Лацінскае пісьмо
| Лацінскае пісьмо | |
|---|---|
 26 літар базавага лацінскага алфавіта |
|
| Тып пісьма | алфавітнае |
| Мовы | шматлікія мовы Еўропы, Афрыкі, Амерыкі, Акіяніі і Азіі |
| Тэрыторыя | увесь свет |
| Гісторыя | |
| Дата стварэння | каля VII стагоддзе да н.э.[1] |
| Перыяд | з VII стагоддзя да н. э. — дагэтуль |
| Паходжанне |
|
| Уласцівасці | |
| Статус | ужываецца |
| Напрамак пісьма | злева направа |
| Знакаў | залежыць ад канкрэтнага алфавіта |
| Дыяпазон Юнікода | некалькі блокаў Latin і Latin Extended |
| ISO 15924 | Latn (215) |
 Медыяфайлы на Вікісховішчы | |
Лаці́нскае пісьмо, лаці́нка — алфавітная сістэма пісьма, што ўзнікла ў Старажытным Рыме на аснове ранняга лацінскага алфавіта і стала графічнай асновай алфавітаў вялікай колькасці моў свету[2]. Яго непасрэдным папярэднікам быў этрускі алфавіт, які, у сваю чаргу, паходзіў ад заходняга варыянта грэчаскага алфавіта; праз грэчаскае пісьмо гэтая графічная традыцыя ўзыходзіць да фінікійскай[3].
Лацінскае пісьмо — найбольш шырока распаўсюджаная ў сучасным свеце пісьмовая сістэма. Яно з'яўляецца асноўным пісьмом большасці моў Заходняй і Цэнтральнай Еўропы, пераважнай часткі моў Амерыкі і Акіяніі, многіх моў Афрыкі на поўдзень ад Сахары, а таксама шэрагу моў Азіі[4][5].
Лацінскае пісьмо не з'яўляецца адным нязменным алфавітам. Асобныя нацыянальныя і моўныя алфавіты адрозніваюцца колькасцю і парадкам літар, іх гукавымі значэннямі, ужываннем дыякрытычных знакаў, дыграфаў і іншых графічных сродкаў; 26 літар A—Z складаюць толькі міжнародна стандартызаваны базавы лацінскі алфавіт[6].
Назва і тэрміналогія
[правіць | правіць зыходнік]У Беларускай энцыклапедыі асноўнай назвай з'яўляецца лацінскае пісьмо, а назва лацінка падаецца як яе сінонім[2]. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы таксама вызначае лацінку як «лацінскі алфавіт, лацінскае пісьмо»[7].
У Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы слова лацінка падаецца асобным слоўнікавым артыкулам са значэннем «лацінскі алфавіт»[8], тады як лацініца мае адсылачную дэфініцыю «Тое, што і лацінка»[9]. Таму ў беларускай літаратурнай мове для кароткага наймення сістэмы ўжываецца перадусім форма лацінка.
Назва лацінскае паходзіць ад лацінаў — старажытнага італійскага народа, мовай якога была лацінская мова[2]. У англамоўнай літаратуры ўжываюцца назвы Latin script і Roman script, у нямецкай — lateinisches Schriftsystem і lateinische Schrift; тэрмін Roman асабліва пашыраны таксама ў назвах сістэм раманізацыі[10].
Лацінскае пісьмо і лацінскі алфавіт
[правіць | правіць зыходнік]Паняцці лацінскае пісьмо і лацінскі алфавіт могуць ужывацца як блізкія, але ў дакладным апісанні іх мэтазгодна размяжоўваць. Лацінскі алфавіт у вузкім гістарычным сэнсе — алфавіт, якім запісвалася лацінская мова; лацінскае пісьмо — шырэйшая графічная традыцыя, якая ўключае ўсе алфавіты, развітыя на яго аснове[11].
Так, польскі, чэшскі, французскі, турэцкі, в'етнамскі або беларускі лацінскі алфавіт не маюць тоеснага складу і не заўсёды аднолькава ўпарадкоўваюць літары. Таму ўсё лацінскае пісьмо ў цэлым не мае адзінага ўніверсальнага алфавітнага парадку і фіксаванай колькасці графем[6].
26 найбольш пашыраных літар утвараюць базавы лацінскі алфавіт, замацаваны, у прыватнасці, у міжнародных стандартах кадавання. Ён супадае па складзе з сучасным англійскім алфавітам, але толькі невялікая частка моў, што карыстаюцца лацінскім пісьмом, можа запісвацца выключна гэтымі 26 літарамі[6].
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]Паходжанне
[правіць | правіць зыходнік]
Лацінскае пісьмо ўзнікла ў Лацыі ў архаічны перыяд гісторыі Італіі. Лаціны перанялі алфавітную сістэму праз этрускаў, якія карысталіся варыянтам заходнегрэчаскага алфавіта, прынесенага грэчаскімі каланістамі ў Паўднёвую Італію[3].
Найранейшыя лацінскія надпісы датуюцца VII—VI стагоддзямі да н. э. Да ранніх помнікаў належыць залатая Прэнестынская фібула з архаічным лацінскім надпісам; яе датуюць VII стагоддзем да н. э.[12]. Такім чынам, пачатковы этап гісторыі лацінскага пісьма папярэднічае канчатковаму ўнармаванню класічнага лацінскага алфавіта на некалькі стагоддзяў.
Напрамак ранніх надпісаў не быў цалкам стабільны: сустракаўся запіс справа налева і бустрафедон. Да IV стагоддзя да н. э. замацаваўся напрамак злева направа, які застаўся характэрным для лацінскага пісьма дагэтуль[2].
Старажытны Рым
[правіць | правіць зыходнік]Ранні склад лацінскага алфавіта не быў тоесны пазнейшаму класічнаму. У III стагоддзі да н. э. была створана літара G для адрознення гука /g/ ад /k/, а ўжыванне C, K і Q паступова было размеркавана паводле арфаграфічных функцый[2][3].
У I стагоддзі да н. э. для запісу грэчаскіх запазычанняў у лацінскі алфавіт былі вернуты або дададзены літары Y і Z. Класічны лацінскі алфавіт у выніку меў 23 літары:
- A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z[2].
У антычным лацінскім пісьме не існавала сучаснага паслядоўнага супрацьпастаўлення вялікіх і малых літар. Манументальныя надпісы выкарыстоўвалі формы, з якіх развіліся сучасныя вялікія літары, а ў паўсядзённым рукапісным пісьме існавалі розныя курсіўныя формы[13].
Пунктуацыя і падзел слоў таксама адрозніваліся ад сучасных. У рымскіх надпісах для раздзялення слоў маглі выкарыстоўвацца кропкападобныя знакі, аднак суцэльнае пісьмо без прабелаў таксама было шырока пашырана[2][13].
Сярэднявечча
[правіць | правіць зыходнік]Пасля распаду Заходняй Рымскай імперыі лацінскае пісьмо захавала вядучае становішча ў заходнееўрапейскай кніжнай культуры дзякуючы ролі лацінскай мовы ў царкве, адукацыі, навуцы і справаводстве. Разам з распаўсюджваннем заходняга хрысціянства лацінскае пісьмо было прыстасавана да германскіх, кельцкіх, заходнеславянскіх, балтыйскіх і часткі фіна-ўгорскіх моў[4][11].
У позняй антычнасці і Сярэднявеччы развіліся унцыял, паўунцыял, астраўныя і рэгіянальныя почыркі. Асаблівае значэнне меў каралінгскі мінускул, выпрацаваны ў VIII—IX стагоддзях: яго выразныя радковыя формы сталі адной з галоўных крыніц сучасных малых лацінскіх літар[13].
Такім чынам паступова сфарміравалася сучасная двухрэгістравая сістэма, у якой большасць літар мае вялікую і малую форму. Гэты падзел не быў уласцівы першапачатковаму рымскаму алфавіту, а стаў вынікам шматвяковага развіцця кніжнага пісьма[13].
У германскіх мовах для гука /w/ у Сярэднявеччы пачало выкарыстоўвацца падвоенае V або U, з якога развілася літара W. Пазней графічныя варыянты I/J і U/V былі функцыянальна размежаваны; канчатковае замацаванне J і U як асобных літар адносіцца ўжо да ранняга Новага часу[5].
Ад кнігадрукавання да сучаснасці
[правіць | правіць зыходнік]У познім Сярэднявеччы ў Еўропе развіліся разнастайныя гатычныя почыркі, у тым ліку тэкстура і пазнейшая фрактура. Адначасова італьянскія гуманісты XIV—XV стагоддзяў, памылкова прымаючы каралінгскія рукапісы за антычныя, стварылі на іх аснове гуманістычны мінускул, які разам з рымскімі капітальнымі формамі стаў асновай антыквы[13].
Пасля ўзнікнення кнігадрукавання антыква і гатычныя шрыфты сталі дзвюма асноўнымі еўрапейскімі друкарскімі традыцыямі лацінскага пісьма. З цягам часу антыква зрабілася міжнародна дамінуючай, хоць фрактура і іншыя гатычныя формы доўга заставаліся важнымі, асабліва ў нямецкамоўных землях[4].
Склад з 26 літар
- A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
у Новы час стаў найбольш распаўсюджаным базавым наборам лацінскага пісьма. Гэта, аднак, не азначае, што кожны нацыянальны алфавіт ужывае ўсе 26 літар або абмяжоўваецца імі[6].
Распаўсюджанне
[правіць | правіць зыходнік]
Першапачаткова лацінскае пісьмо распаўсюджвалася разам з лацінскай мовай і дзяржаўным уплывам Рымскай рэспублікі і Рымскай імперыі. Пасля пераходу ад лацінскай мовы да раманскіх моў яны захавалі лацінскую графічную традыцыю[5].
У Сярэднявеччы лацінка пашырылася на поўнач і ўсход Еўропы разам з хрысціянізацыяй. На ёй былі створаны алфавіты германскіх, кельцкіх, заходнеславянскіх і балтыйскіх моў, а таксама венгерскай, фінскай і эстонскай[11].
З XVI стагоддзя еўрапейская каланіяльная экспансія перанесла лацінскае пісьмо ў Амерыку, Афрыку, Акіянію і значную частку Паўднёва-Усходняй Азіі. Пры гэтым яго не толькі выкарыстоўвалі для еўрапейскіх моў, але і сістэматычна прыстасоўвалі да мясцовых моў, для якіх стваралі новыя алфавіты[4][5].
У Азіі лацінскае пісьмо стала асноўным, у прыватнасці, для в'етнамскай, інданезійскай, малайскай, турэцкай, азербайджанскай, туркменскай і ўзбекскай моў. Пераход турэцкай мовы з арабскага на лацінскае пісьмо быў заканадаўча праведзены ў Турцыі ў 1928 годзе ў межах рэформ Мустафы Кемаля Атацюрка[5].
У СССР у 1920-я — пачатку 1930-х гадоў праводзілася шырокая лацінізацыя алфавітаў многіх неславянскіх моў, але ў другой палове 1930-х гадоў большасць гэтых сістэм была заменена кірылічнымі. Пасля распаду СССР шэраг дзяржаў зноў прыняў або пачаў уводзіць лацінскія алфавіты для сваіх дзяржаўных моў[4].
Базавы набор літар
[правіць | правіць зыходнік]Міжнародны базавы набор складаецца з 26 пар вялікіх і малых літар. Ён выкарыстоўваецца, у прыватнасці, у ASCII, ISO/IEC 646 і як асноўны набор лацінскіх літар у Юнікодзе[6].
| № | Вялікая | Малая | № | Вялікая | Малая |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | A | a | 14 | N | n |
| 2 | B | b | 15 | O | o |
| 3 | C | c | 16 | P | p |
| 4 | D | d | 17 | Q | q |
| 5 | E | e | 18 | R | r |
| 6 | F | f | 19 | S | s |
| 7 | G | g | 20 | T | t |
| 8 | H | h | 21 | U | u |
| 9 | I | i | 22 | V | v |
| 10 | J | j | 23 | W | w |
| 11 | K | k | 24 | X | x |
| 12 | L | l | 25 | Y | y |
| 13 | M | m | 26 | Z | z |
Базавы набор не трэба атаясамліваць з лацінскім пісьмом у цэлым. Напрыклад, італьянская мова ў сваёй асноўнай лексіцы не выкарыстоўвае частку базавых літар, тады як польскі, чэшскі, літоўскі, турэцкі, в'етнамскі і многія іншыя алфавіты маюць дадатковыя літары або літары з дыякрытыкай[6].
Прыстасаванне да розных моў
[правіць | правіць зыходнік]Пры пашырэнні лацінскага пісьма на мовы з фаналагічнымі сістэмамі, адрознымі ад лацінскай, выкарыстоўваліся некалькі асноўных спосабаў стварэння новых графем. Найбольш пашыраны з іх — даданне дыякрытычных знакаў, але ўжываюцца таксама мадыфікаваныя формы літар, дыграфы, трыграфы і гістарычныя знакі іншага паходжання[6].
| Спосаб | Прыклады | Ужыванне |
|---|---|---|
| Дыякрытычныя знакі | á, à, â, ä, ą, ć, č, ñ, š, ž | французская, іспанская, польская, чэшская, літоўская, харвацкая, в'етнамская і шматлікія іншыя мовы |
| Змена асноўнай формы літары | ø, ł, đ, ı, ŋ, ə | дацкая і нарвежская, польская, в'етнамская, турэцкая, афрыканскія і іншыя мовы |
| Лігатуры або формы лігатурнага паходжання | æ, œ, ß | дацкая, нарвежская, ісландская, французская, нямецкая і інш. |
| Дыграфы і шматлітарныя спалучэнні | ch, sh, sz, cz, dz, dž | англійская, польская, беларуская лацінка, славянскія і іншыя мовы |
| Гістарычна іншаграфічныя літары | þ, ð | перадусім ісландская; гістарычна таксама іншыя германскія мовы |
Функцыянальны статус аднаго і таго ж знака ў розных мовах можа адрознівацца. Напрыклад, літара з дыякрытычным знакам можа лічыцца асобнай літарай алфавіта ў адной мове і варыянтам базавай літары ў іншай; адпаведна адрозніваюцца і правілы алфавітнага ўпарадкавання[6].
Асабліва разгалінаваная сістэма дыякрытыкі існуе ў в'етнамскім пісьме, дзе знакі перадаюць як якасць галоснага, так і тон. Для падтрымкі такіх сістэм у Юнікодзе прадугледжаны як асобныя папярэдне складзеныя сімвалы, так і камбінацыі базавай літары з далучальнымі дыякрытычнымі знакамі[6].
Вялікія і малыя літары
[правіць | правіць зыходнік]Для большасці сучасных лацінскіх алфавітаў характэрна супрацьпастаўленне вялікіх і малых літар. Абедзве формы звычайна ўяўляюць адну і тую ж графему, але іх ужыванне рэгулюецца арфаграфічнымі і тыпаграфічнымі нормамі канкрэтнай мовы[6].
Гістарычна гэтыя два наборы маюць рознае паходжанне: вялікія формы ў значнай ступені працягваюць традыцыю рымскага маюскульнага пісьма, а сучасныя малыя літары развіліся з сярэдневяковых мінускульных почыркаў. Іх аб'яднанне ў адной сістэме адбылося ўжо ў пасляантычны перыяд[13].
У асобных літар суадносіны паміж рэгістрамі маюць спецыфічныя асаблівасці. Напрыклад, нямецкая ß гістарычна доўгі час не мела звычайнай вялікай пары; сімвал ẞ уключаны ў сучасны Unicode і ўжываецца ў спецыяльных і нарматыўных кантэкстах нямецкай мовы[6].
Почыркі і друкарскія формы
[правіць | правіць зыходнік]
У гісторыі лацінскага пісьма існавала вялікая колькасць почыркаў, якія маглі істотна адрознівацца графічна, застаючыся ў межах адной пісьмовай традыцыі. Да асноўных гістарычных форм адносяцца рымская манументальная капітала, рустычная капітала, рымскі курсіў, унцыял, паўунцыял, астраўныя почыркі, каралінгскі мінускул, беневентанскае і розныя гатычныя пісьмы[13].
У раннім Новым часе гуманістычная пісьмовая традыцыя дала пачатак антыквенным друкарскім шрыфтам. Паралельна існавалі гатычныя друкарскія формы — перадусім тэкстура і фрактура; сёння ў міжнароднай тыпаграфіцы пераважаюць формы, што паходзяць ад антыквы[4].
Розніца паміж гэтымі шрыфтавымі традыцыямі не азначае існавання розных алфавітаў: адзін і той жа тэкст можа быць набраны антыквай, фрактурай, курсівам або іншым шрыфтам без змены яго графемнага складу.
Раманізацыя
[правіць | правіць зыходнік]Раманізацыя — перадача моўнага матэрыялу, які звычайна пішацца іншай сістэмай, сродкамі лацінскага пісьма. Яна можа грунтавацца на транслітарацыі, калі імкнуцца захоўваць адпаведнасць паміж графемамі, або на транскрыпцыі, арыентаванай перадусім на вымаўленне[5].
Да сістэм раманізацыі належаць, напрыклад, піньінь для кітайскай мовы і сістэма Хэпбёрна для японскай. Існаванне лацінскай транслітарацыі не азначае, што лацінка стала асноўнай сістэмай пісьма адпаведнай мовы.
Раманізацыю таксама трэба адрозніваць ад гістарычнага або афіцыйнага пераходу мовы на лацінскае пісьмо. У апошнім выпадку ствараецца самастойная арфаграфічная сістэма з уласным алфавітам і правіламі правапісу.
На Беларусі
[правіць | правіць зыходнік]
На землях Беларусі лацінскае пісьмо здаўна выкарыстоўвалася ў тэкстах на лацінскай і польскай мовах. У XVIII стагоддзі яно, паралельна з кірыліцай, пачало ўжывацца і ў асобных літаратурных, у тым ліку драматычных, творах на беларускай мове[2].
У XIX стагоддзі лацінскае пісьмо да беларускай мовы прыстасоўвалі Ян Чачот, Паўлюк Багрым, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Адам Гурыновіч і іншыя аўтары. Беларускай лацінкай Кастусь Каліноўскі выдаваў газету «Мужыцкая праўда» ў 1862—1863 гадах[2].
На пачатку XX стагоддзя лацінка і кірыліца працягвалі паралельна выкарыстоўвацца ў беларускім друку. Газеты «Наша доля» і «Наша Ніва» мелі лацінскія выданні, лацінкай выходзілі асобныя кнігі Цёткі і зборнік Янкі Купалы «Гусляр»[2].
У Заходняй Беларусі беларускі лацінскі алфавіт працягваў выкарыстоўвацца ў друку да 1939 года[2]. Гістарычная беларуская лацінка з'яўляецца самастойным варыянтам лацінскага пісьма для беларускай мовы і не тоесная сістэмам тэхнічнай транслітарацыі кірылічнага беларускага тэксту.
Юнікод
[правіць | правіць зыходнік]У Юнікодзе лацінскае пісьмо не абмежавана адным блокам. Базавыя вялікія літары A—Z займаюць кодавыя пазіцыі U+0041—U+005A, малыя a—z — U+0061—U+007A; дадатковыя і гістарычныя літары размеркаваны паміж шматлікімі пашыранымі блокамі[6].
Да асноўных блокаў і дыяпазонаў адносяцца:
- Basic Latin — асноўныя літары ў дыяпазоне U+0041—U+007A;
- Latin-1 Supplement — лацінскія літары пераважна ў U+00C0—U+00FF;
- Latin Extended-A — U+0100—U+017F;
- Latin Extended-B — U+0180—U+024F;
- Latin Extended Additional — U+1E00—U+1EFF;
- Latin Extended-C — U+2C60—U+2C7F;
- Latin Extended-D — U+A720—U+A7FF;
- Latin Extended-E — U+AB30—U+AB6F;
- Latin Extended-F — U+10780—U+107BF;
- Latin Extended-G — U+1DF00—U+1DFFF[6].
Асобна кадуюцца фанетычныя сімвалы лацінскага паходжання, далучальныя дыякрытычныя знакі, гістарычныя графемы і некаторыя лігатуры. Таму прыналежнасць знака да лацінскай графічнай традыцыі не заўсёды азначае яго размяшчэнне ў блоку з назвай Latin[6].
У стандарце ISO 15924 асноўны код лацінскага пісьма — Latn, лікавы код — 215. Асобныя бібліяграфічныя коды маюць таксама гатычны варыянт Latf (217) і гэльскі варыянт Latg (216), хоць у Unicode яны разглядаюцца як разнавіднасці аднаго лацінскага пісьма[14][10].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Encyklopedie antiky — Academia, 1973. — С. 31. — 741 с.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Булыка А. М.. Лацінскае пісьмо. Беларуская энцыклапедыя. Т. 9: Кулібін — Малаіта 166. Мінск: БелЭн (1999). Праверана 11 верасня 2026.
- 1 2 3 Clackson J., Horrocks G. The Blackwell History of the Latin Language. — Malden; Oxford: Blackwell Publishing, 2007.
- 1 2 3 4 5 6 Haarmann H. Geschichte der Schrift. — 2. Aufl. — München: C. H. Beck, 2004. — S. 96.
- 1 2 3 4 5 6 Coulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. — Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Chapter 7: Europe-I. 7.1 Latin (англ.). The Unicode Standard, Version 17.0. The Unicode Consortium. Праверана 11 верасня 2026.
- ↑ Лацінка. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Verbum. Праверана 11 верасня 2026.
- ↑ Лацінка. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Verbum (2002). Праверана 11 верасня 2026.
- ↑ Лацініца. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Verbum (2002). Праверана 11 верасня 2026.
- 1 2 Unicode Standard Annex #24: Unicode Script Property (англ.). The Unicode Consortium. Праверана 11 верасня 2026.
- 1 2 3 The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996.
- ↑ Hartmann M. Die frühlateinischen Inschriften und ihre Datierung. — Bremen: Hempen, 2005.
- 1 2 3 4 5 6 7 Bischoff B. Latin Palaeography: Antiquity and the Middle Ages. — Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
- ↑ ISO 15924 Code Lists (англ.). Unicode Consortium. Праверана 11 верасня 2026.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Булыка А. М. Лацінскае пісьмо // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 9: Кулібін — Малаіта / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 166. — ISBN 985-11-0155-9.
- Крамко І. І., Юрэвіч А. К., Яновіч А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Т. 2. — Мінск, 1968.
- Люблинская А. Д. Латинская палеография. — Москва: Высшая школа, 1969.
- Федорова Е. В. Введение в латинскую эпиграфику. — Москва: Издательство Московского университета, 1982.
- Bischoff B. Latin Palaeography: Antiquity and the Middle Ages. — Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
- Clackson J., Horrocks G. The Blackwell History of the Latin Language. — Malden; Oxford: Blackwell Publishing, 2007.
- Coulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. — Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
- Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996.
- Haarmann H. Geschichte der Schrift. — 2. Aufl. — München: C. H. Beck, 2004.
- Hartmann M. Die frühlateinischen Inschriften und ihre Datierung. — Bremen: Hempen, 2005.
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]
На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лацінскае пісьмо- Latin у стандарце Unicode
- ISO 15924 Code Lists
- Unicode Character Code Charts
