Горад Рыга

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Рыга
лат.: Riga
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Riian vanhakaupunki.jpg

Каардынаты: 56°57′00″ пн. ш. 24°06′00″ у. д. / 56.95, 24.1 (G) (O) (Я)56°57′00″ пн. ш. 24°06′00″ у. д. / 56.95, 24.1 (G) (O) (Я)

Краіна
Унутранае дзяленне
6 раёнаў
Першае згадванне
Плошча
307,17 км²
Вышыня НУМ
7 м
Афіцыйная мова
Насельніцтва (2010)
709 145 чалавек
Нацыянальны склад
Часавы пояс
Тэлефонны код
+371 67
Паштовыя індэксы
LV-10(01-84)
Афіцыйны сайт

Рыга (Латвія)
Рыга
Рыга

Рыга (лат.: Rīga) — сталіца Латвіі і самы буйны горад ва ўсіх дзяржавах Балтыі. Насельніцтва 709 тыс. жыхароў (2010). Знаходзіцца на беразе ракі Даўгава (бел. Заходняя Дзвіна), недалёка ад яе вусця ў Рыжскім заліве.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Ёсць некалькі версій узнікнення назвы. Ліўскае слова Рыга (фінск.: Riika) азначае «Населенае месца». Гэта дае аснаванне лічыць, што селішча існавала да 1201.

Другая версія — па імені ўчастка адтокі Дзвіны (Даўгавы) Спекюпе. Яе звалі Рыгай, а разліў, які яна ўтварыла — Рыжскае возера. У хроніках Генрыха Латвійскага згадана lоcus Riga, якое ўяўляла сабой натуральную гавань. У XII ст. паўсталі два селішчы і рэчка дала ім імя. З 1861 Рыдзене працякае па падземных каналізацыйных праводах.

Этымалогія мясцовых плямёнаў не ўтрымлівала арыгінальных мясцовых назваў, і таму амаль заўсёды назвы мелі пераклады: Спекюпе (лат.: Spekupe) азначае speks — сіла, upe — рака; Ліелупе (лат.: Lielupe) азначае liela — вялікая, upe — рака.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Рыга знаходзіцца на паўднёвым беразе Рыжскага заліва Балтыйскага мора, на Рыжскай раўніне Прыморскай нізіны. Гістарычны цэнтр Рыгі размясціўся на правым беразе Даўгавы, прыкладна ў 10 кіламетрах ад месца ўпадзення ракі ў Рыжскі заліў. Прыродны рэльеф гэтага месца — пясчаная раўніна, размешчаная на вышыні 1-10 м над узроўнем мора. Ёсць азёры, самыя вялікія — Кішэзерс у Межапарку і возера Юглас на паўночным усходзе.

Горад падзелены на 6 адміністрацыйных раёнаў: Цэнтральны раён, Зіемельскі раён, Латгальскае прадмесце, Відземскае прадмесце размешчаныя на правым беразе р. Даўгава, Курземскі раён і Земгальскае прадмесце — на левым беразе.

Клімат у Рызе вызначаецца блізкасцю мора — умерана цёплы і вільготны. Лета звычайна адносна прахладнае і хмарнае (сярэдняя тэмпература паветра ў ліпені 16,9 °C; сярэдняя колькасць ападкаў — 85 мм). Зімы параўнальна цёплыя, з частымі адлігамі (сярэдняя тэмпература ў студзені мінус 4,7 °C, адліга надыходзіць прыкладна 10 раз у месяц). Снежны полаг утвараецца ў сярэдзіне снежня і захоўваецца да сярэдзіны сакавіка. Прыкладна 40 % дзён у годзе бываюць хмарнымі, колькасць ападкаў складае 700—720 мм у год.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Рыга ў 1650 годзе

Місіянерская дзейнасць па распаўсюджванню каталіцызму ў Еўропе праводзілася агнём і мячом. Добрую Вестку язычнікам куршам, латгалам, лівам і эстам неслі манахі Тэўтонскага Ордэна. Некалькі ўдалых паходаў 11971199 гг. завяршыліся заснаваннем нямецкай калоніі. Вялікае войска прыкладна 1200 рыцараў, на 23 караблях увайшла ў вусце Дзвіны (Даўгавы), прыкладна 30 км уверх па плыні, дзе размяшчалася першае ўмацаванае селішча нямецкіх купцоў. Нямецкая назва Uexkull сапраўды адлюстроўвала этымалогію назвы — на ліўскай і эстонскай мовах гэта даслоўна азначала ux, ix — адзін, першы і kull, kile — вёска. Цяпер гэты пасёлак захаваў назву як Ікшкіле (лат.: Ikskile).

Афіцыйнай датай заснавання горада з'яўляецца 1201 год, заснавальнікам Рыгі з'яўляецца нямецкі біскуп Альберт фон Буксгеўдэн (Albert von Buxhowden 11651229) з рыцарскага роду Апельдэрн. Служыў канонікам у Брэмене, і быў прызначаны ў 1199 годзе біскупам Лівоніі. Да 1211 г. яго стараннямі быў ужо пабудаваны Домскі сабор. Імкнучыся прыцягнуць мноства пілігрымаў з Германіі ён дамогся асобай папскай булы, давальнай індульгенцыі усім новаперасяленцам. У 1204 Папам Інакенціем III быў падпісаны ўказ аб установе Ордэна Мечнікаў з падначаленнем біскупу Рыжскаму (пазней — архібіскупу). Да 1257 г. рэзідэнцыя архібіскупаў заставалася ў замку Uexkull, пасля чаго замак і валодання былі падараваныя магістру ордэна, што з'явілася пачаткам аднайменнага дваранскага роду, а рэзідэнцыю перанеслі ў Рыгу.

У 1282 Рыга, Любек і Вісбю уступілі ў Ганзейскі гандлёвы саюз. Да 1561 г. горадам кіравалі архібіскупы Рыжскія, усяго 20 чалавек. У перыяд з 1561 па 1581 г. Рыга была вольным горадам. 1581—1621 — часы Рэчы паспалітай. 1621—1711 — швецкія часы. Пасля Паўночнай вайны (1700—1721) Рыга ўвайшла ў склад Расійскай імперыі. З 1796 па 1917 г. горад з'яўляўся губернскім цэнтрам.

З 1918 па 1940 г. і з 1990 Рыга — сталіца Латвійскай Рэспублікі. У 1940—1941 і 1944—1990 — сталіца Латвійскай ССР. У 1941—1944 — цэнтр рэйхскамісарыята Остланд.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Год Насельніцтва
1767 19 500
1800 29 500
1840 60 000
1867 102 600
1881 169 300
1897 282 200
1913 517 500
1920 185 100
1930 377 900
1940 353 800
Год Насельніцтва
1941 335 200
1945 228 200
1950 482 300
1955 566 900
1959 580 400
1965 665 200
1970 731 800
1975 795 600
1979 835 500
1987 900 300
Год Насельніцтва
1990 909 135
1991 900 455
1992 889 741
1993 863 657
1994 843 552
1995 824 988
1996 810 172
1997 797 947
1998 786 612
1999 776 008
Год Насельніцтва
2000 764 329
2001 756 627
2002 747 157
2003 739 232
2004 735 241
2005 731 762
2006 727 578
2007 722 485
2008 719 613
2010 709 145

Адлюстраваннем багатай гісторыі горада з'яўляецца і яго мінулы і сучасны этнічны склад. Са дня заснавання і да 1582 г. жыхарамі горада — бюргерамі, былі толькі немцы. Латышам забаранялася нават сяліцца ў межах сцен горада, а пазней, у межах землянога вала. Адмысловым указам дазволена было будаваць хаты звонку гарадской сцяны.

Да 1889 уклад горада, закон і правапарадак вызначала нямецкая частка насельніцтва — прыкладна 40%, якая займала ўсе ключавыя пазіцыі ў гарадской ратушы. У канцы XVIII стагоддзя ў Рызе з'яўляюцца першыя славянскія жыхары (у асноўным працаўнікі прамысловага сектара), лік якіх узрастае на працягу 19-20 стагоддзяў. Прыкладна ў гэты жа час адбываецца прыток у Рыгу латышскіх сялян з сельскай мясцовасці. У 1935 г. 63% жыхароў — латышы, пазней, да канца XX ст., у сувязі з масавым прытокам грамадзян славянскага паходжання з іншых рэспублік СССР і правядзення савецкім рэжымам русіфікацыі пасля вайны, латышы склалі толькі 36% насельніцтва Рыгі (1989).

У цяперашні час (2010) у Рызе пражывае: латышоў — 42,3%, рускіх — 41,0%, беларусаў — 4,2%, украінцаў — 3,9%, палякаў — 2,0%.

Рыга
Panorama fran Stadshustornet


Вядомыя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Сцяг ЮНЕСКА Сусветная спадчына ЮНЕСКА