Гісторыя Намібіі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Намібія — маладая дзяржава, якая больш за сто гадоў знаходзілася пад уладай розных каланіяльных улад і атрымала незалежнасць толькі ў 1989 годзе.

Дакаланiяльны перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Першымі на тэрыторыі Паўднёва-Заходняй Афрыкі прыйшлі, верагодна, кайсанамоўныя народы, продкі сучасных сан (бушменаў), якія пражываюць на паўночным усходзе Намібіі і паўночным захадзе Батсваны. Яны былі арганізаваны ў невялікія племянныя групы і займаліся паляваннем і збіраннем, пры гэтым у кожнай групы была свая тэрыторыя[1].

Фрагментарныя дадзеныя археалогіі, лінгвістыкі і вуснай творчасці дазваляюць скласці толькі прыблізную карціну міграцый плямёнаў да XIX стагоддзя. Верагодна, найбольш важныя міграцыі расцягнуліся ў часе на некалькі стагоддзяў. Асобныя племянныя групы нама, якія прасоўваліся ў паўночным кірунку да раёнаў пласкагор’я, налічвалі ад некалькіх дзесяткаў да некалькіх тысяч чалавек. Яны сумяшчалі паляванне з прымітыўным жывёлагадоўляй, як і намамоўныя горныя плямёны дамар на поўначы пласкагор’я і ў межах цэнтральнай частцы Вялікага Саступу. Герэрамоўныя жывёлагадоўцы мігравалі на поўдзень у раён пласкагор’я Каакай (плямёны хімба, тджымба) і ў цэнтральныя раёны плато (герэра, мбандэру). Усе яны былі жывёлагадоўцамі і не стварылі цэнтралізаваную сацыяльна-палітычную арганізацыю. Групы паляўнічых і жывёлагадоўцаў пастаянна перамяшчаліся ў пошуках пашы і вады, пераадольваючы вялікія адлегласці.

На поўначы Намібіі сітуацыя склалася па-іншаму. Аселыя авамба, якія мігравалі сюды, рассяліліся ўздоўж рэк Кунене і Акаванга і на размешчаных паміж імі ўнутраных заліўных раўнінах. Так з’явіліся раёны пастаянных паселішчаў, якія былі падзеленыя ляснымі масівамі. У залежнасці ад прыродных умоў у гэтых раёнах маглі жыць ад некалькіх соцен чалавек (на засушлівым захадзе) да некалькіх дзесяткаў тысяч чалавек (у больш вільготных паўночна-ўсходніх раёнах), дзе з’явіліся «каралеўства», якія стаялі над матрылінейные кланамі і якія склалі аснову традыцыйнай сацыяльна-эканамічнай арганізацыі насельніцтва. Далей на ўсходзе асноўнымі гандлёвымі шляхамі і маршрутамі міграцый служылі ракі Акаванга і Замбезі. Плямёны авамба займаліся здабычай медзі на плато Атавы, жалезнай руды ў Касінге і солі ў шырокай бясьцёкавых западзіне — саланчакі Эташа.

Новы час[правіць | правіць зыходнік]

Да 1878 года[правіць | правіць зыходнік]

Перасяленне еўрапейцаў з Капскай калоніі, якое пачалося ў канцы XVIII стагоддзя, вымусіла некаторыя часткова еўрапеізаваныя групы мясцовага насельніцтва пераправіцца на правым беразе ракі Аранжавай. Народ арлам рассяліўся сярод нама да паўночна-заходняй частцы пласкагор’я Каакай. Іх ўварванне разбурыла традыцыйны ўклад жыцця мясцовага насельніцтва і далікатны сацыяльна-палітычны баланс у гэтых краях. Арлам былі патрэбныя тавары, якія яны маглі б абмяняць на еўрапейскія прамысловыя вырабы. Яны выкарыстоўвалі сваё тэхнічнае перавага над мясцовым насельніцтвам (бычыныя запрэжкі і агнястрэльная зброя) для захопу адзінага тавару, які карыстаўся вопытам у еўрапейцаў — жывёлы герэра. У 1830-1850-х гадах правадыр арлам Йонкер Афрыканер падпарадкаваў многія з плямёнаў нама і герэра і стварыў ваенна-тэрытарыяльнае адукацыю, улада якога распаўсюдзілася на большую частку цэнтральных раёнаў сучаснай Намібіі[2]. Тады ж ва ўнутраныя раёны паўднёвай частцы Намібіі праніклі еўрапейскія гандляры і місіянеры, пасля 1840 года найбольшую актыўнасць тут выяўляла Рэйнскія місіянерскае супольнасць[2]. Пасля смерці Йонкер Афрыканера ў 1861 годзе яго дзяржава распалася, аднак агульная зацікаўленасць у нармальнай гандлі стрымлівала міжусобныя сутыкнення і згон жывёлы[3][2].

Пагаршэнне абстаноўкі на поўначы, звязанае з двума рэйдамі людзей Йонкер і першай спробай партугальцаў захапіць ўнутраныя раёны паўднёвай Анголы, выклікалі занепакоенасць правадыроў авамба, якія пачалі ўзбройвацца. У 1860-1870-тые гады галоўным прадметам, каб гандляваць імі была слановая костка, аднак калі сланы былі знішчаны, мясцовае насельніцтва стала ажыццяўляць набегі на сваіх паўночных суседзяў і красці ў іх жывёлу. З’явілася асаблівы пласт ваеначальнікаў, ленга, якія засяродзілі ў сваіх руках значную ўладу[4]

Каланiзацыя[правіць | правіць зыходнік]

У 1878 годзе Вялікабрытанія захапіла раён Уолфіш-Бея, далучыўшы яго праз шэсць гадоў да Капскай калоніі. Але першы рашучы крок да каланізацыі ўнутраных раёнаў Намібіі зрабіла ў 1884 г. Германія, абвясціўшы пратэктарат над тэрытарыяльнымі набыткамі брэменскага купца Людэрыца, які купіў у правадыра аднаго з плямёнаў нама бухту Ангра-Пекена і прылеглы да яе раён. Затым немцы здолелі навязаць мясцовым правадырам так званы «дагавор аб абароне», гэта значыць аб пратэктаратам, і неўзабаве пад кантролем Германіі апынулася значная частка тэрыторыі краіны. Для кіравання новымі ўладаннямі было створана «Нямецкае каланіяльнае супольнасць Паўднёва-Заходняй Афрыкі», якое праіснавала 10 гадоў. Калі супольнасцi стала не пад сілу спраўляцца з узброеным супрацівам намiбiйцаў, афіцыйны Берлін накіраваў туды губернатара Тэадора Лейтвейна, пасля чаго ў Намібію прыбылі першыя белыя пасяленцы. У 1897-1898 годзе ў Намібіі пачалася эпідэмія чумы рагатай жывёлы, якая прынесла шмат бед мясцовым сельскаму насельніцтву. З прычыны рабаўніцкіх дзеянняў белых гандляроў і далейшых захопаў зямлі, пацярпела крах палітыка паступовых выбарачных захопаў, якая праводзілася губернатарам, і выцяснення афрыканцаў у эканамічна неперспектыўныя раёны[4].

Паўстанне 1904—1907[правіць | правіць зыходнік]

Незадаволенасць палітыкай каланіяльнай адміністрацыі прывяла да росту незадаволенасці сярод мясцовага насельніцтва. Паўстанне пачалося 12 студзеня 1904 года выступам плямёнаў герэра пад правадырствам Самуэля Магарэра. Герэра пачалі паўстанне, забіўшы каля 120 немцаў, у тым ліку жанчын і дзяцей. Паўсталыя аблажылі адміністрацыйны цэнтр Германскай Паўднёва-Заходняй Афрыкі горад Віндхуку. Аднак, атрымаўшы падмацаванне з Германіі[5], германскія войскі нанеслі 9 красавіка паразу паўстанцам каля гары Аньяты, а 11 жніўня акружылі іх у раёне Ватэрберга. Частка герэра была знішчана ў баі, астатнія адступілі ў пустыню, дзе большасць іх загінула ад смагі і голаду.

Ужо пасля разгрому герэра паўсталі плямёны нама (готэнтоты). 3 кастрычніка 1904 г. у паўднёвай частцы краіны пачалося паўстанне готэнтотаў на чале з Хендрыкам Вітбоем і Якабам Марэнгай. Цэлы год Вітбой ўмела кіраваў баямі. Пасля гібелі Вітбоя 29 кастрычніка 1905 года паўстанцы, падзяліўшыся на дробныя групы, працягвалі партызанскую вайну аж да 1907 года. Да канца гэтага ж года большая частка паўстанцаў вярнулася да мірнага жыцця, так як яны былі вымушаныя забяспечваць харчаваннем свае сем’і, а тыя, што засталіся партызанскія атрады былі неўзабаве выцесненыя за мяжу сучаснай Намібіі — у Капскую калонію, якая належыла брытанцам.

Пасля падаўлення паўстання вялікая частка нама была пераселена ў засушлівыя бясплодныя раёны, што стала прычынай скарачэння іх колькасці. У 1907 годзе зямлі герэра і готэнтотаў былі канфіскаваныя, іх супольная і племянная арганізацыя скасаваная[6].

Да моманту спынення баявых дзеянняў у 1907 году страты намiбiйцаў склалі каля 100 тыс. чалавек, або 60% насельніцтва, які жыве ў межах пласкагор’я.

Першая сусветная вайна[правіць | правіць зыходнік]

28 ліпеня 1914 года пачалася Першая сусветная вайна.

Першая спроба ўварвання на тэрыторыю германскай калоніі Намiбiя пацярпела паражэнне — 25 верасня 1914 года брытанскія і паўднёваафрыканскія войскі былі разбітыя ў бітве пры Сандфантэйне[de].

У лютым 1915 года, каб перашкодзіць рыхтуючымуся ўварванню паўднёваафрыканскіх сіл, немцы нанеслі папераджальны ўдар блізу Какамаса[en], паспрабаваўшы ўсталяваць кантроль над двума переправамі праз раку Аранжавую, але былі вымушаныя адступіць.

Каб навесці парадак на сваёй уласнай тэрыторыі, паўдневаафрыканскае камандаванне прыступіла да падрыхтоўцы ўварвання. Камандуючым войскамі паўночнага фронту стаў сам Луіс Бота, які ажыццяўляў і агульнае камандаванне, а паўднёвага — Ян Смэц[7].

11 лютага Бота прыбыў у Свакапмунд, на поўнач ад Уолвіс-Бэя, паўднёваафрыканскага анклава на ўзбярэжжы Паўночна-Заходняй Афрыкі, куды па яго загаду пачалася актыўная перакідка войскаў. Да сакавіка сілы ўварвання былі гатовыя. Наступаючы з раёна Свакапмунда ўздоўж чыгуначнай лініі, паўднёваафрыканцы занялі Ачымбінгве, Карыбіб, Фрыдрыхсфельдэ, Вільгельмсталь, Акаханджу і 5 мая 1915 года ўступілі ў Віндхук[8].

Немцы запыталі мір, але іх прапанова была адхілена Луісам Ботам, і баявыя дзеянні працягнуліся. 12 мая Бота абвясціў ваеннае становішча і падзяліў войска на чатыры групы (камандуючыя: Коэн Брыц, Лукін, Мані Бота і Мібург). Да гэтага часу надыходзячыя войскі фактычна падзялілі тэрыторыю нямецкай калоніі напалову. У далейшым Брыц рушыў на поўнач, захапіў Ачываронгу, Оўчу і выйшаў да возера Этоша, адрэзаўшы германскія войскі ва ўнутранай частцы калоніі ад прыбярэжных раёнаў Кабінда і Каакавельд. Астатнія тры групы паўднёваафрыканскіх войскаў наступалі на паўночны ўсход па разбежных напрамках уздоўж чыгункі Свакапмунд—Цумеб. 1 ліпеня германскія войскі далі апошнюю бітву пад Атаві, якая скончылася іх разгромам, і 9 ліпеня яны капітулявалі каля Кхараба.

У той час як на поўначы развіваліся гэтыя падзеі, у Людэрыцы высадзіліся паўднёваафрыканскія войскі пад камандаваннем Яна Смэца. Замацаваўшыся ў горадзе, яны 20 мая авалодалі Кітмансхупам, дзе сустрэліся з двума іншымі калонамі, якія надыходзілі ад Порт-Налота і Кімберлі.

Працягваючы наступ, Смэц заняў Берсебу[en], а 26 мая, пасля двухдзённых баёў, паў Гібеён[7][9]. Застаўшыяся нямецкія войскі адступілі на поўнач, у бок пакоранай сталіцы, і праз 2 тыдні таксама капітулявалі[8].

Навейшы час[правіць | правіць зыходнік]

ПАС i ПАР[правіць | правіць зыходнік]

У 1920 годзе Намібія была перададзена пад кіраванне ПАС ў якасці падмандатнай тэрыторыі Лігi Нацый, які атрымаў права выконваць тут заканадаўчыя, выканаўчыя і судовыя функцыі. У 1922 і 1932 гадах тут прайшлі узброеныя паўстанне, якія былі падушаныя з ужываннем авіяцыі.

У 1946 г. створаная замест Лігі Нацый ААН адхіліла хадайніцтва ПАС пра ўключэнне ў яго склад тэрыторыі Паўднёва-Заходняй Афрыкі. У адказ ПАС адмовіўся перадаць гэтую тэрыторыю пад апеку ААН, пачаўшы тым самым зацяжное судовае разбіральніцтва ў Міжнародным судзе ААН. У ноч на 10 снежня 1959 года ваенізаваныя сілы і паліцыя ПАР расстралялі дэманстрацыю пратэста афрыканцаў супраць іх перасялення ў «чорны прыгарад» Віндхуку: загінулі 12 чалавек, 50 былі параненыя[10].

У 1966 годзе Генеральная асамблея ААН анулявала мандат ПАР і перадала Намібію пад эгідай ААН. У 1971 годзе Міжнародны суд пацвердзіў законнасць гэтага кроку.

Вайна за незалежнасць[правіць | правіць зыходнік]

Рашэнне Міжнароднага суда, забастоўка рабочых-кантрактнікаў і ўзмацняецца ўдзела царквы ў палітычным жыцці адзначылі пачатак перыяду масавага супраціву каланіяльным праўленню. З 1969 г. разгарнулася узброеная барацьба за незалежнасць краіны[11]. Барацьбу за вызваленьне ад акупацыі пар ўзначаліла левая групоўка SWAPO. Актыўную ролю ў канфлікце прыняла суседняя Ангола, дзе ва ўладзе знаходзіліся камуністы. Частка баявых дзеяннях праходзілі на тэрыторыі Анголы. Сам канфлікт быў моцна звязаны з грамадзянскай вайной у гэтай краіне.

Першыя некалькі гадоў барацьбу з паўстанцамі вяла ў асноўным паўднёваафрыканская палiцыя. Аднак па меры ўзмацнення SWAPO ў пачатку 1970-х гадоў для барацьбы з намібійскiмi партызанамі ўпершыню была ўжытая рэгулярная армія ПАР — Сілы абароны Паўднёвай Афрыкі[12].

У 19711972 гадах у Намібіі прайшла ўсеагульны бунт рабочых авамба, у якiм удзельнічалі больш за 30 тыс. чалавек па ўсёй краіне[13].

У 1975-1977 гады па ініцыятыве ПАР у Віндхуку праходзіла т. зв. «Канстытуцыйная канферэнцыя» пры ўдзеле арыентаваных на ПАР этнаплемянных груповак. Была створана кансерватыўная кааліцыя Дэмакратычны альянс Турнхале (DTA) на чале з племянным правадыром герэра Клеменсам Капуа. Распрацаваная канстытуцыя прадугледжвала адміністрацыйнае дзяленне краіны па этнічнай прыкмеце. Мясцовы ўрад узначаліў белы афрыканерскi нацыяналіст Дырк Маджа.

Кульмінацыяй вайны стала бітва пры Куіта-Куанавале (Ангола), якая праходзіла з восені 1987 па вясну 1988. Да пачатку бiтвы узброеныя сілы ПАР ўварваліся ў Анголу для дапамогі УНІТА у адлюстраванні буйнога ангола-кубінскага наступу, пры падтрымцы SWAPO, СССР, ГДР i КНДР, у паўднёва-ўсходніх раёнах краіны. Па выніках гэтай бітвы, самага буйнога за ўсю агольскую грамадзянскую вайну i вайну за незалежнасць, абодва бакі, і ПАР, і Куба, абвясцілі аб сваёй перамозе.

22 снежня 1988 года ў штаб-кватэры ААН у Нью-Ёрку было падпісана пагадненне аб перадачы Намібіі пад кантроль Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. ПАР прымушаны вывесцi сваю армiю з гэтай тэрыторыi.

У пераходны перыяд лідары SWAPO і больш за 40 тыс. Kх прыхільнікаў вярнуліся з выгнання на радзіму, прайшла рэгістрацыя палітычных партый і 95% патэнцыйных выбаршчыкаў. 97% выбаршчыкаў прынялі ўдзел у выбарах ва Устаноўчую асамблею, праведзеных пад наглядам ААН, на якіх за SWAPO прагаласавала 57% выбаршчыкаў. Устаноўчая асамблея распрацавала і прыняла канстытуцыю Намібіі.

Незалежная Намiбiя[правіць | правіць зыходнік]

21 сакавіка 1990 годзе Намібія атрымала незалежнасць, а яе першым прэзідэнтам стаў лідэр SWAPO Сэм Нуёма.

На выбарах 1994 года SWAPO яшчэ больш умацавала свае палітычныя пазіцыі. Намеціўся невялiкi эканамічны рост у сферы замежнага турызму, рыбалоўстве і апрацоўчай прамысловасці, дасягнута перш за ўсё за кошт дзяржаўных інвестыцый. Да канца першага дзесяцігоддзя незалежнасці складанымі праблемамі Намібіі заставалiся страйкавы рух, незадаволенасць сялян ходам зямельнай рэформы, беспрацоўе.

У 1998-1999 гадах у раёне Капрыві, на крайнім паўночным усходзе краіны, мела месца сепаратысцкі рух на чале з былым лідэрам DTA Мішаке Муйёнга. Яго кіраўнікі выступалі за прадастаўленне шырокай аўтаноміі або незалежнасці рэгіёна. Інсургентаў падтрымлівала замбійская апазіцыя, тады як улады Замбiі і Зімбабвэ прапаноўвалі дапамогу ўраду Намібіі.

У 90-я гады канфлікт паміж Батсванай і Намібіяй з-за спрэчных выспаў на памежнай рацэ ў шэрагу выпадкаў выліўся ў агнявыя кантакты, меліся ахвяры. Аднак бакі ўрэгулявалі пытанне праз зварот у Міжнародны суд ААН; мяжа канчаткова дэмаркіраваную ў 2003 годзе.

Зноскі

Лiтаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Collyer, John Johnston (1922). "South West Africa: Military Operations 1914-5". Encyclopædia Britannica. 31 (12th ed.). Cambridge University Press. pp. 229–231. https://archive.org/stream/encyclopaediabri31chisrich#page/229/mode/1up. 
  • Горячев Ю.А., Красильников А.С. На огненном рубеже: народы и молодежь Зимбабве, Намибии и Южной Африки в борьбе за свободу и независимость. — М., 1982. — 208 с.
  • Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]