Юзаф Аляксандр Ябланоўскі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Юзаф Аляксандр Ябланоўскі
Józef Aleksander Jabłonowski
Juzef Alaksandar Jabłanoŭski. Юзэф Аляксандар Ябланоўскі (XVIII).jpg
Ю. А. Ябланоўскі. Невядомы мастак, XVIII ст.
Herb Jabłonowskich.PNG
Герб «Прус ІІІ»
Ваявода новагародскі
1755 — 1772
Папярэднік: Юрый Радзівіл
Пераемнік: Юзаф Несялоўскі
 
Дзейнасць: мастацтвазнавец
Нараджэнне: 4 лютага 1711(1711-02-04)[1]
Ціхомель[d], Білагірскі раён, Хмяльніцкая вобласць
Смерць: 1 сакавіка 1777(1777-03-01)[1][2] (66 гадоў)
Лейпцыг, Курфюрства Саксонія, Свяшчэнная Рымская імперыя[3]
Дынастыя: Ябланоўскія[d]
Бацька: Аляксандр Ян Ябланоўскі[d]
Маці: Тэафіла Сяняўская[d]
Жонка: Караліна Тэрэза Радзівіл
Францішка Вікторыя Варанецкая
Дзеці: Тэафілія Стрэжыслава, Ядвіга Тэрэза, Ганна Дабрагнева, Аўгуст Дабрагост

Юзаф Аляксандр Ябланоўскі (4 лютага 1711, Ціхомель на Валыні — 1 сакавіка 1777, Лейпцыг) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, гісторык, бібліёграф, мецэнат мастацтва. Стольнік вялікі літоўскі (17441755), ваявода новагародскі (17551772), член шматлікіх еўрапейскіх акадэмій і навуковых таварыстваў.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

З магнацкага роду Ябланоўскіх герба «Прус ІІІ», сын Аляксандра Яна і Тэафіліі з Сяняўскіх.

Атрымаў хатнюю адукацыю, падарожнічаў па Францыі, Італіі, Германіі, Галандыі, Англіі. Неаднаразова абіраўся паслом на соймы.

У 1740 ажаніўся з Каралінай Радзівіл, дачкой канцлера вялікага літоўскага Караля Станіслава Радзівіла, што дало яму магчымасць набыць маёнткі і пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім[4].

У часы другога панавання Станіслава Ляшчынскага быў яго прыхільнікам, паслом ад караля польскага і вялікага князя літоўскага да караля французскага Людовіка XV. У 1743 ад імператара Карла VII атрымаў тытул князя.

Падтрымліваў Барскую канфедэрацыю, па паразе якой адмовіўся ад пасады новагародскага ваяводы, каб не ўдзельнічаць у санкцыянаванні першага падзелу Рэчы Паспалітай[4].

Дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Напісаў некалькі значных гістарычных прац. Дзякуючы яго прапанове і фінансаванню ў Парыжы ў 1772 годзе выйшаў вядомы атлас Rizziego-Zannoniego, першы атлас Рэчы Паспалітай «Carte de Pologne…»

Заснаваў у 1774 ва ўніверсітэце ў Лейпцыг Навуковае Таварыства Ябланоўскіх (лац. Societas Jablonoviana), якое існуе і сёння. У XVIII стагоддзі выдаваліся яго працы па гісторыі Польшчы, матэматыцы, эканоміцы.

Здолеў вылучыць з ліку забароненых даследаванні Мікалая Каперніка, папулярызаваў яго працы. У 1761 выкупіў маёнтак у Чарнолессі, каб захаваць памяць пра Яна Каханоўскага.

Напісаў: «Ostafi… tudzież nauka o wierszach i wierszopisach polskich» (1751, вершам), «Museum Polonum» (1752), «L’Empire des Sarmates» (1748) і працы па генеалогіі.

Меў рэзідэнцыі ў Падхорцах каля Стрыя, Ябланове-Літоўскім, Ляхавічах. Аднавіў Наваградскі замак[4].

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #117028339 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 9 красавіка 2014.
  2. data.bnf.fr: платформа адкрытых дадзеных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.
  3. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #117028339 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 30 снежня 2014.
  4. 4,0 4,1 4,2 ВКЛ. Энцыклапедыя, 2006

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]