Рабіна звычайная

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рабіна звычайная
Rowan tree.jpg
Рабіна звычайная.
Агульны выгляд дарослага дрэва
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Sorbus aucuparia L., 1753

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на ВікіСховішчы
ITIS   25320
NCBI   36599
EOL   233673
GRIN   t:310534
IPNI   741641-1
TPL   tro-27800192

Рабіна звычайная (Sórbus aucupária)- дрэва або хмызняк, від роду Рабіна сямейства Ружавыя (Rosaceae).

Распаўсюджанне і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Арэал — амаль уся Еўропа, Пярэдняя Азія, Каўказ; даходзіць да Крайняй Поўначы, а ў гарах паднімаецца да самай мяжы расліннасці, дзе становіцца ўжо хмызняком.

Інтрадукавана паўсюль у свеце ў зоне ўмеранага клімату.

У Расіі распаўсюджана ў лясной і лесастэпавай зонах еўрапейскай часткі, на Паўночным Каўказе. У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі[3].

Расце асобнымі экзэмплярамі, не ствараючы суцэльных зараснікаў, у падлеску ці другім ярусе іглічных, змешаных, зрэдку ліставых лясоў, на лясных палянах і ўзлесках, паміж хмызнякамі.

Ценевынослівая і зімаўстойлівая расліна.

Жыццёвая форма (па Раўнкіеру): фанерафіт.

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Illustration Sorbus aucuparia0.jpg
Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Дасягае 12 м вышыні (звычайна 5-10 м)[3]. Крона круглявая, ажурная.

Маладыя парасткі шаравата-чырвоныя, апушаныя. Кара дарослых дрэў гладкая светла-шэра-карычневая або жоўта-шэрая, бліскучая[3].

Пупышкі лямцава-пухнатыя.

Лісце да 20 см даўжынёй, чарговае, непарнаперыстае, складаецца з 7-15 амаль сядзячых ланцэтных або выцягнутых, завостраных, зубчастых па краі лісточкаў, цэльнакрайніх у ніжняй частцы і пільчатых у верхняй, зверху зялёных, звычайна матавых, знізу прыкметна больш бледных, апушаных. Увосень лісце афарбоўваюцца ў залацістыя і чырвоныя тоны.

Кветкі шматлікія, сабраныя ў складаныя шчыткападобныя суквецці дыяметрам да 10 см[3]; суквецці размяшчаюцца на канцах скарочаных парасткаў. Кветаложа урнападобнай формы — кубачак з пяці шырокатрохвугольных расніцавых чашалісцікаў. Венчык белы (0,8-1,5 см у дыяметры), пялёсткаў пяць, тычачак шмат, песцік адзін, слупкоў тры, завязь ніжняя. Пры квіценні струменіць непрыемны пах (прычынай таму газ трымеціламін). Квітнее ў маі-чэрвені.

Плод — шарападобны сакавіты памяранцава-чырвоны яблык (каля 1 см у папярочніку) з дробным круглявым па краі насеннем[3].

Збор, перапрацоўка і захоўванне[правіць | правіць зыходнік]

Плады збіраюць разам з пладаножкай, зразаючы нажніцамі або секатарам, складаюць у кошыкі, скрыні ці вёдры. Для працяглага захоўвання ў свежым выглядзе плады раскладваюць у памяшканнях пластом 9-16 см пры тэмпературы каля 0° і вільготнасці паветра 80-85 %. Перад транспарціроўкай на пункты перапрацоўка плады чысцяць ад лісця і пладаножак, сартуюць і пакуюць у папяровыя мяшкі або кардонныя скрыні. Сушаць плады рабіны ў печах або сушылках пры тэмпературы 50-60°. Сухія плады пакуюць у палатняныя мяшкі па 20-40 кг і захоўваюць у сухіх памяшканнях на стэлажах або дошках. Тэрмін захоўвання — да двух гадоў.

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Мае харчовае, меданоснае, медыцынскае, дэкаратыўнае, фітамеліяратыўнае і іншыя значэнні.

У выніку скрыжавання рабіны звычайнай з глогам (Crataegus) і Mespilus, з іншымі відамі рабіны, а таксама шляхам адбору з дзікарослых рабін атрыманы некалькі гібрыдаў і сартоў з характэрнымі гаспадарчымі якасцямі.

Харчовае значэнне[правіць | правіць зыходнік]

Плады з-за горычы ў свежым выглядзе практычна не ўжываюць у ежу, часцей — пасля маразоў, калі яны губляюць горыч. Іх выкарыстоўваюць галоўным чынам для перапрацоўкі, у свежым выглядзе ўжываюць у ежу. Яны выдатная сыравіна для лікёра-гарэлачных горкіх настоек, у тым ліку рабінаўкі і «Рабіны на каньяку» і кандытарскай прамысловасці, вытворчасці безалкагольных напояў. Пры кансерваванні з іх рыхтуюць жэле, цукеркі тыпу «рабіна ў цукры», павідла, мармелад, варэнне, пасцілу[3]. Плады сушаць і з іх вырабляюць «пладовыя парашкі» і муку, кансервуюць.

Плады ўтрымліваюць цукар (да 5 %), яблычную, цытрынавую, вінную і бурштынавую кіслоты (2,5 %), дубільныя (0,5 %) і пектынавыя (0,5 %) рэчывы, сарбіт і сарбозу , амінакіслоты, эфірныя алеі, солі калію, кальцыю, магнію, натрыю.

Парасарбінавая і сарбінавая кіслоты рабіны тармозяць рост мікраарганізмаў, грыбоў і цвілі, што дазваляе ўжываць іх у якасці кансервантаў харчовых прадуктаў.

Медыцынскае значэнне[правіць | правіць зыходнік]

Плады выкарыстоўваюць у медыцыне ў якасці полівітамінаў сродкі і карацінаўтрымальнай сыравіны[3].

Наяўнасць вітаміну Р ставіць рабіну на адно з першых месцаў сярод іншых пладовых раслін. Прэпараты з пладоў рабіны зніжаюць колькасць тлушчу ў печані і халестэрын у складзе крыві, парашок з пладоў рабіны павышае рэзістэнтнасць крывяносных сасудаў. Багатыя плады рабіны і вітамінам С (да 160 мг%) і карацін (да 56 мг%).

Багатыя плады рабіны вітамінам C (да 160 мг%) і карацінам (да 56 мг%).

У навуковай медыцыне ўжываюць плады рабіны звычайнай — Fructus Sorbi як полівітамінны, мачагонны і кроваспыняльны сродак.

Рабіны здаўна ўжывалася як жаўцягонны сродак, і толькі нядаўна ўстаноўлена, што жаўцягонныя ўласцівасці звязаныя з сарбінавай кіслатой і сарбітам. Сарбіт зніжае ўзровень тлушчу ў печані і халестэрыну ў крыві. У механізм жаўцягоннага дзеяння па чарзе ўключаюцца: раздражненне сарбітам слізістай абалонкі дванаццаціперснай кішкі, вызваленне халецыстакініна, скарачэнне жоўцевай бурбалкі і адначасова расслабленне сфінктара Оддзі(руск.) бел.. Сарбіт апынуўся эфектыўным таксама пры хранічным запоры, які суправаджаецца захворваннем жоўцевых шляхоў. Ён павольна ўсмоктваецца і дзейнічае як солевае слабільнае.

Амігдалін, які ўтрымліваецца ў ягадах рабіны, павышае ўстойлівасць жывёл да недахопу кіслароду. Ён прапанаваны ў якасці прэпарата з радые- і рэнтгенаабаронным дзеяннем. У аснове механізму дзеяння амігдаліну ляжыць абарона дыхальных ферментаў ад распаду шляхам утварэння з імі часовай сувязі. Амігдалін павышае супраціўляльнасць арганізма да гіпаксіі, акрамя таго, ёсць дадзеныя аб удзеле амігдаліна ў аднаўленні сульфгідрыльных груп і абароне ліпідаў ад пераакіслення, што апраўдвае ўжыванне ў народнай медыцыне рабіны пры атэрасклерозе.

У народнай медыцыне выкарыстоўваюць плады і суквецці рабіны пры мачакаменнай хваробе, парушэнні абмену рэчываў, прастудзе, страўнікава-кішачных захворваннях, а адвар кары — пры гіпертаніі.

У ветэрынарнай практыцы моцны адвар з пладоў выкарыстоўваюць пры лёгачных хваробах жывёл. Кара рабіны звычайнай ўтрымлівае 7-11 % танідаў, маладыя галіны даюць чорную фарбу.

Меданоснае і фітамеліяратыўнае значэнне[правіць | правіць зыходнік]

Рабіна — сярэднепрадуктыўны вясновы меданос, дае пчолам нектар і пылок; нектарапрадуктыўнасць — да 30-40 кг з гектару насаджэнняў. Мёд з рабіны чырвоны і буйназярністы, з моцным водарам[4]. На рабіны часта вылучаюць падзь(руск.) бел. лістаблошкі (Psyllidae).

Расліна вельмі дэкаратыўная, асабліва ў перыяд цвіцення і паспявання пладоў. Дзякуючы гэтаму, рабіна шырока ўжываецца ў дэкаратыўным садаводстве і азеляненні і паўсюдна разводзіцца. Дэкаратыўная на працягу ўсяго года, асабліва ў час квіцення і ў восеньскай афарбоўцы. Мае шмат дэкаратыўных садовых формаў, з якіх асабліва вылучаецца ніцая — з падоўжанымі звісаючымі да зямлі галінамі; Мараўская — з вытанчанай кронай і тонкімі чырвонымі галінамі. Таксама вырошчваюць вузкапірамідальную, жоўтаплодную, з пёрыста-лопасцевымі лісточкамі і іншыя формы.

Значэнне для лесаперапрацоўчай вытворчасці[правіць | правіць зыходнік]

Мае дробнапорыстую чырванаватую драўніну, з якой робяць такарныя вырабы, ўпрыгожанні, мэблю.

Кара рабіны можа прымяняцца ў якасці дубільнай сыравіны.

У лесамеліярацыйных насаджэннях цэніцца як спадарожнік дуба, прыцягвае пладамі птушак.

Сельскагаспадарчае значэнне[правіць | правіць зыходнік]

Плод служаць выдатным кормам для птушак, парасткі — для жывёлы. Сырымі спелымі пладамі можна адкормліваць хатнюю жывёлу і хатнюю птушку.

Селекцыя[правіць | правіць зыходнік]

Рабіна звычайная валодае пладамі горкага густу, што зніжае іх харчовую каштоўнасць. Толькі ў XIX стагоддзі былі вылучаныя мутантныя формы з пладамі без горычы. Сорт 'Edulis', быў першапачаткова знойдзены ў 1810 годзе ў гарах Альтватэр паблізу гары Шпорнхау. Пазней у 1899 годзе была знойдзена іншая форма з нягоркімі пладамі, якая атрымала назву 'Beissneri'.

За двухсотгадовую гісторыю атрымана мноства насенных нашчадкаў гэтых рабін, аб'яднаных у мараўскую сартагрупу. Адбор сярод сеянцаў вёўся на павелічэнне масы пладоў. Найбольш буйнаплодныя і ўраджайныя формы былі замацаваны шляхам вегетатыўнага размнажэння. Размнажэнне двух формаў — 'Rossica' і 'Rossica Major' — было пачата нямецкай фірмай Шпета ў 1898 і 1903 гг. Яны мелі плод прыкладна ў паўтары разы буйней, чым у першапачатковых формаў мараўскай рабіны. Пазней, іншыя буйнаплодныя сарты мараўскай сартагрупы былі атрыманы ў Германіі ў інстытуце селекцыі пладовых культур Дрэздэн-Пільніца і ў пладова-ягадным інстытуце ў Драждзяна ў Чэхіі[5].

У Расіі нягоркія формы рабіны звычайнай былі выяўленыя ў сяле Нявежына Юр'еў-Польскага раёна Уладзімірскай вобласці[6], адкуль яны шырока распаўсюдзіліся па цэнтры Расіі. Шляхам народнай селекцыі быў адабраны шэраг сартоў пасля зарэгістраваных пад назвамі 'Кубовая', 'Жёлтая', 'Красная'. Разнастайнасць формаў абумоўлена як насенным размнажэннем, так і адборам пупышкавых мутацый.

Некалькі перспектыўных сартоў нявежынскай сартагрупы былі зарэгістраваныя савецкім памолагам(руск.) бел. Я. М. Пятровым. Пазней ён працягнуў селекцыйную працу з рабінай і атрымаў шэраг гібрыдаў ад скрыжавання мараўскай і нявежынскай рабіны адна з адной і мічурынскімі сартамі.

Выключна важную ролю ва ўдасканаленні сартыментаў рабіны сыграў расійскі селекцыянер І. У. Мічурын(руск.) бел.. У якасці асноўнага аб'екта працы ён выкарыстаў звычайную горкую рабіну звычайную, якую скрыжаваў з чарнаплоднай рабінай (Aronia melanocarpa), Sorbus torminalis, яблыняй (Malus), грушай (Pyrus), глогам (Crataegus) і Mespilus.

У далейшым работы па селекцыі рабіны працягваліся ў г. Мічурынску ў УНДІГ і СПР(руск.) бел.. Там былі створаны сарты 'Бусинка', 'Вефед', 'Дочь Кубовой'(руск.) бел., 'Сорбинка', якія з'яўляюцца вынікам скрыжавання нявежынскай і мараўскай рабін.

Селекцыйная праца з рабінай праводзілася таксама ва Усерасійскім інстытуце раслінаводства(руск.) бел. і іншых расійскіх установах[5].

Сарты[правіць | правіць зыходнік]

Памолагі дзеляць сарты рабіны звычайнай на два сартатыпы: Мараўская і Нявежынская. Да першага сартатыпу ставяцца сарты цэнтральнаеўрапейскага паходжання: 'Beissneri', 'Konzentra', 'Мараўская', 'Rosina', 'Edulis', да другога — сарты ўсходнееўрапейскага паходжання: 'Жёлтая', 'Красная', 'Кубовая', 'Невежинская ', 'Сахарная'[7].

Сарты 'Rossica' і 'Rossica Major', якія былі інтрадуцыраваны нямецкай фірмай Шпета на мяжы XIX—XX стагоддзяў з-пад Кіева, могуць быць нашчадкамі мараўскай рабіны[8], якую ў той час шырока культывавалі на Украіне.

Новыя сарты расійскай селекцыі адбываюцца як ад нявежынскай, так і ад мараўскай рабіны.

Існуе блытаніна з сартамі селекцыі І. У. Мічурына. Некаторыя сарты згубленыя, а такія як 'Ликерная', 'Бурка', 'Титан', 'Гранатная' практычна немагчыма было разгледзець. Таксама падвяргаецца сумневу выкарыстанне Mespilus пры стварэнні сорту 'Мичуринская десертная'.

Для ўдакладнення паходжання мічурынскіх сартоў патрабуюцца сучасныя метады генетычнага аналізу[7].

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Sorbus aucuparia leaf fall colour.jpg
Ліст. Восеньская афарбоўка
Gymnosporangium tremelloides 1 beentree.jpg
Gymnosporangium tremelloides
на лісточку рабіны
Sorbus aucuparia - flower.JPG
Суквецце
Sorbus aucuparia - flowers.JPG
Квіценне
Sorbus-aucuparia-15-01-2008-186.JPG
Пупышка
(павялічана)
Rowanberries in late August 2004 in Helsinki.jpg
Плады

Цікавыя факты[правіць | правіць зыходнік]

  • Кампазіцыі з гронак і пажоўклых лісцяў рабіны звычайнай з'яўляюцца адным з матываў лакавага жывапісу ніжнетагільскіх падносаў.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.
  4. Абрикосов Х. Н. и др. Рябина // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 326.
  5. 5,0 5,1 Селекция рябины на сайте Рябина
  6. Рябина как плодовая культура на сайце Рябина (руск.) 
  7. 7,0 7,1 Помологические сорта рябины обыкновенной и её гибридов на сайте Рябина
  8. Петров Е. М. Рябина — М.: Госсельхозиздат, 1957.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]