Горад Рыга

Горад

Рыга
лат.: Riga

Сцяг	Герб

Каардынаты: 56°57′00″ пн. ш. 24°06′00″ у. д. / 56.95, 24.1 ^(G) ^(O) ^(Я)56.95, 24.156°57′00″ пн. ш. 24°06′00″ у. д. / 56.95, 24.1 ^(G) ^(O) ^(Я)

Краіна	Латвія
Унутранае дзяленне	6 раёнаў
Першае згадванне	1198
Плошча	307,17 км²
Вышыня НУМ	7 м
Афіцыйная мова	латышская
Насельніцтва (2010)	709 145 чалавек
Нацыянальны склад	латышы (42,3%), рускія (41.0%), беларусы (4.2%), украінцы (3.9%), палякі (2.0%)
Часавы пояс	UTC+2, улетку UTC+3
Тэлефонны код	+371 67
Паштовыя індэксы	LV-10(01-84)
Афіцыйны сайт	www.riga.lv

Рыга

Рыга на Вікісховішчы

Рыга (лат.: Rīga) — сталіца Латвіі і самы буйны горад ва ўсіх дзяржавах Балтыі. Насельніцтва 709 тыс. жыхароў (2010). Знаходзіцца на беразе ракі Даўгава (бел. Заходняя Дзвіна), недалёка ад яе вусця ў Рыжскім заліве.

Этымалогія [правіць]

Ёсць некалькі версій узнікнення назвы. Ліўскае слова Рыга (фін.: Riika) азначае «Населенае месца». Гэта дае аснаванне лічыць, што селішча існавала да 1201.

Другая версія — па імені ўчастка адтокі Дзвіны (Даўгавы) Спекюпе. Яе звалі Рыгай, а разліў, які яна ўтварыла — Рыжскае возера. У хроніках Генрыха Латвійскага згадана lоcus Riga, якое ўяўляла сабой натуральную гавань. У XII ст. паўсталі два селішчы і рэчка дала ім імя. З 1861 Рыдзене працякае па падземных каналізацыйных праводах.

Этымалогія мясцовых плямёнаў не ўтрымлівала арыгінальных мясцовых назваў, і таму амаль заўсёды назвы мелі пераклады: Спекюпе (лат.: Spekupe) азначае speks — сіла, upe — рака; Ліелупе (лат.: Lielupe) азначае liela — вялікая, upe — рака.

Геаграфія [правіць]

Рыга знаходзіцца на паўднёвым беразе Рыжскага заліва Балтыйскага мора, на Рыжскай раўніне Прыморскай нізіны. Гістарычны цэнтр Рыгі размясціўся на правым беразе Даўгавы, прыкладна ў 10 кіламетрах ад месца ўпадзення ракі ў Рыжскі заліў. Прыродны рэльеф гэтага месца — пясчаная раўніна, размешчаная на вышыні 1-10 м над узроўнем мора. Ёсць азёры, самыя вялікія — Кішэзерс у Межапарку і возера Юглас на паўночным усходзе.

Горад падзелены на 6 адміністрацыйных раёнаў: Цэнтральны раён, Зіемельскі раён, Латгальскае прадмесце, Відземскае прадмесце размешчаныя на правым беразе р. Даўгава, Курземскі раён і Земгальскае прадмесце — на левым беразе.

Клімат у Рызе вызначаецца блізкасцю мора — умерана цёплы і вільготны. Лета звычайна адносна прахладнае і хмарнае (сярэдняя тэмпература паветра ў ліпені 16,9 °C; сярэдняя колькасць ападкаў — 85 мм). Зімы параўнальна цёплыя, з частымі адлігамі (сярэдняя тэмпература ў студзені мінус 4,7 °C, адліга надыходзіць прыкладна 10 раз у месяц). Снежны полаг утвараецца ў сярэдзіне снежня і захоўваецца да сярэдзіны сакавіка. Прыкладна 40 % дзён у годзе бываюць хмарнымі, колькасць ападкаў складае 700—720 мм у год.

Сярэднегадавая тэмпература — +6,2 C°
Сярэднегадавая хуткасць ветра — 4,0 м/с
Сярэднегадавая вільготнасць паветра — 79 %

Гісторыя [правіць]

Рыга ў 1650 годзе

Царква святога Пятра

Місіянерская дзейнасць па распаўсюджванню каталіцызму ў Еўропе праводзілася агнём і мячом. Добрую Вестку язычнікам куршам, латгалам, лівам і эстам неслі манахі Тэўтонскага Ордэна. Некалькі ўдалых паходаў 1197—1199 гг. завяршыліся заснаваннем нямецкай калоніі. Вялікае войска прыкладна 1200 рыцараў, на 23 караблях увайшла ў вусце Дзвіны (Даўгавы), прыкладна 30 км уверх па плыні, дзе размяшчалася першае ўмацаванае селішча нямецкіх купцоў. Нямецкая назва Uexkull сапраўды адлюстроўвала этымалогію назвы — на ліўскай і эстонскай мовах гэта даслоўна азначала ux, ix — адзін, першы і kull, kile — вёска. Цяпер гэты пасёлак захаваў назву як Ікшкіле (лат.: Ikskile).

Афіцыйнай датай заснавання горада з'яўляецца 1201 год, заснавальнікам Рыгі з'яўляецца нямецкі біскуп Альберт фон Буксгеўдэн (Albert von Buxhowden 1165—1229) з рыцарскага роду Апельдэрн. Служыў канонікам у Брэмене, і быў прызначаны ў 1199 годзе біскупам Лівоніі. Да 1211 г. яго стараннямі быў ужо пабудаваны Домскі сабор. Імкнучыся прыцягнуць мноства пілігрымаў з Германіі ён дамогся асобай папскай булы, давальнай індульгенцыі усім новаперасяленцам. У 1204 Папам Інакенціем III быў падпісаны ўказ аб установе Ордэна Мечнікаў з падначаленнем біскупу Рыжскаму (пазней — архібіскупу). Да 1257 г. рэзідэнцыя архібіскупаў заставалася ў замку Uexkull, пасля чаго замак і валодання былі падараваныя магістру ордэна, што з'явілася пачаткам аднайменнага дваранскага роду, а рэзідэнцыю перанеслі ў Рыгу.

У 1282 Рыга, Любек і Вісбю уступілі ў Ганзейскі гандлёвы саюз. Да 1561 г. горадам кіравалі архібіскупы Рыжскія, усяго 20 чалавек. У перыяд з 1561 па 1581 г. Рыга была вольным горадам. 1581—1621 — часы Рэчы паспалітай. 1621—1711 — швецкія часы. Пасля Паўночнай вайны (1700—1721) Рыга ўвайшла ў склад Расійскай імперыі. З 1796 па 1917 г. горад з'яўляўся губернскім цэнтрам.

З 1918 па 1940 г. і з 1990 Рыга — сталіца Латвійскай Рэспублікі. У 1940—1941 і 1944—1990 — сталіца Латвійскай ССР. У 1941—1944 — цэнтр рэйхскамісарыята Остланд.

Насельніцтва [правіць]

Год	Насельніцтва
1767	19 500
1800	29 500
1840	60 000
1867	102 600
1881	169 300
1897	282 200
1913	517 500
1920	185 100
1930	377 900
1940	353 800

Год	Насельніцтва
1941	335 200
1945	228 200
1950	482 300
1955	566 900
1959	580 400
1965	665 200
1970	731 800
1975	795 600
1979	835 500
1987	900 300

Год	Насельніцтва
1990	909 135
1991	900 455
1992	889 741
1993	863 657
1994	843 552
1995	824 988
1996	810 172
1997	797 947
1998	786 612
1999	776 008

Год	Насельніцтва
2000	764 329
2001	756 627
2002	747 157
2003	739 232
2004	735 241
2005	731 762
2006	727 578
2007	722 485
2008	719 613
2010	709 145

Адлюстраваннем багатай гісторыі горада з'яўляецца і яго мінулы і сучасны этнічны склад. Са дня заснавання і да 1582 г. жыхарамі горада — бюргерамі, былі толькі немцы. Латышам забаранялася нават сяліцца ў межах сцен горада, а пазней, у межах землянога вала. Адмысловым указам дазволена было будаваць хаты звонку гарадской сцяны.

Да 1889 уклад горада, закон і правапарадак вызначала нямецкая частка насельніцтва — прыкладна 40%, якая займала ўсе ключавыя пазіцыі ў гарадской ратушы. У канцы XVIII стагоддзя ў Рызе з'яўляюцца першыя славянскія жыхары (у асноўным працаўнікі прамысловага сектара), лік якіх узрастае на працягу 19-20 стагоддзяў. Прыкладна ў гэты жа час адбываецца прыток у Рыгу латышскіх сялян з сельскай мясцовасці. У 1935 г. 63% жыхароў — латышы, пазней, да канца XX ст., у сувязі з масавым прытокам грамадзян славянскага паходжання з іншых рэспублік СССР і правядзення савецкім рэжымам русіфікацыі пасля вайны, латышы склалі толькі 36% насельніцтва Рыгі (1989).

У цяперашні час (2010) у Рызе пражывае: латышоў — 42,3%, рускіх — 41,0%, беларусаў — 4,2%, украінцаў — 3,9%, палякаў — 2,0%.

Рыга