчаны, а катаванні ў допытах сталі выкарыстоўваць радзей. Вароўв спрабаваў павялічыць вайсковую дысцыпліну: у лютым 1990 года інданезійскі салдат быў асуджаны за неправамерныя паводзіны ва Усходнім Тыморы. Гэта стала першым такім дзеяннем з часоў уварвання[171].

Зніжэнне страху пераследу натхніла рухі супраціўлення; антыінтэграцыйныя пратэсты суправаджалі кожны прыезд высокапастаўленых асоб ва Усходні Тымор, улучаючы прыезд папы Яна Паўла II у 1989 годзе[158]. Сканчэнне халоднай вайны скасавала вялікую частку апраўданняў заходняй падтрымкі акупацыі Інданезіяй. Праблемы самавызначэння і праў чалавека атрымалі міжнародную ўвагу і рабілі далейшы ціск на Інданезію[172]. Пазнейшыя падзеі ва Усходнім Тыморы ў 90-х гадах дапамаглі ашаламляльна павялічыць цікавасць да яго з боку міжнароднай супольнасці, што значна паскорыла актыўнасць супраціўлення[173].

Масавае забойства на могілках Санта-Круш[правіць | правіць зыходнік]

Масавае забойства на могілках Санта-Круш(англ.) бел. адбылося падчас мемарыяльнай працэсіі(руск.) бел. да магілы Себасцьяна Гоміша (парт.: Sebastião Gomes).

12 лістапада 1991 года падчас мемарыяльнай імшы па забітым інданезійскімі войскамі юнаку дэманстранты колькасцю 2500 чалавек разгарнулі сцяг FRETILIN і плакаты з лозунгамі за незалежнасць; дэманстрацыя была шумнай, але мірнай[174]. Пасля недоўгачасовай сутычкі паміж інданезійскімі войскамі і пратэстоўцамі[175] 200 інданезійскіх салдатаў адкрылі агонь па натоўпе, забіўшы сама меней 250 тыморцаў[176][177][178].

Сведкавыя сведчанні замежнікаў хутка дайшлі да міжнародных навінавых арганізацый, а відэазапіс забойстваў шмат разоў транслявалі па тэлебачанні[179][180][181]. У адказ на забойства актывісты па ўсім свеце выяўлялі салідарнасць з Усходнім Тыморам і з новай настойлівасцю загучалі думкі пра самавызначэнне[182]. Tapol(англ.) бел., брытанская арганізацыя, створаная ў 1973 годзе для падтрымання дэмакратыі ў Інданезіі, павялічыла аб'ём сваёй працы ва Усходнім Тыморы. У ЗША была заснавана і неўзабаве адкрыла аддзяленні ў дзесяці гарадах краіны East Timor Action Network(англ.) бел. (цяпер East Timor and Indonesia Action Network, ETAN)[183]. Іншыя групы салідарнасці з'явіліся ў Аўстраліі, Бразіліі, Германіі, Ірландыі, Малайзіі, Партугаліі і Японіі.

Асвятленне забойстваў было жывым прыкладам таго, як выраслі новыя інданезійскія СМІ, і як усё больш і больш цяжка для «Новага парадку» кантраляваць інфармацыю, што паступае і зыходзіць з Інданезіі, а таксама тое, што пасля сканчэння «халоднай вайны» ўрад усё больш і больш падпадаў пад пільную ўвагу міжнароднай супольнасці[184]. Усё большы лік прадэмакратычна настроеных студэнцкіх груп і іх выданняў пачалі адкрыта і крытычна абмяркоўваць не толькі Усходні Тымор, але таксама і сам «Новы парадак» і агульную гісторыю, і будучыню Інданезіі[182][184][185][186].

Вострае неадабрэнне арміі было выказана не толькі ў міжнароднай супольнасці, але і сярод інданезійскай эліты. Але масавае забойства паслужыла нагодай для скасавання аблягчэння доступу да тэрыторыі вострава, ажыццёўленай у 1989 годзе, і пачатку новага перыяду рэпрэсій[98]. Вароўв быў зняты з паста, а яго «больш гнуткі» падыход да супраціўлення быў згорнуты яго начальнікамі. Падазраваныя ў сімпатыі да FRETILIN былі арыштаваны, павялічыўся лік парушэнняў правоў чалавека, а забарона на наяўнасць замежных журналістаў была адноўленая. Узначаленае Прабова Субіянта(руск.) бел. спецпадраздзяленне інданезійскай арміі Капасус(англ.) бел. (індан.: Kopassus) арганізавала трэніроўкі бандам, адметнай рысай якіх былі чорныя каптуры, каб яны зламалі астатняе супраціўленне[98]. У выніку нянавісць усходніх тыморцаў да інданезійскай ваеннай акупацыі ўзмацнілася[187].

Арышт Шананы Гужмау[правіць | правіць зыходнік]

20 лістапада 1992 года лідар FRETILIN Шанана Гужмау быў арыштаваны інданезійскімі ўладамі[188]. У маі ён быў прысуджаны да пажыццёвага зняволення за «паўстанне»[189], але надалей прысуд быў заменены на зняволенне тэрмінам 20 гадоў[190]. Арышт прызнанага лідара супраціўлення стаў вялікай праблемай антыінтэграцыйнага руху ва Усходнім Тыморы, але Гужмау працягваў быць знакам надзеі нават з турмы Чыпінанг(англ.) бел.[173][188]. Тымчасам негвалтоўнае супраціўленне ўсходнетыморцаў працягвалася. Калі тагачасны прэзідэнт ЗША Біл Клінтан наведаў Інданезію ў 1994 годзе, 29 усходнетыморскіх студэнтаў пікетавалі паольства ЗША ў знак пратэсту супраць падтрымкі імі Інданезіі[191].

У той жа час назіральнікі-праваабаронцы прыцягнулі ўвагу да парушэнняў з боку інданезійскіх войскаў і паліцыі, якія працягваліся. Справаздача Human Rights Watch 1995-га года адзначае, што «лік злоўжыванняў на тэрыторыі [вострава] працягвае расці», улучаючы катаванні, знікненні і абмежаванні фундаментальных правоў [чалавека][192]. Пасля серыі бунтаў у верасні і кастрычніку Amnesty International крытыкавала інданезійскія ўлады за хвалю выпадковых арыштаў і катаванняў. У дакладзе арганізацыі паказваецца, што затрыманых білі металічнымі дубцамі, збівалі нагамі, ім рэзалі скуру і пагражалі смерцю[193].

Нобелеўская прэмія міру[правіць | правіць зыходнік]

У 1996 годзе да Усходняга Тымора нечакана была прыцягнута сусветная ўвага, калі Нобелеўскую прэмію міру за «высілкі па справядлівым і мірным вырашэнні канфлікту ва Усходнім Тыморы» атрымалі біскуп Карлуш Белу і Жазэ Рамуш-Орта[194]. Нобелеўскі камітэт паказаў у сваім прэс-рэлізе, што ён спадзяецца, што ўзнагарода «стане стымулам да знаходжання дыпламатычнага вырашэння канфлікту ва Усходнім Тыморы, засноўваючыся на праве народаў на самавызначэнне»[194]. Паводле слоў Ірвіна Эбрамса(англ.) бел. (англ.: Irwin Abrams):

Для Інданезіі ўручэнне прыза было прычынай сораму… У публічных заявах урад паспрабаваў адлучыць лаўрэатаў адзін ад аднаго, нехаця прызнаючы прэмію біскупа Белы, над якім, на думку ўрада, ёй можа ажыццяўляць нейкі кантроль, адначасна вінавацячы Рамуш-Орта ў адказнасці за зверствы падчас грамадзянскага супрацьстаяння ва Усходнім Тыморы і завучы яго палітычным апартуністам. На цырымоніі ўзнагароджання старшыня Нобелеўскага камітэта Сеерстэда адказаў на гэтыя вінавачанні, паказаўшы, што падчас грамадзянскага канфлікту Рамуш-Орта нават не быў у краіне і пасля вяртання ён спрабаваў памірыць дзве партыі[195].

Дыпламаты з Інданезіі і Партугаліі тым часам працягвалі праводзіць кансультацыі, патрэбныя па рэзалюцыі ГА ААН 1982 года і арганізавалі серыю сустрэч для таго, каб вырашыць праблему, якую міністр замежных спраў Алі Алатас назваў «каменьчыкам у інданезійскім чаравіку»[196][197].

Канец інданезійскага кіравання[правіць | правіць зыходнік]

Адноўленыя спробы пасярэдніцтва паміж Інданезіяй і Партугаліяй пад эгідай ААН пачаліся ў пачатку 1997 года[198].

Змены ў Інданезіі[правіць | правіць зыходнік]

Бухарудзін Юсуф Хабібі прымае прэзідэнцкую прысягу 21 мая 1998 года.

Незалежнасць Тымора ці яго рэгіянальная аўтаномія былі немагчымыя падчас Новага парадку Сухарта. Нягледзячы на тое, што інданезійская грамадская думка ў 1990-я гады паказвала разуменне становішча ў Тыморы, сярод інданезійцаў была шырока пашырана боязь, што незалежны Усходні Тымор можа дэстабілізаваць адзінства ўсёй Інданезіі[199]. Азіяцкі фінансавы крызіс(руск.) бел. аднак прывёў да вялікіх змен у Інданезіі і спрычыніў адстаўку Сухарта ў маі 1998 года, скончыўшы яго 32-гадовае кіраванне[200]. Прабова, які знаходзіўся ў той час ужо ва ўпраўленні Інданезійскага стратэгічнага рэзерву, адправіўся ў выгнанне ў Іарданію, а вайсковыя аперацыі ва Усходнім Тыморы каштавалі збяднеламу інданезійскаму ўраду мільён долараў у дзень[98]. «Рэфармацыя» (індан.: Reformasi) стала пераходным перыядам палітычнай адкрытасці, улучаючы раней нечуваныя дэбаты па інданезійскіх адносінах з Усходнім Тыморам.

Апошнія месяцы 1998 года дыскусіі праводзіліся ў Дылі, прытым рух ішоў у кірунку рэферэндуму[98]. Міністр замежных Алатас апісаў планы паступовай перадачы рэгіёну аўтаноміі, што пазней вядзе да магчымай незалежнасці як «суцэльныя праблемы, ніякай карысці» для Інданезіі[201]. 8 чэрвеня 1998 года, праз тры тыдні пасля заняцця пасады наступнік Сухарта Бухарудзін Юсуф Хабібі (індан.: Bacharuddin Jusuf Habibie) анансуе, што Інданезія прапануе Усходняму Тымору адмысловы план атрымання аўтаноміі[200].

У канцы 1998 года аўстралійскі ўрад напісаў Інданезіі ліст, апавяшчаючы пра змену аўстралійскай знешняй палітыкі ў дачыненні праблемы і раячы пачаць рэферэндум пра незалежнасць цягам наступных дзесяці гадоў. Прэзідэнт Хабібі ўбачыў у гэтым намёк на «каланіяльнае кіраванне» з боку Інданезіі і вырашыў склікаць рэферэндум па дадзеным пытанні[202].

Інданезія і Партугалія 5 мая абвясцілі пра тое, што дасягнута пагадненне пра правядзенне рэферэндуму, у якім жыхары Усходняга Тымора змогуць выбраць паміж аўтаноміяй ці незалежнасцю. Галасаванне пад кіраваннем місіі ААН ва Усходнім Тыморы(англ.) бел. (МААНУТ) павінна было быць праведзена 8 жніўня, але было адкладзена да 30-га. Інданезія таксама ўзяла на сябе адказнасць за бяспеку, што выклікала турботу ва Усходнім Тыморы; аднак многія назіральнікі лічылі, што ў адваротным выпадку Інданезія забараніла б замежным міратворцам знаходзіцца ў Тыморы падчас галасавання[203].

Рэферэндум 1999 года[правіць | правіць зыходнік]

Калі групы, што выступалі за аўтаномію і незалежнасць, пачалі агітацыйную кампанію, некалькі выступаючых за інтэграцыю паўвайсковых усходне-тыморскіх груповак пачалі пагражаць гвалтам і, пазней, сталі яго ўжываць па ўсёй краіне. Звінаваціўшы МААНУТ у падтрымцы незалежнасці, групы былі навучаны інданезійскімі вайскоўцамі і супрацоўнічалі з імі. Перад абвяшчэннем Майскага дагавора дзясяткі ўсходнетыморцаў былі забіты ў выніку нападу ў Лікісе(ням.) бел.. 16 мая 1999 года ў вёсцы Атара банда, што суправаджалася інданезійскімі вайскоўцамі, атакавала людзей, якіх яны злічылі актывістамі кампаніі за незалежнасць; у чэрвені іншая група напала на офіс МААНУТ у Маліяне(ням.) бел.. Інданезійскія ўлады заяўлялі, што не могуць спыніць гвалт паміж бакамі, але Рамуш-Орта разам з многімі іншымі людзьмі высмейваў падобны пункт погляду[204]. У лютым 1999 гады ён сказаў: «Перад адступленнем яна [Інданезія] як заўсёды і абяцала, хоча выклікаць хаос і дэстабілізацыі. Мы чулі гэта на працягу многіх гадоў ад інданезійскай арміі на Тыморы»[205].

Тым часам як лідары вайскоўцаў папярэдзілі пра будучы крывавы канфлікт, інданезійскі пасол па адмысловых даручэннях Франсішку Лопеш ды Круш заявіў: «Калі народ адпрэчыць аўтаномію, ёсць імавернасць кровапраліцця ва Усходнім Тыморы»[206]. Адна з ваенізаваных груповак заявіла, што галасаванне за незалежнасць прывядзе да «мора агню», адсылаючы да «Бандунгскага мора агню», аднаго з эпізодаў інданезійскай вайны за незалежнасць ад нідэрландцаў[207]. З набліжэннем даты галасавання справаздачы пра гвалт супраць прыхільнікаў падавання незалежнасці працягвалі паступаць[208].

Дзень галасавання, 30 жніўня 1999 года, быў у цэлым спакойным. Прагаласавала 98,6 працэнтаў зарэгістраваных выбарцаў; 4 верасня тагачасны генеральны сакратар ААН Кофі Анан абвясціў, што 78,5 працэнтаў галасоў былі аддадзены за незалежнасць[209]. Інданезійцы, якія верылі ў словы «Новага парадку» пра тое, што тыморцы хочуць інтэграцыі, былі шакаваны і адмаўляліся верыць у вынікі галасавання. Многія рэпартажы СМІ вінавацілі назіральнікаў з ААН і Аўстраліі ў ціску на Хабібі[210].

Цягам некалькіх гадзін пасля абвяшчэння вынікаў рэферэндуму ваенізаваныя групоўкі пачалі нападаць на людзей і рабіць падпалы ў сталіцы, Дылі. Замежныя журналісты і назіральнікі выбараў ратаваліся ўцёкамі, дзясяткі тысяч усходнетыморцаў збеглі ў горы. Ісламісцкія банды атакавалі будынак каталіцкай епархіі(руск.) бел., забіўшы два дзясяткі чалавек; на наступны дзень штаб-кватэра МКЧК была атакавана і згарэла дашчэнту. Амаль сто чалавек былі забіты надалей у Суаі(руск.) бел., шматлікія справаздачы пра падобныя выпадкі разаніны паступалі з усяго Усходняга Тымора[211]. ААН адклікала большасць сваіх службоўцаў, але абгароджаныя тэрыторыі ў Дылі былі наводнены ўцекачамі. Чатыры працаўнікі ААН адмовіліся ад эвакуацыі датуль, пакуль уцекачы не будуць выратаваны, сказаўшы, што яны аддадуць перавагу загінуць ад рук узброеных груповак[209]. У той жа час інданезійскія войскі і паўвайсковыя банды сілком адправілі больш 200 000 чалавек у Заходні Тымор, у лагеры; умовы ўтрымання там атрымалі ад Human Rights Watch эпітэт «жаласныя»[212].

Падчас сустрэчы з дэлегацыяй ААН у Джакарце 8 верасня прэзідэнт Інданезіі назваў паведамленні пра кровапраліцце ва Усходнім Тыморы «фантазіямі» і «хлуснёй»[213]. Генерал інданезійскай арміі Віранта(руск.) бел. (індан.: Wiranto) настойліва сцвярджаў, што яго салдаты трымаюць сітуацыю пад кантролем, а потым выказаў свае эмоцыі пра Усходні Тымор выкананнем хіта 1975 года Feelings(англ.) бел. на імпрэзе для жонак вайскоўцаў[214][215].

Сыход інданезійцаў і высілкі па падтрыманні міру[правіць | правіць зыходнік]

Войскі МСУТ(англ.) бел. увайшлі ў Дылі 20 верасня, праз два тыдні пасля пачатку апошняй хвалі гвалту праінданезійскімі групоўкамі[216].

Гвалт выклікаў негатыўную грамадскую рэакцыю ў Аўстраліі, Партугаліі і іншых краінах, а актывісты гэтых краін аказвалі ціск на свае ўрады для прыняцця мер. Аўстралійскі прэм'ер-міністр Джон Говард радзіўся з генсакам ААН Кофі Ананам і лабіяваў прэзідэнта ЗША Біла Клінтана падтрымаць уступ ва Усходні Тымор узначаленых Аўстраліяй міжнародных міратворчых сіл для спынення хваляванняў. ЗША падалі патрэбныя ў той час лагістычныя і разведвальныя рэсурсы і стрымальную наяўнасць, але не вылучылі для аперацыі армію. Урэшце, 11 верасня Біл Клінтан заявіў[217]:

« Я ясна даў зразумець, што мая гатовасць спрыяць далейшай эканамічнай дапамозе з боку міжнароднай супольнасці будзе залежаць ад таго, якія меры з сённяшняга дня будзе прымаць Інданезія. »

Інданезія, якая знаходзілася ў цяжкім фінансавым стане, памякчыла пазіцыю. Прэзідэнт Хабібі заявіў 12 верасня, што Інданезія адкліча сваіх салдатаў і дасць аўстралійскім міратворчым войскам увайсці ва Усходні Тымор[218].

15 верасня 1999 года Савет бяспекі ААН выказаў заклапочанасць пра пагаршэнне сітуацыі ва Усходнім Тыморы і выпусціў рэзалюцыю 1264, якая закліквала міжнародны міратворчы кантынгент аднавіць мір і бяспеку для абароны і падтрымкі місіі ААН і для аблягчэння аперацый па аказанні гуманітарнай дапамогі датуль, пакуль міратворчыя сілы ААН не будуць ухвалены і дыслакаваны на тэрыторыі Тымора[219].

Міжнародныя сілы ва Усходнім Тыморы(англ.) бел. (МСУТ) пад камандаваннем аўстралійскага генерал-маёра Пітэра Касгроўва(руск.) бел. ўвайшлі ў Дылі 20 верасня, а 31 кастрычніка апошнія часткі інданезійскіх войскаў пакінулі Усходні Тымор[216]. Прыбыццё тысяч салдатаў міжнародных войскаў ва Усходні Тымор прывяло да таго, што незаконныя ўзброеныя фармаванні беглі праз граніцу ў Інданезію, адкуль ажыццяўлялі потым адзінкавыя выбегі супраць МСУТ.

Часовая адміністрацыя ААН ва Усходнім Тыморы(англ.) бел. (ЧААНУТ) была заснавана пад канец кастрычніка і кіравала рэгіёнам два гады. Кантроль над дзяржавай быў перададзены ўраду Усходняга Тымора, і 20 мая 2002 года была абвешчана незалежнасць[220]. 27 сентября того же года Восточный Тимор присоединился к ООН как его 191-й член[221].

Большая частка ваенных сіл МСУТ была аўстралійцамі — на піку аперацыі ў ёй бралі ўдзел больш за 5500 вайскоўцаў з Аўстраліі, улучаючы брыгаду пяхоты з бранятанкавай і авіяцыйнай падтрымкай; у выніку 22 дзяржавы ўнеслі свой унёсак у МСУТ, лік войскаў у якіх налічваў больш 11 000 чалавек[222]. Злучаныя Штаты падавалі важную лагістычную і дыпламатычную падтрымку падчас крызісу, тым часам як крэйсер USS Mobile Bay(англ.) бел. быў пасланы бараніць марскі флот МСУТ, а батальён марской пяхоты з 1000 чалавек, разам з бранятанкавай тэхнікай і артылерыяй адправіліся ва Усходні Тымор на борце USS Belleau Wood(англ.) бел. для падавання стратэгічнага рэзерву ў выпадку значнага ўзброенага супраціўлення[223][224].

Міжнародная рэакцыя[правіць | правіць зыходнік]

Інданезія скарысталася страхам перад камунізмам заходніх краін, улучаючы Аўстралію і ЗША, для атрымання падтрымкі перад уварваннем і акупацыяй Усходняга Тымора[225][226]. Уварванне і падаўленне руху за незалежнасць Усходняга Тымора паслужыла сур'ёзным ударам па інданезійскай рэпутацыі ў свеце і міжнародным даверы да яе[1]. Крытыка з боку краін у стадыі развіцця(руск.) бел. зрабіла немагчымым узначальванне Інданезіяй Руху недалучэння, чаго дамагаўся Сухарта; асуджэнне краіны працягвалася да 1990-х гадоў[227].

Аўстралія[правіць | правіць зыходнік]

У верасні 1974 года аўстралійскі прэм'ер-міністр Гоф Уітлэм сустрэўся з Сухарта і заявіў, што ён будзе падтрымваць Інданезію ў выпадку, калі яна анексуе Усходні Тымор[228]. 11 лістапада 1975 года ўрад Уітлэма быў распушчаны(англ.) бел.. Гэта наклала абмежаванні на часовы ўрад Малкалма Фрэйзера. Да таго, як сталі вядомыя вынікі выбараў 13 снежня(англ.) бел., кожнае дзеянне патрабавала падтрымкі ад абедзвюх палітычных партый і генерал-губернатара[229]. 4 снежня 1975 года Аўстралія беспаспяхова дабівалася прыняцця рэзалюцыі ААН пра статус Усходняга Тымора, аўстралійскі ўрад эвакуяваў сваіх грамадзян і іншых замежных падданых з Дылі[230].

Жазэ Рамуш-Орта прыбыў у Дарвін 5 верасня, заявіўшы, што гуманітарныя арганізацыі Аўстралійскі Чырвоны Крыж(англ.) бел. і Аўстралійскае таварыства міжнароднай дапамогі Тымору (ASIAT) былі забаронены ва Усходнім Тыморы. На той жа прэс-канферэнцыі Орта сказаў, што Усходні Тымор і ўрад FRETILIN не прымуць ніякай дапамогі з боку ААН, калі ў яе аказанні возьме ўдзел Аўстралія[231].

Пасля перамогі ў снежаньскіх выбарах урад Фрэйзера вырашыў, што гандаль з Паўднёва-Усходняй Азіяй і палітычныя сувязі з ёй занадта важныя для таго, каб быць пастаўленымі на кон з-за «безнадзейнай справы»[232]. Аўстралія ўстрымлівалася пры галасаваннях за рэзалюцыі ААН ад 1976 і 1977 года, а ў 1978 годзе стала адзінай дзяржавай, што афіцыйна прызнала Усходні Тымор правінцыяй Інданезіі[233][234][235].

Неўзабаве пасля прызнання анексіі Усходняга Тымора ў 1978 годзе Аўстралія пачала перагаворы з Інданезіяй пра падзел рэсурсаў, знойдзеных у Тыморскім моры.

Год праз Аўстралія і Інданезія пачалі падрыхтоўку дагавора, што падзяляе рэсурсы ў Тыморскім моры. Пагадненне было падпісана ў снежні 1989 года, ахапляючы здабычу ад аднаго да сямі мільярдаў барэляў нафты[236]. Гэты дагавор, разам з агульным эканамічным супрацоўніцтвам з Інданезіяй, часта згадваецца як вырашальны фактар для пазіцыі аўстралійскага ўрада[237][238][239][240][241]. Але ўлічваючы, што амаль 60 000 усходнетыморцаў загінулі падчас бітвы паміж аўстралійскімі і японскімі войскамі, якая адбылася пасля ўварвання ў Тымор японцаў у час Другой сусветнай вайны[9][10][11], некаторыя аўстралійцы былі ўпэўнены, што іх урад завінаваціў былой партугальскай калоніі. Джэймс Дан, старэйшы саветнік па міжнародных адносінах до і падчас акупацыі, асуджаў пазіцыю ўрада, заяўляючы потам: «Тое, што разглядалася як важная стратэгічная пазіцыя ў 1941-м, у 1974-м неактуальнае і нязначнае»[242]. Некаторыя аўстралійскія ветэраны Другой сусветнай вайны пратэставалі супраць акупацыі па падобных прычынах[243].

Наступныя аўстралійскія ўрады лічылі добрыя адносіны і стабільнасць у Інданезіі, найбуйнейшым суседзе Аўстраліі, буферам для бяспекі поўначы Аўстраліі, але сітуацыя з Усходнім Тыморам ускладняла супрацу паміж краінамі[244]. Аўстралія з'яўлялася важнай бяспечнай хованкай для абаронцаў усходне-тыморскай незалежнасці, такіх, як Жазэ Рамуш-Орта, які жыў у Аўстраліі ў перыяд выгнання. Аўстралійскі гандаль з Інданезіяй рос у перыяд 1980-х, урад Кітынга падпісаў пакт пра бяспеку з Інданезіяй у 1995 годзе і даў прыярытэт добрым адносінам з Інданезіяй[245][246]. Адстаўка Сухарта і змены ў палітыцы аўстралійскага прэм'ер-міністра Джона Говарда ў 1998 годзе паспрыялі паскарэнню прыняцця прапановы пра правядзенне рэферэндуму па пытанні незалежнасці Усходняга Тымора[217].

У канцы 1998 год Джон Говард і міністр замежных спраў Аляксандр Доўнер(англ.) бел. падрыхтавалі ліст Інданезіі пра змены ў аўстралійскай пазіцыі, прапануючы даць шанец Усходняму Тымору прагаласаваць пра незалежнасць на працягу дзесяцігоддзя.

Ліст засмуціў інданезійскага прэзідэнта Хабібі, які бачыў у ім вінавачанне Інданезіі ў каланіялізме, і ён вырашыў правесці рэферэндум у найбліжэйшы час[217]. Фундаваны ААН(англ.) бел. рэферэндум быў праведзены ў 1999 годзе і паказаў, што пераважная большасць жыхароў падтрымлівае незалежнасць, але за гэтым пачаліся бязлітасныя сутыкненні і крызіс бяспекі, арганізаваны ўзброенымі групоўкамі, што выступалі супраць незалежнасці. Аўстралія ўзначаліла санкцыянаваныя ААН міжнародныя сілы ва Усходнім Тыморы(англ.) бел. для спынення гвалту і аднаўлення парадку. Тым часам як умяшанне было паспяховым, аўстралійска-інданезійскія адносіны аднавіліся толькі праз некалькі гадоў[217][247].

Аўстралійская лейбарысцкая партыя змяніла палітыку ў адносінах да Усходняга Тымора ў 1999 годзе і прыняла бок падтрымкі ўсходнетыморскай незалежнасці і супраціву інданезійскай наяўнасці ў рэгіёне, як заявіў яе прадстаўнік па міжнародных справах Лоры Брэрэтон(англ.) бел. (англ.: Laurie Brereton)[248]. Аўтарытэт Брэрэтона аспрэчваў урад кіруючай ліберальна-нацыянальнай кааліцыі, яго прэм'ер-міністр Говард і міністр замежных спраў Доўнер. Падтрымку кампаніі аказваў тагачасны член парламента ад лейбарыстаў Кевін Рад, які пазней прывёў лейбарысцкую партыю да перамогі на выбарах 2007 года[248].

Партугалія[правіць | правіць зыходнік]

На наступны дзень пасля ўварванні Партугалія перапыніла дыпламатычныя адносіны з Інданезіяй і пачала падтрымваць рэзалюцыі ААН, якія асуджалі ўварванне. Тым не менш, у канцы 70-х — пачатку 80-х партугальскі ўрад неахвотна абмяркоўваў дадзеную праблему; амерыканскі спецыяліст па Інданезіі Бенедыкт Андэрсан (англ.: Benedict Anderson) меркаваў, што прычынай гэтаму была нявызначанасць у дачыненні заявы Партугаліі на ўступ у Еўрапейскую эканамічную супольнасць[232]. Партугальская крытыка рэзка пачала ўзрастаць з сярэдзіны 1980-х і, пад грамадскім ціскам краіна стала адным з найболей вядомых актывістаў на міжнародных абмеркаваннях пытання самавызначэння Усходняга Тымора[249][232]. На працягу 1990-х Партугалія брала ўдзел у пасярэдніцтве ААН з Інданезіяй[250].

ЗША[правіць | правіць зыходнік]

У сярэдзіне 1970-х ЗША завяршалі адступленне з Індакітая. Непахісная антыкамуністычная Інданезія разглядалася імі як істотная процівага ў рэгіёне і сяброўскія адносіны з інданезійскім урадам лічыліся важнейшымі, чым дэкаланізацыйны працэс ва Усходнім Тыморы[232][251]. Злучаныя Штаты таксама хацелі захаваць свой доступ да глыбакаводных праліваў Інданезіі для невыяўляльнага праходу падвадных лодак паміж Індыйскім і Ціхім акіянамі[232].

Дзяржсакратар ЗША Генры Кісінджэр з прэзідэнтам Джэральдам Фордам абмяркоўвалі Усходні Тымор з прэзідэнтам Сухарта за дзень да ўварвання і сказалі «Мы зразумеем вашу пазіцыю і не будзем перашкаджаць вам у пытанні»[252].

За дзень да ўварвання прэзідэнт ЗША Джэральд Форд і дзяржсакратар Генры Кісінджэр сустрэліся з інданезійскім прэзідэнтам Сухарта і, па наяўных паведамленнях, далі сваю згоду на ўварванне[252]. У адказ на рэпліку Сухарта «Мы хочам вашага разумення, калі намі будзе палічана патрэбным прыняць хуткія і наважныя дзеянні [ва Усходнім Тыморы]», на што Форд яму адказаў «Мы зразумеем вашу пазіцыю і не будзем перашкаджаць вам у гэтым пытанні. Мы разумеем праблему і наяўныя ў вас намеры». Кісінджэр таксама пагадзіўся, хоць у яго і былі боязі, што выкарыстанне створанай у ЗША зброі ва ўварванні будзе выстаўлена на ўсеагульны агляд, кажучы пра сваё жаданне «паўплываць на рэакцыю ў Амерыцы» так, каб «было менш шанцаў, што людзі будуць абмяркоўваць сітуацыю ў непажаданым для ўрада кірунку»[253]. ЗША таксама выказалі надзею, што ўварванне будзе імклівым і не пацягне за сабой працяглага супраціўлення. «Па-за залежнасцю ад таго, што вы станеце рабіць, вельмі важна, каб гэта хутка скончылася», сказаў Кісінджэр Сухарта[254]. Галоўным страхам Кісінджэра, напэўна, было тое, што, калі паўкамуністычны FRETILIN гвалтоўна захопіць уладу, гэта можа натхніць на падобныя перамогі камуністаў па ўсёй Азіі і, магчыма, нават да з'яўлення сепаратысцкіх паўстанняў, якія паставяць пад пагрозу існаванне Інданезіі як дзяржавы[255].

ЗША пастаўлялі зброю ў Інданезію падчас уварвання і наступнай акупацыі. Праз тыдзень пасля ўварвання Савет нацыянальнай бяспекі падрыхтаваў дэталёвы аналіз, які выявіў, што пераважная большасць ваеннай тэхнікі была пададзена ЗША[256]. Тым часам як амерыканскі ўрад казаў, што ён прыпыніла вайсковую дапамогу са снежня 1975-га па чэрвень 1976-га, насамрэч яе памер быў вышэй, чым прапанаваў Дзяржаўны дэпартамент, і Кангрэс працягваў павялічваць яго амаль удвая[254]. Ваенная дапамога ЗША і продаж зброі ў Інданезію павялічыліся з 1974 года і працягваліся да часоў Буша і Клінтана, спыніўшыся толькі ў 1999 годзе[254]. Паміж 1975-м і 1980-м гадамі, калі гвалт ва Усходнім Тыморы дасягнуў піка, ЗША выдаткавалі прыкладна 340 мільёнаў долараў у вайсковае забеспячэнне інданезійскага ўрада. Аб'ём гандлю зброяй паміж ЗША і Інданезіяй у 1975—1995 гадах склаў прыкладна 1,1 мільярда долараў[257].

Камісія па ўсталяванні праўды, прыняцці ўцекачоў і замірэнні(ням.) бел. ААН сцвярджала ў раздзеле «Адказнасць» сваёй выніковай справаздачы, што «вайсковая і палітычная дапамога [ЗША] была істотнай падчас інданезійскіх уварвання і акупацыі» Усходняга Тымора ў перыяд з 1975 па 1999 год. Справаздача (стар. 92) таксама сцвярджала, што «падаванне зброі ЗША было вырашальным для інданезійскага патэнцыялу актывізацыі ваенных аперацый з 1977 года, скіраваных на знішчэнне супраціўлення, у чым ключавую ролю згуляла авіяцыя, што пастаўлялася ЗША»[258][259].

FRETILIN сцвярджаў, што ступень падтрымкі высілкаў урада Інданезіі ва Усходнім Тыморы з боку ЗША, магчыма, выйшла за межы дыпламатычнай і матэрыяльнай дапамогі. Справаздача United Press International(руск.) бел. з Сіднея, датавана 19 чэрвеня 1978 года, цытуе прэс-рэліз FRETILIN, што сцвярджаў наступнае: «Амерыканскія вайсковыя саветнікі і найміты змагаліся разам з інданезійскімі салдатамі супраць FRETILIN у дзвюх бітвах … У той жа час амерыканскія пілоты лётаюць на OV-10 Bronco(руск.) бел. для дапамогі інданезійскай авіяцыі ў бамбардзіровачных налётах на вызваленыя тэрыторыі пад кантролем FRETILIN»[260][261].

Злучаныя Штаты ўстрымліваліся ад галасавання па большасці рэзалюцый ААН, што асуджалі інданезійскае ўварванне[232]. Дэніэл Патрык Мойніхэн, прадстаўнік ЗША ў ААН у той час, напісаў пазней у мемуарах: «Дзярждэпартамент жадаў, каб любыя меры, якія распачынала ААН, аказаліся зусім неэфектыўнымі. Заданне забяспечыць гэта была дадзена мне, і я выконваў яе з немалым поспехам»[262].

Філіпіны[правіць | правіць зыходнік]

З-за моцных сувязей з Інданезіяй Філіпіны спрадвечна не засудзілі ўварванне. Яны не толькі забаранілі заезд Рамуш-Орта ў краіну ў 1997 годзе (калі ён быў запрошаны прачытаць лекцыю ва Універсітэце Філіпін у Дылімане(англ.) бел.), але і ўнеслі яго ў чорны спіс пагранічнікаў[263].

Аднак, з павелічэннем падтрымкі незалежнасці рознымі краінамі Філіпіны змянілі палітыку. Пасля рэферэндуму Філіпіны ўнеслі свой унёсак у медычнае і лагістычнае забеспячэнне МСУТ, але не арміі. Падзяляючы адну і тую ж рэлігію з усходнімі тыморцамі, Філіпіны пазней сталі саюзнікам Усходняга Тымора і захоўваюць з ім добрыя адносіны. Жазэ Рамуш-Орта быў прыбраны з чорнага спіса і рэгулярна чытае лекцыі ў розных універсітэтах Філіпін, самыя вядомыя з якіх — Універсітэт Філіпін у Дылімане, Політэхнічны ўніверсітэт Філіпін(англ.) бел., Універсітэт дэ ла Саль(англ.) бел. і Універсітэт Атэнеа дэ Даваа(англ.) бел..

Іншыя краіны[правіць | правіць зыходнік]

Вялікабрытанія прадала дзясяткі самалётаў BAE Hawk Інданезіі падчас акупацыі, некаторыя з якіх выкарыстоўваліся ў кампаніі «акружэння і вынішчэння».

Вялікабрытанія, Канада, Індыя, Японія і іншыя краіны падтрымвалі Інданезію падчас акупацыі Усходняга Тымора. Вялікабрытанія ўстрымлівалася ад галасавання па ўсіх рэзалюцыях Генасамблеі ААН, якія адносіліся да Усходняга Тымора, і прадавала Інданезіі зброю цягам усяго перыяду акупацыі. У 1978 годзе Інданезія набыла 8 навучальна-трэнеравальных самалётаў BAE Hawk(руск.) бел., якія выкарыстоўваліся падчас кампаніі «акружэння і вынішчэння». Брытанія прадала дзясяткі самалётаў Інданезіі ў 1990-х[264]. Канада ўстрымлівалася ад ранніх рэзалюцый Генасамблеі з нагоды Усходняга Тымора, а па трох была супраць. Канадскі ўрад увесь час прадаваў зброю Інданезіі падчас акупацыі, а ў 1990-х пацвердзіў экспарт запасных частак зброі на агульную суму ў 400 мільёнаў канадскіх долараў[265].

Індыйскі ўрад таксама падтрымліваў Інданезію, злучаючы акупацыю са сваёй анексіяй Гоа ў 1961 годзе[266]. Некаторыя аналітыкі таксама адзначалі, што марудлівасць Інданезіі перашкаджала мірнай перадачы Усходняга Тымора аналагічна таму, як Францыя дзеяла пры перадачы Пандышэры Індыі ў 1962 годзе[267].

Краіны-члены Асацыяцыі дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі ўзгоднена галасавалі супраць рэзалюцый Генасамблеі ААН, якія заклікалі да самавызначэння ва Усходнім Тыморы[268]. Японія таксама галасавала супраць усіх васьмі рэзалюцый Генасамблеі з нагоды Усходняга Тымора[269].

Вынікі[правіць | правіць зыходнік]

Лік загінулых[правіць | правіць зыходнік]

Дакладны лік загінулых лік загінулых падчас акупацыі цяжка ўсталяваць. Справаздача Камісіі па ўсталяванні праўды, прыняццю ўцекачоў і замірэнні(ням.) бел. (CAVR) ААН паведамляе пра прынамсі 90 800: 17 600 неправамерных пакаранняў смерцю і 73 200 смерцяў ад голаду (улічваючы хібнасць даследавання). CAVR не вылічвала верхнюю мяжу колькасці загінулых, хоць выказала дапушчэнне, што яна магла дасягаць 202 600 смерцяў[5]. Камісія лічыць, што інданезійскія войскі адказныя за прыкладна 70 працэнтаў гвалтоўных забойстваў[5].

Даследнік Бэн Кірнан(руск.) бел. (англ.: Ben Kiernan) лічыць, што «колькасць у 150 000 чалавек блізка да праўды», хоць можна зрабіць ацэнкі ў 200 000 чалавек і вышэй[270]. Цэнтр абароннай інфармацыі таксама лічыць агульны лік загінулых блізкім да 150 000[271]. У 1974 годзе каталіцкая царква ацэньвала лік насельніцтва Усходняга Тымора ў 688 711 чалавек, у 1982 годзе яна паведамляла толькі пра 425 000. Гэта прывяло да ацэнкі ў 200 000 загінулых падчас акупацыі[272][273]. Amnesty International і Human Rights Watch лічаць, што загінулі больш 200 000 чалавек[274].

Згодна Гэбрыэлю Дэферу (фр.: Gabriel Defert), які засноўваецца на статыстычных дадзеных інданезійскіх і партугальскіх улад і каталіцкай царквы, у перыяд са снежня 1975 года па снежня 1981-га загінулі прыблізна 308 000 тыморцаз; гэта складае каля 44 % насельніцтва перад акупацыяй[275]. Падобныя лічбы прыводзіць інданезійскі прафесар Джордж Адытджондра, які базуецца на вывучэнні дадзеных інданезійскай арміі, кажучы, што ў раннія гады акупацыі сапраўды загінулі 300 000 тыморцаў[276].

Роберт Крыб (англ.: Robert Cribb) з Аўстралійскага нацыянальнага ўніверсітэта(руск.) бел. сцвярджае, што колькасць ахвяр была моцна перабольшана. Ён сцвярджае, што перапіс насельніцтва, праведзены ў 1980 годзе, які налічыў 555 350 тіморцащ, нягледзячы на тое, што з'яўляецца «самай надзейнай крыніцай з усіх», адлюстроўвае хутчэй мінімальную, чым максімальную колькасць насельніцтва. «Варта нагадаць, што сотні тысяч усходнетіморцащ зніклі падчас гвалту верасня 1999 года толькі для таго, каб з'явіцца пазней», піша ён. Перапіс насельніцтва 1980 года робіцца больш непраўдападобнім пасля параўнання з перапісам 1987 года, які налічыў 657 411 тыморцаў — для гэтага б запатрабаваўся прырост насельніцтва на 2,5 % у год, амаль ідэнтычны вельмі высокім тэмпам узросту ва Усходнім Тыморы з 1970 па 1975 год, што малаімаверна, калі ўлічыць умовы жорсткай акупацыі, асабліва — інданезійскія высілкі па скарачэнні нараджальнасці. Адзначаючы адсутнасць асабістых сведчанняў пра генацыд і паведамленняў пра траўмы інданезійскіх салдатаў, ён дадае, што Усходні Тымор «не выяўляў — на падставе навінавых рэпартажаў і акадэмічных даследаванняў — прыкмет грамадства, пацярпелага ад масавай гібелі… становішча, што прывяло да разаніны ў Дылі ў 1991 годзе… азначала, што грамадства захавала энергію і абурэнне з нагоды адбытага, што было б немагчыма, калі б з ім звярталіся гэтак жа, як у Камбоджы пры Пол Поце». Нават інданезійская вайсковая стратэгія была заснавана на перамозе над «сэрцамі і розумамі» насельніцтва, чаму не спрыяюць вінавачанні ў масавым забойстве[277].

Кірнан, засноўваючыся на колькасці насельніцтва ў 700 000 тыморцаў у 1975 годзе (на базе перапісу каталіцкай царквы 1974 года) ацаніў чаканае насельніцтва 1980 года ў 735 000 (пры ўмове, што ўзрост насельніцтва будзе толькі ў 1 % у год у выніку акупацыі). Прымаючы, што паводле ацэнак Крыба лік насельніцтва ў 1980 быў на 10 % (55 000) ніжэй, Кірнан робіць выснову, што да 180 000 маглі загінуць у вайне[278].

Крыб сцвярджаў, што трохпрацэнтны ўзрост, прапанаваны перапісам 1974 года, занадта высокі, спасылаючыся на той факт, што царква ў мінулым вылічвала працэнт узросту ў 1,8 %, што выказалася б у колькасці партугальскага насельніцтва ў 635 000 чалавек у 1974 годзе.

Хоць Крыб сцвярджаў, што партугальскі перапіс найхутчэй быў заніжаны[278], ён лічыў яго больш слушным, чым перапіс царквы, з-за таго, што царква рабіла спробы экстрапаляваць памер агульнай колькасці насельніцтва з-за «свайго няпоўнага доступу да грамадства» (менш за палова тыморцаў тады былі каталікамі). Мяркуючы, што ўзрост насельніцтва ў адпаведнасці з узроўнем у іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі потым дасць больш дакладны лік у 680 000 для 1975 года, чаканай колькасцю насельніцтва ў 1980 годзе была б крыху больш 775 000 (без уліку зніжэння нараджальнасці ў выніку інданезійскай акупацыі)[278]. Дэфіцыт насельніцтва застаўся б на узроўні ў амаль 200 000 чалавек. Згодна з Крыбам, інданезійская палітыка ў рэгіёне зменшыла нараджальнасць на 50 %, такім чынам, 45 000 з усходніх тыморцаў не нарадзіліся, а не забіты; іншыя 55 000 чалавек «зніклі» ў выніку непадпарадкавання тыморцаў інданезійскім уладам, што праводзілі перапіс 1980 года[247]. Розныя фактары — сыход дзясяткаў тысяч людзей са сваіх хат, каб абараніць сябе ад FRETILIN у 1974—1975 гадах; смерць тысяч людзей у грамадзянскай вайне; смерць змаганцаў за незалежнасць падчас акупацыі; забойствы, ажыццёўленыя FRETILIN; стыхійныя бедствы — усё гэта змяншала паводле яго думкі лік грамадзянскага насельніцтва ў той час. Засноўваючыся на ўсіх гэтых дадзеных, Крыб кажа пра значна меншую колькасць смерцяў, ацэньваючы ў 100 000 ці менш пры мінімальным значэнні ў 60 000, і толькі дзясятая частка грамадзянскага насельніцтва памерла не ад натуральных прычын у перыяд з 1975 па 1980 год[279].

Кірнан сцвярджаў у адказ на гэта, што прыток працоўных мігрантаў падчас акупацыі і павелічэнне тэмпаў узросту насельніцтва, характэрнае для крызісу смяротнасці, апраўдвае ўзяцце за аснову для ацэнкі насельніцтва ў 1987 годзе перапіс насельніцтва ў 1980 годзе, і што перапіс насельніцтва царквой у 1974 годзе нельга не ўлічваць з-за адсутнасці доступу царквы да грамадства, бо гэта прывяло да магчымага заніжэння ацэнкі[278]. Ён складае, што прынамсі 116 000 удзельнікаў узброенага змагання і грамадзянскіх асоб былі забіты з абодвух бакоў ці памерлі «ненатуральнай» смерцю ў 1975—1980 гады (калі гэта так, то гэта дае падставы меркаваць, што каля 15 % грамадзянскага насельніцтва Усходняга Тымора былі забіты за гэтыя гады)[278]. Ф. Хіёрт (нарв.: Finngeir Hiorth) ацэньвае, што 13 % (95 000 з меркаваных 730 000, калі ўлічваць скарачэнне нараджальнасці) грамадзянскага насельніцтва памерла ў гэты перыяд[247]. Кірнан мяркуе, што дэфіцыт насельніцтва налічваў каля 145 000 чалавек пры ўліку скарачэння нараджальнасці, ці 20 % насельніцтва Усходняга Тымора[278]. Сярэдняй ацэнкай справаздачы ААН былі 146 000 чалавек забітымі; Рудольф Румель(руск.) бел. (англ.: Rudolph Rummel), аналітык палітычных забойстваў, ацэньвае колькасць забітых у 150 000[280].

Многія назіральнікі завуць інданезійскія вайсковыя аперацыі ва Усходнім Тыморы прыкладам генацыду[281][282][283][284]. У даследаванні юрыдычнай дастасавальнасці слова да акупацыі Усходняга Тымора навуковы прававед Бэн Сол (англ.: Ben Saul) робіць вынік, што з-за таго, што ніводная група, прызнаваная ў адпаведнасці з міжнародным правам, не была мэтай інданезійскіх улад, вінавачанні ў генацыдзе не могуць быць ужыты. Тым не менш, ён таксама адзначае: «Канфлікт ва Усходнім Тыморы найболей дакладна кваліфікуецца як генацыд супраць „палітычнай групы“ ці, альтэрнатыўна, як „культурны генацыд(руск.) бел.“, але ніводнае з гэтых паняццяў не прызнана міжнародным правам»[285]. Акупацыя была параўнана з забойствамі чырвоных кхмераў, югаслаўскімі войнамі(руск.) бел. і генацыдам у Руандзе[286][287].

Дакладныя лічбы загінулых інданезійцаў невядомыя, але паводле некаторых ацэнак да 10 000 інданезійскіх вайскоўцаў загінулі ў перыяд з 1976 па 1980 год[288].

Румель мяркуе, што 10—15 тысяч інданезійцаў былі забіты падчас вайны[280].

Правасуддзе[правіць | правіць зыходнік]

У 1999 годзе Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю, у якой паказала пра «сістэматычныя, шырока пашыраныя і грубыя парушэнні міжнароднага права і праў чалавека» і запатрабаваў «прыцягнуць да адказнасці тых, хто ажыццяўляў такі гвалт»[289]. Для выканання гэтага задання ЧАААНУТ стварыла Асаблівыя калегіі па цяжкіх злачынствах(руск.) бел., якія спрабавалі расследаваць і пераследаваць у судовым парадку асоб, адказных за гвалт. Аднак, дзейнасць асаблівых калегій была скрытыкавана за расследаванне параўнальна малой колькасці злачынстваў, прычынамі чаго было, магчыма, то, што калегіі дрэнна фінансаваліся і абмяжоўваліся расследаваннем злачынстваў, здзейсненымі толькі ў 1999 годзе[290]. Інданезійскія прысуды, якія ўсталёўвалі кары асобам, адказным за гвалт, былі ахарактарызаваны адмысловай камісіяй ААН як «выяўна недастатковыя»[2].

Недахопы гэтых працэсаў прывялі да таго, што шэраг арганізацый заклікалі стварыць міжнародны трыбунал для судовага пераследу асоб, адказных за забойствы ва Усходнім Тыморы, аналагічныя тым, што былі створаны па Руандзе(руск.) бел. і былой Югаславіі[2][3]. Артыкул 2001 года ва ўсходнетыморскай няўрадавай арганізацыі La’o Hamutuk сцвярджала:

Незлічоная колькасць злачынстваў супраць людскасці была здзейснена ва Усходнім Тыморы ў перыяд з 1975 па 1999 гады. Нягледзячы на тое, што міжнародны суд не можа разглядаць усё, ён… б пацвердзіў, што ўварванне, акупацыя і разбурэнне Усходняга Тымора Інданезіяй былі даўняй, сістэмнай, злачыннай змовай, спланаванай і загаданай да выканання на вышэйшых узроўнях урада. Многія злачынцы працягваюць мець аўтарытэт і ўплыў у найбліжэйшым суседзе Усходняга Тымора. Будучыня міру, справядлівасці і дэмакратыі ў абедзвюх дзяржавах [Усходнім Тыморы і Інданезіі] залежыць ад таго, ці будуць адказныя заказцы злачынстваў[291].

Інданезійскія губернатары Усходняга Тымора[правіць | правіць зыходнік]

  • 17 снежня 1975 года — 17 ліпеня 1976 года: Арналду душ Рэйш Араўжо (як прэзідэнт пераходнага ўрада)[292]
  • Губернатары[292]:

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 Schwarz, 1994, p. 195
  2. 2,0 2,1 2,2 Human Rights Watch East Timor: U.N. Security Council Must Ensure Justice (англ.)  (29 чэрвеня 2005). Праверана 2 красавіка 2014.
  3. 3,0 3,1 У 2002 годзе больш 125 жанчын з 14 краін падпісалі петыцыю, што заклікала да стварэння міжнароднага трыбунала. Іншыя вымогі такога роду высоўваліся з боку ETAN/US, TAPOL і, з абмежаваннямі, Human Rights Watch і Amnesty International.
  4. Показатели мирового развития: Население Восточного Тимора. Google Public Data. Праверана 10 студзеня 2014.
  5. 5,0 5,1 5,2 Chega! Report (англ.) . CAVR Timor-Leste. Праверана 10 студзеня 2014.
  6. Conflict-Related Deaths In Timor-Leste: 1974–1999 (англ.) . CAVR Timor-Leste. Праверана 10 студзеня 2014.
  7. East Timor Country Profile. Foreign and Commonwealth Office of the United Kingdom (2008). Архівавана з першакрыніцы 6 студзеня 2008. Праверана 19 лютага 2008.
  8. Jolliffe, 1978, pp. 23—41
  9. 9,0 9,1 Dunn, 1996, pp. 19—22
  10. 10,0 10,1 Wesley-Smith, 1998, p. 85
  11. 11,0 11,1 Jardine, 1999, p. 22
  12. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 3—5
  13. Dunn, 1996, pp. 28—29
  14. 14,0 14,1 Taylor, 1991, p. 20
  15. Ramos-Horta, 1987, pp. 63-64
  16. Kohen and Taylor, 1979, p. 3
  17. Hainsworth and McCloskey, 2000, p. 23
  18. Jolliffe, 1978, pp. 58—62
  19. Dunn, 1996, pp. 53—54
  20. Dunn, 1996, p. 56
  21. Dunn, 1996, p. 60
  22. 22,0 22,1 Dunn, 1996, p. 62
  23. 23,0 23,1 Indonesia, 1977, p. 19
  24. 24,0 24,1 Schwarz, 1994, p. 208
  25. Schwarz, 1994, p. 201
  26. Dunn, 1996, p. 69
  27. 27,0 27,1 Indonesia, 1977, p. 21
  28. Dunn, 1996, p. 79
  29. Dunn, 1996, p. 78
  30. Budiardjo and Liong, 1984, p. 5
  31. Taylor, 1991, цытуецца вераснёвая справаздача ЦРУ, якая апісвае інданезійскія спробы «правакаваць інцыдэнты, якія б далі Інданезіі падставу ўварвацца, калі яны вырашаць гэта зрабіць»
  32. Jolliffe, 1978, pp. 197—198
  33. Dunn, 1996, p. 84
  34. Budiardjo and Liong, 1984, p. 6
  35. Indonesia, 1977, p. 23
  36. Ramos-Horta, 1987, pp. 53—54
  37. Jolliffe, 1978, p. 116
  38. Dunn, 1996, pp. 149—150
  39. Ramos-Horta, 1987, p. 55
  40. Turner, 1992, названы лік у 1500—2300 забітымі
  41. Krieger, 1997, p. xix
  42. 42,0 42,1 Budiardjo, 1984, p. 6
  43. Dunn, 1996, p. 159
  44. Taylor, 1991, p. 53
  45. Jolliffe, 1978, p. 150
  46. Dunn, 1996, сцвярджаецца, што гэта было «ўмовай іх допуску ў Інданезійскі Тымор», і Джоліф і Джардзін пацвярджаюць гэту характарыстыку
  47. Jardine, 1999, p. 29
  48. Jolliffe, 1978, pp. 167—179
  49. Indonesia, 1977, Інданезія апісвае салдат як «аб'яднаныя войскі чатырох партый», апісваючы APODETI, UDT і дзве меншыя па памеры партыі — усе іншыя разлікі, тым не менш, кажуць пра тое, што APODETI ніколі не мела столькі войскаў, а войскі UDT былі невялікімі і раскіданымі пасля бітваў з FRETILIN
  50. Taylor, 1991, атакоўныя апісваюцца ў адным са штурмаў як «інданезійскія салдаты, замаскаваныя пад войскі UDT»
  51. Jolliffe, 1978, pp. 164 and 201
  52. Jolliffe, 1978, улучаны сведчанні ад некалькіх сведак
  53. Vickers, 2005, p. 166
  54. Indonesia, 1977, p. 35
  55. Taylor, 1991, pp. 62—63
  56. Jolliffe, 1978, pp. 179—183
  57. Jolliffe, 1978, pp. 201—207
  58. Taylor, 1991, p. 63
  59. Jolliffe, 1978, pp. 208—216
  60. Indonesia, 1977, p. 37
  61. History. East Timor Government.
  62. The Polynational War Memorial: EAST TIMORESE GUERILLA VS INDONESIAN GOVT. War-memorial.net.
  63. 63,0 63,1 63,2 Indonesia, 1977, p. 39
  64. 64,0 64,1 Turner, 1992, p. 207
  65. Budiardjo and Liong, 1984, p. 22
  66. 66,0 66,1 Ramos-Horta, 1987, pp. 107—108
  67. Angkasa Online
  68. Budiardjo and Liong, 1984, p. 23
  69. Dunn, 1996, pp. 257—260
  70. Budiardjo and Liong, 1984, p. 15
  71. Hill, 1978, p. 210
  72. Ramos-Horta, 1987, pp. 101—102, 108
  73. Taylor, 1991, pp. 68, 69
  74. Dunn, 1996, p. 253
  75. Taylor, 1991, p. 71
  76. Indonesia, 1977, p. 16
  77. Alatas, 2006, pp. 18—19
  78. Ramos-Horta, 1987, згадваюцца лінгвістычныя дэбаты ў ААН наконт выкарыстання слоў «шкадаваць» ці «ганіць» у адносінах да ўварвання
  79. Krieger, 1997, p. 123
  80. Krieger, 1997, p. 53
  81. Clark, 1995, p. 73
  82. Taylor, 1991, p. 177
  83. Генеральная асамблея ААН. General Assembly Resolution 37/30: Question of East Timor. New York: 23 November 1982.
  84. Clark, 1995, pp. 73—80
  85. Marks, p. 176
  86. Schwarz, 1994, p. 204
  87. Budiardjo and Liong, 1984, яны завуць яго «марыянеткавым урадам»
  88. 88,0 88,1 Taylor, 1990, p. 9
  89. Kohen and Taylor, 1979, p. 43
  90. Nevins, 2005, p. 54
  91. Dunn, 1996, насамрэч, тыморскія службовыя асобы, што жылі у Дылі, сказалі аўтару, што там не было ніякай наяўнасці ці ўлады ЧУУТ
  92. Jolliffe, 1978, згадваецца радыёзварот лідара FRETILIN Нікалау Лабату, які сцвярджаў, што ЧУУТ прыносіў прысягу на інданезійскім караблі ў порце Дылі
  93. Indonesia, 1977, pp. 43—44
  94. Jolliffe, 1978, pp. 289
  95. Dunn, 1996, p. 264
  96. Budiardjo and Liong, таксама завуць прэтэнзію Народнай асамблеі на дэмакратычнасць «недарэчнай» (p. 11)
  97. Indonesia, 1977, p. 44
  98. 98,0 98,1 98,2 98,3 98,4 Friend, 2003, p. 433
  99. Schwarz, 1994, p. 197
  100. Taylor, 1990, p. 85
  101. Dunn, 1996, pp. 275—276
  102. Taylor, 1991, pp. 85—88
  103. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 27—31
  104. Dunn, 1996, p. 281
  105. CAVR, ch. 7
  106. Taylor, 1991, pp. 88—89
  107. Dunn, 1996, робіцца адпраўка на словы працаўніка па аказанні дапамогі, якая заве ўмовы ў тыморскіх лагерах як самыя горшыя з тых, што ён бачыў, улучаючы тайска-камбаджыйскую граніцу
  108. Budiardjo and Liong, 1984, p. 35
  109. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 41—43
  110. Dunn, 1996, p. 301
  111. Dunn, 1996, p. 303—304
  112. Jardine, 1999, pp. 52—59
  113. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 127—138
  114. Taylor, 1991, pp. 100—110
  115. Kohen and Taylor, 1979, pp. 69—91
  116. Amnesty International, 1985, pp. 20—78
  117. Jardine, 1999, p. 55
  118. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 135—138
  119. Taylor, 1991, pp. 105—106
  120. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 127—128
  121. Taylor, 1991, pp. 101—102
  122. Nevins, 2005, p. 30
  123. Amnesty International, 1985, p. 23
  124. Dunn, 1996, p. 299
  125. Amnesty International, 1985, pp. 53—59
  126. Turner, 1992, p. 125
  127. Kohen and Taylor, 1979, p. 90
  128. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 131—135
  129. Amnesty International, 1985, pp. 53—54
  130. Pinto, 1997, pp. 142—148
  131. Turner, 1992, p. 143
  132. Jardine, 1999, pp. 33—34
  133. Amnesty International, 1995
  134. Winters, 1999
  135. Aditjondro, 1998
  136. Budiardjo and Liong, 1984, p. 132
  137. 137,0 137,1 Amnesty International, 1995, p. 14
  138. Aditjondro, 1998, pp. 256-260
  139. Taylor, 1991, pp. 158—160
  140. Winters, 1999, pp. 11—12
  141. Winters, 1999, pp. 24—26
  142. Winters, 1999, pp. 85—90
  143. 143,0 143,1 Kohen and Taylor, 1979, pp. 54—56
  144. CAVR, ch. 7.3
  145. Taylor, 1991, цытуецца
  146. Taylor, 1991, p. 203
  147. UN verdict on East Timor | East Timor | Genocide Studies Program | Yale University
  148. CAVR, ch. 7.3
  149. CAVR, ch. 7.3
  150. CAVR, ch. 7.3
  151. Indonesia, 1977, p. 41
  152. Amnesty International, 1985, p. 13
  153. Human Rights Watch. «East Timor-Guerrilla Attacks». New York: Human Rights Watch, 4 June 1997. Online at Human Rights News. Retrieved 2 February 2008.
  154. 154,0 154,1 Jean Gelman Taylor, p. 381
  155. Vickers, 2005, p. 194
  156. Transmigration figures through 1993. João Mariano de Sousa Saldanha, The Political Economy of East Timor Development, Pusat Sinar Harapan, 1994, p. 355. (cited in Jardine 1999, p. 65)
  157. Voluntary migrants. Mariel Otten, "Transmigrasi: From Poverty to Bare Subsistence, " The Ecologist, 16/2-3, 1986, pp. 74-75.(cited in Jardine 1999, p. 65)
  158. 158,0 158,1 Schwarz, 1994, p. 210
  159. Jardine, 1999, p. 61
  160. Vickers, 2003, p. 194
  161. Jean Gelman Taylor, 2003, p. 381
  162. 162,0 162,1 Jardine, 1999, p. 62
  163. Schwarz, 1994, p. 206
  164. Гл. OCLC 08011559, OCLC 12428538, OCLC 15045705 і OCLC 27301921.
  165. Aditjondro, 1995, pp. 59—60
  166. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 104—105
  167. National planning board report, April 1993, in Jakarta Post, 29 April 1993, cited in Schwarz (1994), p. 209
  168. Schwarz, 1994, p. 196
  169. Schwarz, 1994, p. 209
  170. Schwarz, 1994, pp. 208­—209
  171. Schwarz, 1994, pp. 210—211
  172. Schwarz, 1994, p. 223
  173. 173,0 173,1 Marker, 2003, p. 10
  174. Schwarz, 1994, p. 212
  175. Двое салдатаў былі паранены нажом пры спрэчных акалічнасцях. (Schwarz, 1994, p. 212; Pinto and Jardine, 1999, p. 191). Салдаты сцвярджалі, што атакі не былі справакаваны. Сталь піша, што афіцэр Лантара ўдарыў нажом дзяўчынку, якая нясла сцяг Усходняга Тымора, а актывіст FRETILIN Канстансіа Пінта перадаў паведамленні сведак, што салдаты і паліцыя збівалі дэманстрантаў. Kubiak, David W. 20 Years of Terror: Indonesia in Timor — An Angry Education with Max Stahl (англ.) . Kyoto Journal (28). The Forum of Democratic Leaders in the Asia-Pacific. Праверана 2 красавіка 2014.
  176. Carey, 1995, p. 51
  177. Jardine, 1999, p. 16
  178. Партугальская група салідарнасці A Paz é Possível em Timor Leste пералічыла 271 забітых, 278 параненых і 270 «зніклых»
  179. Schwarz, 1994, pp. 212­—213
  180. Jardine, 1999, pp. 16—17
  181. Carey, 1995, pp. 52—53
  182. 182,0 182,1 Jardine, 1999, pp. 67—69
  183. «About ETAN». East Timor Action Network. Retrieved 18 February 2008.
  184. 184,0 184,1 Vickers, 2005, pp. 200—201
  185. CIIR, pp. 62-63.
  186. Dunn, 1996, p. 311
  187. Schwarz, 1994, pp. 216, 218, 219
  188. 188,0 188,1 Dunn, 1996, p. 303
  189. Jardine, 1999, p. 69
  190. Alatas, 2006, p. 67
  191. Jardine, 1999, p. 68
  192. «Indonesia/East Timor: Deteriorating Human Rights in East Timor». Human Rights Watch. February 1995. Retrieved 16 February 2008.
  193. «East Timor: The September and October 1995 riots: Arbitrary detention and torture». Amnesty International. ASA 21 March 1996. 15 January 1996. Retrieved 16 February 2008.
  194. 194,0 194,1 «Press Release: Nobel Peace Prize 1996». Нарвежскі нобелеўскі камітэт(англ.) бел.. 11 October 1996. Retrieved 16 February 2008.
  195. Abrams, Irwin. «The 1996 Nobel Peace Prize». 1996. Retrieved on 16 February 2008.
  196. Kroon, Robert. «Q&A/Ali Alatas, Foreign Minister: Jakarta Goal for East Timor: Autonomy». International Herald Tribune(руск.) бел.. 3 February 1999. Retrieved 16 February 2008.
  197. Alatas, 2006, pp. 105—120
  198. Marker, 2003, p. 7
  199. Schwarz, 1994, p. 228
  200. 200,0 200,1 Nevins, 2005, p. 82
  201. John G. Taylor, East Timor: The Price of Freedom (New York: St. Martin’s Press, 1999; 1st ed., 1991), p.xv. Cited in Friend (2003), p. 433
  202. «Howard pushed me on E Timor referendum: Habibie» — ABC News (Australia) 16 November 2008.
  203. Nevins, 2005, pp. 86—89
  204. Nevins, 2005, pp. 83—88
  205. Nevins, 2005, цытуецца
  206. Nevins, 2005, цытуецца
  207. Nevins, 2005, цытуецца
  208. International Federation for East Timor Observer Project. «IFET-OP Report #7: Campaign Period Ends in Wave of Pro-Integration Terror». 28 August 1999. Retrieved 17 February 2008.
  209. 209,0 209,1 Shah, Angilee. «Records of East Timor: 1999». 21 September 2006. Online at the UCLA International Institute. Retrieved 17 February 2008.
  210. Vickers, 2003, p. 215
  211. Nevins, 2005, pp. 100—104
  212. «Indonesia/East Timor: Forced Expulsions to West Timor and the Refugee Crisis». Human Rights Watch. December 1999. Retrieved 17 February 2008.
  213. Nevins, 2005, цытуецца
  214. Nevins, 2005, p. 107
  215. «Wiranto — survivor with iron will». BBC News. 13 February 2000. Online at bbc.co.uk]. Retrieved 17 February 2008.
  216. 216,0 216,1 Nevins, 2005, pp. 108—110
  217. 217,0 217,1 217,2 217,3 The Howard Years — Program Transcript — Episode 2
  218. Nevins, 2005, p. 108
  219. UN approves Timor force, BBC News, 15 September 1999
  220. «New country, East Timor, is born; UN, which aided transition, vows continued help». UN News Centre. 19 May 2002. Retrieved 17 February 2008.
  221. «UN General Assembly admits Timor-Leste as 191st member». UN News Centre. 27 September 2002. Retrieved 17 February 2008.
  222. Horner, 2001, p. 9
  223. Smith, 2003, p. 47
  224. Martin, 2002, p. 113
  225. Nevins, 2005, p. 69
  226. Schwarz, 1994, pp. 207—208
  227. Schwarz, 1994, pp. 195—196
  228. Dunn, 1996, p. 61
  229. East Timor , The Western Australian (29 November 1975).
  230. Australians evacuated; Dili waits , The West Australian (4 December 1975), стр. 1.
  231. Horta blames Australia for blood shed , The West Australian (5 December 1975).
  232. 232,0 232,1 232,2 232,3 232,4 232,5 Schwarz, 1994, p. 207
  233. Dunn, 1996, p. 345
  234. Jardine, 1999, pp. 46—47
  235. Taylor, 1991, p. 170
  236. Aditjondro, 1999, p. 25
  237. Dunn, 1996, pp. 348—349
  238. Nevins, 2005, pp. 62—64
  239. Chinkin, 1995, p. 286
  240. Taylor, 1991, pp. 170—171
  241. Kohen and Taylor, 1979, p. 107
  242. Dunn, 1996, p. 120
  243. Wesley-Smith, 1998, pp. 85—86
  244. Paul Keating — Australia’s PMs — Australia’s Prime Ministers. Primeministers.naa.gov.au.
  245. In office — Paul Keating — Australia’s PMs — Australia’s Prime Ministers. Primeministers.naa.gov.au.
  246. Downer signs new Jakarta treaty , The Australian (14 November 2006).
  247. 247,0 247,1 247,2 http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1001&context=robert_cribb
  248. 248,0 248,1 Fernandes, Clinton (2004) Reluctant Saviour: Australia, Indonesia and East Timor
  249. Jardine, 1999, p. 67
  250. Marker, 2003
  251. Benedict Andersen, «East Timor and Indonesia: Some Implications», paper delivered to the Social Science Research Council Workshop on East Timor, Washington, DC, 25-26 April 1991 cited in Schwarz (1994), p. 207.
  252. 252,0 252,1 Джон Пілджэр(руск.) бел.. «Blood on Our Hands» 25 January 1999. Online at johnpilger.com. Retrieved 2 February 2008.
  253. East Timor Revisited. Ford, Kissinger and the Indonesian Invasion, 1975-76 The National Security Archive
  254. 254,0 254,1 254,2 East Timor Revisited. Gwu.edu.
  255. http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/doc4.pdf
  256. http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB174/1010.pdf
  257. «Report: U.S. Arms Transfers to Indonesia 1975—1997». World Policy Institute.
  258. "East Timor truth commission finds U.S. «political and military support were fundamental to the Indonesian invasion and occupation». George Washington University.
  259. http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB176/CAVR_responsibility.pdf
  260. Nunes, Joe East Timor: Acceptable Slaughters. The architecture of modern political power (1996).
  261. «Human Rights Are Not an Issue». Mother Jones(англ.) бел.. Retrieved 21 February 2008.
  262. Nevins, 2005, цытуецца
  263. «Asean’s commitment to East Timor faces tough test». Asia Times (1 February 2000).
  264. Jardine, 1999, pp. 50—51
  265. Jardine, 1999, pp. 48—49
  266. Dunn, 1996, сітуацыі былі розныя па многіх прычынах, улучаючы доўгатэрміновую тэрытарыяльную прэтэнзію Індыі на Гоа, адсутнасць дэкаланізацыйнай праграмы ў Гоа і значны гістарычны падзел, які існаваў у выпадку Усходняга Тымора, але не адносіўся да Гоа
  267. East Timor: How It Happened Heinz Arndt, 23 April 1999
  268. Dunn, 1996, pp. 311—312
  269. Jardine, 1999, pp. 49—50
  270. Kiernan, 2003, p. 594
  271. https://archive.is/20120722181517/www.cdi.org/dm/issue1/index.html
  272. Dunn, 1996, pp. 283—285
  273. Budiardjo and Liong, 1984, pp. 49—51
  274. Asia Watch, Human Rights in Indonesia and East Timor, Human Rights Watch, New York, 1989, p. 253.
  275. Defert, Gabriel, Timor Est le Genocide Oublié, L’Hartman, 1992.
  276. CIIR Report, International Law and the Question of East Timor, Catholic Institute of International Relations/IPJET, London, 1995.
  277. How many deaths? Problems in the statistics of massacre in Indonesia (1965—1966) and East Timor (1975—1980). Works.bepress.com (15 February 2008).
  278. 278,0 278,1 278,2 278,3 278,4 278,5 Yale University
  279. http://works.bepress.com/robert_cribb/2/ How many deaths? Problems in the statistics of massacre in Indonesia (1965—1966) and East Timor (1975—1980)
  280. 280,0 280,1 http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF
  281. Jardine, 1999
  282. Taylor, 1991, p. 9
  283. Nevins, 2005, цытуецца вялікая колькасць крыніц, што абмяркоўваюць пытанне генацыду ва Усходнім Тыморы
  284. Д. Пилаш. Восточный Тимор: забытый геноцид, замалчиваемые проблемы
  285. Saul, Ben. «Was the Conflict in East Timor ‘Genocide’ and Why Does It Matter?». Melbourne Journal of International Law. 2:2 (2001). Retrieved 17 February 2008.
  286. Budiardjo and Liong, 1984, p. 49
  287. CIIR, p. 117.
  288. Schwarz, 1994, p. 205
  289. United Nations Security Council Resolution 1272 (1999). Савет Бяспекі ААН. 25 October 1999. Retrieved 17 February 2008.
  290. «UNTAET and 'Serious Crimes'». La’o Hamutuk Bulletin. 2:6-7. October 2001. Retrieved 17 February 2008.
  291. «Editorial: Time to Get Serious About Justice for East Timor». La’o Hamutuk Bulletin. 2:6-7. October 2001. Retrieved 17 February 2008.
  292. 292,0 292,1 Chapter 4: Regime of Occupation of Chega-Report of Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor (CAVR)

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Aditjondro G. Prospects for development in East Timor after the capture of Xanana Gusmão // International Law and the Question of East Timor. — Лондон: Catholic Institute for International Relations, 1995. — С. 50—63. — ISBN 1-85287-129-6.
  • Alatas A. The Pebble in the Shoe: The Diplomatic Struggle for East Timor. — Джакарта: Aksara Karunia, 2006. — ISBN 9-79385-109-0.
  • Amnesty International The Silent Suffering of Our Timorese Sisters // Free East Timor: Australia’s Culpability in East Timor’s Genocide. — Мілсанс-Пойнт(англ.) бел.: Random House Australia — Australia Pty Ltd, 1998. — С. 243—265. — ISBN 0-09-183917-3.
  • Amnesty International East Timor Violations of Human Rights: Extrajudicial Executions, «Disappearances», Torture and Political Imprisonment, 1975—1984. — Лондон: Amnesty International Publications, 1985. — С. 243—265. — ISBN 0-86210-085-2.
  • Amnesty International East Timor: The Santa Cruz Massacre. — Лондон: Amnesty International Publications, 1991. OCLC 28061998
  • Amnesty International Women in Indonesian & East Timor: Standing Against Repression. — Нью-Йорк: Amnesty International USA, 1995. OCLC 34283963
  • Budiardjo C. and Liong L. S. The War against East Timor. — Лондон: Zed Books Ltd, 1984. — ISBN 0-86232-228-6.
  • Carey P. Historical Background. — Generations of Resistance. — Лондон: Cassell, 1995. — С. 13—55. — ISBN 0-304-33252-6.
  • Pinto C. and Jardine M. East Timor's Unfinished Struggle: Inside the Timorese Resistance. — Нью-Йорк: South End Press, 1997. — ISBN 0-896-08541-4.
  • Chinkin R. C. Australia and East Timor in international law // International Law and the Question of East Timor. — Лондон: Catholic Institute for International Relations / International Platform of Jurists for East Timor, 1995. — С. 269—289. — ISBN 1-85287-129-6.
  • Clark R. S. The 'decolonisation' of East Timor and the United Nations norms on self-determination and aggression // International Law and the Question of East Timor. — Лондон: Catholic Institute for International Relations / International Platform of Jurists for East Timor, 1995. — С. 65—102. — ISBN 1-85287-129-6.
  • Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação de Timor Leste(ням.) бел. (CAVR). Chega! The Report of the Commission for Reception, Truth and Reconciliation (англ.) . — Дили: East Timor & Indonesia Action Network.
  • Dunn J. Timor: A People Betrayed. — Сидней: Australian Broadcasting Corporation, 1996. — ISBN 0-7333-0537-7.
  • Friend T. Indonesian Destinies. — Harvard University Press, 2003. — ISBN 0-674-01137-6.
  • Horner D. Making the Australian Defence Force. — Мельбурн: Oxford University Press, 2001. — Т. IV. — ISBN 0-19-554117-0.
  • Hainsworth P. and McCloskey S. The East Timor Question: The Struggle for Independence from Indonesia. — Нью-Йорк: I.B. Tauris Publishers, 2000. — ISBN 1-86064-408-2.
  • Hill H. M. Fretilin: the origins, ideologies and strategies of a nationalist movement in East Timor. — Ка: Centre for Continuing Education, Australia National University, 1978. OCLC 07747890
  • Indonesia, Department of Foreign Affairs. Decolonization in East Timor. — Джакарта: Department of Information, Republic of Indonesia, 1977. OCLC 4458152.
  • Jardine M. East Timor: Genocide in Paradise. — Манро(англ.) бел.: Odonian Press, 1999. — ISBN 1-878825-22-4.
  • Jolliffe J.(англ.) бел. East Timor: Nationalism and Colonialism. — University of Queensland Press, 1978. OCLC 4833990
  • Kiernan B. The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975-79, and East Timor, 1975-80 // Critical Asian Studies. — В. 35 (4). — С. 585—597.
  • Kohen A. and Taylor J. An Act of Genocide: Indonesia’s Invasion of East Timors. — Лондон: TAPOL, 1979. — ISBN 0-9506751-0-5.
  • Krieger H. East Timor and the International Community: Basic Documents. — Мельбурн: Cambridge University Press, 1997. — ISBN 0-521-58134-6.
  • Marker J. East Timor: A Memoir of the Negotiations for Independence. — Северная Каролина: McFarlnad & Company, Inc, 2003. — ISBN 0-7864-1571-1.
  • Martin I. Self-Determination In East Timor: The United Nations, The Ballot and International Intervention. International Peace Academy Occasional Paper Series. — Боулдер: Rienner, 2002.
  • Nevins J. A Not-So-Distant Horror: Mass Violence in East Timor. — Итака, Нью-Йорк: Cornell University Press, 2005. — ISBN 0-8014-8984-9.
  • Ramos-Horta J. Funu: The Unfinished Saga of East Timor. — Лоуренсвилль: The Read Sea Press, 1987. — ISBN 0-932415-15-6.
  • Schwarz A. A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s. — Westview Press, 1994. — ISBN 1-86373-635-2.
  • Smith M. G. Peacekeeping in East Timor: The Path to Independence. International Peace Academy Occasional Paper Series. — Боулдер: Rienner, 2003. — ISBN 0-300-10518-5.
  • Taylor Jean Gelman. Indonesia: Peoples and Histories. — New Haven and London: Yale University Press, 2003. — ISBN 0-300-10518-5.
  • Taylor John G. The Indonesian Occupation of East Timor 1974—1989. — Лондан: Catholic Institute for International Relations, 1990. — ISBN 1-85287-051-6.
  • Taylor John G. Indonesia’s Forgotten War: The Hidden History of East Timor. — Zed Books Ltd, 1991. — ISBN 1-85649-014-9.
  • Turner M. Telling East Timor: Personal Testimonies 1942—1992. — Сідней: University of New South Wales Press Ltd., 1992.
  • Vickers A. A History of Modern Indonesia. — Cambridge University Press, 2005. — ISBN 0-9577329-3-7.
  • Wesley-Smith R. Radio Maubere and Links to East Timor. — Free East Timor: Australia’s Culpability in East Timor’s Genocide. — Мілсанс-Пойнт(англ.) бел.: Random House Australia, 1998. — С. 83—102.
  • Winters R. Buibere: Voice of East Timorese Women. — Дарвін: East Timor International Support Center, 1999. — ISBN 0-9577329-3-7.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]