Узбуйненне БССР
Узбуйне́нне БССР — працэс павелічэння тэрыторыі і насельніцтва Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў 1924 і 1926 гадах за кошт перадачы ў яе склад частак Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губерняў РСФСР, якія былі населены пераважна этнічнымі беларусамі. У сучаснай гістарыяграфіі гэты працэс таксама вядомы як вяртанне ўсходнебеларускіх тэрыторый[1][2].
Перадумовы
[правіць | правіць зыходнік]Працэс утварэння беларускай савецкай дзяржаўнасці з самага пачатку суправаджаўся тэрытарыяльнымі зменамі, якія дыктаваліся пераважна знешнепалітычнымі інтарэсамі і стратэгічнымі разлікамі маскоўскага кіраўніцтва. У канцы 1918 года Цэнтральны камітэт Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў) прыняў рашэнне аб стварэнні савецкай рэспублікі на тэрыторыі Заходняй вобласці. На І з’ездзе Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі ў снежні 1918 года дэлегаты аднагалосна пастанавілі ўключыць у склад новай рэспублікі Мінскую, Магілёўскую, Гродзенскую губерні, амаль усю Віцебскую губерню, а таксама пяць паветаў Смаленскай, чатыры Чарнігаўскай і па адным павеце Віленскай і Сувалкаўскай губерняў. Агульная плошча павінна была скласці каля 300 тысяч квадратных кіламетраў з насельніцтвам каля 10 мільёнаў чалавек[3].
Аднак ужо 16 студзеня 1919 года ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб вывядзенні са складу БССР Смаленскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў. Галоўнай прычынай такога кроку стала імкненне савецкага кіраўніцтва пазбегнуць ваеннага канфлікту з Польскай Рэспублікай, маючы магчымасць пайсці на тэрытарыяльныя саступкі за кошт беларускіх зямель, а таксама жаданне цэнтральных улад аслабіць нацыянальныя тэндэнцыі ў самой Беларусі. Супраць існавання БССР у шырокіх межах актыўна выступалі і мясцовыя губернскія ўлады, якія лічылі рэспубліку эканамічна нежыццяздольнай і адмаўлялі наяўнасць беларускай культуры на сваіх тэрыторыях[4][2].
У выніку падпісання ў 1921 годзе Рыжскага мірнага дагавора пасля заканчэння савецка-польскай вайны значная частка заходнебеларускіх зямель адышла да Польшчы. Тэрыторыя БССР скарацілася да шасці няпоўных паветаў былой Мінскай губерні: Бабруйскага, Барысаўскага, Ігуменскага, Мазырскага, Мінскага і Слуцкага. Гэтае ўтварэнне плошчай усяго 52 398 квадратных кіламетраў і насельніцтвам каля 1,5 мільёна чалавек атрымала неафіцыйную назву «мікра-Беларусь». Адрыў цэнтральнай часткі ад усходніх губерняў, з якімі гістарычна склаліся цесныя эканамічныя сувязі, запавольваў аднаўленне народнай гаспадаркі і перашкаджаў нацыянальна-культурнаму развіццю беларусаў[5][2].
Першае ўзбуйненне БССР (1924)
[правіць | правіць зыходнік].jpg)
З утварэннем у 1922 годзе Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік намаганні кіраўніцтва БССР па вяртанні ўсходніх тэрыторый актывізаваліся. У верасні 1922 года кіраўніцтва Беларусі атрымала ад ЦК РКП(б) дазвол на афіцыйнае абмеркаванне пытання пра вяртанне зямель. У сакавіку 1923 года VII з’езд КП(б)Б і Старшыня Савета Народных Камісараў БССР А. Р. Чарвякоў узнялі пытанне аб далучэнні Гомельскай і Віцебскай губерняў. Адначасова вялікую ролю адыграў знешнепалітычны фактар. Савецкая дыпламатыя і Народны камісарыят замежных спраў уважліва сачылі за дзейнасцю Беларускага пасольскага клуба ў сойме Польшчы. Каб прыцягнуць сімпатыі заходніх беларусаў і аслабіць польскі ўплыў, савецкія дыпламаты, у прыватнасці Леанід Абаленскі, прапанавалі задаволіць патрабаванні беларускіх дзеячаў, выказаныя ў мемарандуме Антона Луцкевіча. Дакумент прадугледжваў пашырэнне тэрыторыі БССР і амністыю для эмігрантаў[6][2].
Пасля абмеркаванняў і вострых спрэчак, у якіх губернскія ўлады РСФСР спрабавалі даказаць адсутнасць беларусаў на сваіх тэрыторыях, 29 лістапада 1923 года Палітбюро ЦК РКП(б) пастанавіла далучыць да БССР Віцебскую і Гомельскую губерні цалкам (акрамя чатырох чарнігаўскіх паветаў), а таксама Горацкі павет і Мсціслаўскі павет Смаленскай губерні. Аднак з-за пратэстаў кіраўніцтва Віцебска і сакратара УЦВК РСФСР Цімафея Сапронава рашэнне было перагледжана і значна ўрэзана[7].
Рашэнне аб перадачы зямель было юрыдычна аформлена пастановай Прэзідыума УЦВК РСФСР ад 3 сакавіка 1924 года і рэзалюцыяй VI Усебеларускага надзвычайнага з’езда Саветаў, які праходзіў 13—16 сакавіка 1924 года. У склад Беларускай ССР перайшлі па граніцах былога адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Аршанскі, Віцебскі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Лепельскі, Полацкі, Сенненскі і Суражскі паветы Віцебскай губерні. Са складу Гомельскай губерні былі далучаны Быхаўскі, Клімавіцкі, Магілёўскі, Рагачоўскі, Чавускі і Чэрыкаўскі паветы, а таксама Даманавіцкая, Дзярновіцкая, Дудзіцкая (са станцыяй Калінкавічы), Карпавіцкая, Крукавіцкая (Савіцкая), Мухаедаўская і Нараўлянская валасці цалкам і часткі Аўцюкоўскай, Юравіцкай, Якімаваслабодскай валасцей Рэчыцкага павета. Смаленская губерня перадала цалкам Горацкі павет, а таксама Казіміраваслабодскую, Старасельскую, Шамаўскую валасці і часткі Аслянскай, Бохацкай і Соенскай валасцей Мсціслаўскага павета разам з горадам Мсціславам. Для вырашэння арганізацыйных і палітычных пытанняў, звязаных з узбуйненнем, было ўтворана Часовае Беларускае бюро ЦК РКП(б). У выніку вяртання ўсходніх раёнаў тэрыторыя Савецкай Беларусі павялічылася больш чым у 2 разы і склала 110 584 км². Колькасць насельніцтва дасягнула 4,2 млн чалавек, сярод якога ўласна беларусы складалі 70,4 %[8][9][2].
Пасля ўзбуйнення паўстала неабходнасць у змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Спецыяльная камісія пры Дзяржплане БССР распрацавала праект пераходу ад губернскага падзелу да сістэмы акруг і раёнаў. 17 ліпеня 1924 года тэрыторыя рэспублікі была падзелена на 10 акруг: Менская, Віцебская, Бабруйская, Аршанская, Полацкая, Магілёўская, Мазырская, Калінінская, Барысаўская і Слуцкая акругі. Акругі ў сваю чаргу дзяліліся на 100 раёнаў. Гэта дазволіла наблізіць дзяржаўны апарат да насельніцтва і аптымізаваць кіраванне гаспадаркай[10].
Другое ўзбуйненне БССР (1926)
[правіць | правіць зыходнік].jpg)
Нягледзячы на поспех першага ўзбуйнення, беларускае кіраўніцтва не лічыла тэрытарыяльнае пытанне канчаткова вырашаным, бо Гомельскі павет і Рэчыцкі павет заставаліся ў складзе РСФСР. У маі 1926 года ЦК КП(б)Б афіцыйна паставіў у ЦК ВКП(б) пытанне пра далучэнне 3 паветаў Віцебскай і астатняй часткі Гомельскай губерняў. Пасля майскага дзяржаўнага перавароту 1926 года ў Польшчы, які прывёў да ўлады Юзафа Пілсудскага, саюзнае кіраўніцтва вырашыла яшчэ больш актывізаваць нацыянальны рух у Заходняй Беларусі. Ініцыятарам другога ўзбуйнення актыўна выступаў НКЗС СССР[11][2].
Для вывучэння сітуацыі ў Гомельскую губерню была накіравана спецыяльная камісія Палітбюро ЦК УКП(б) у складзе Вячаслава Молатава, Станіслава Касіёра, Авеля Енукідзэ і іншых. Камісія зафіксавала значную ступень русіфікацыі насельніцтва і пэўнае супраціўленне мясцовага кіраўніцтва, аднак ЦК КП(б)Б здолеў даказаць гістарычную і этнаграфічную прыналежнасць рэгіёна да Беларусі[12]. У выніку 18 лістапада 1926 года Палітбюро прызнала неабходным далучэнне паветаў. 6 снежня 1926 года Прэзідыум УЦВК прыняў пастанову пра скасаванне Гомельскай губерні і далучэнне Гомельскага і Рэчыцкага паветаў да БССР. На падставе гэтай пастановы 8 снежня 1926 года Прэзідыум ЦВК БССР уключыў названыя паветы ў склад Беларусі, перайменаваўшы іх у акругі, а мясцовыя валасці — у раёны. Астатнія паветы былой губерні, Навазыбкаўскі, Старадубскі і Клінцоўскі, увайшлі ў склад Бранскай губерні РСФСР. У выніку другога ўзбуйнення тэрыторыя рэспублікі павялічылася яшчэ на 15 727 км², а насельніцтва — на 649 тыс. чалавек. На пачатак 1927 года тэрыторыя БССР склала 125 950 км² з насельніцтвам каля 5 млн чалавек, 80 % з якіх складалі беларусы[13][2].
Спрэчныя паўночныя і ўсходнія паветы
[правіць | правіць зыходнік]Пры перадачы зямель у 1924 годзе Веліжскі, Невельскі і Себежскі паветы былой Віцебскай губерні былі пакінуты ў складзе РСФСР і далучаны да Пскоўскай губерні. Беларускае кіраўніцтва неаднаразова рабіла спробы вярнуць гэтыя тэрыторыі. У 1926 годзе Старшыня Дзяржплана БССР Самуіл Карп і сакратар ЦК КП(б)Б Аляксандр Крыніцкі рыхтавалі дакладныя запіскі аб неабходнасці ўключэння гэтых паветаў разам з Гомелем[14]. Для навуковага абгрунтавання ў Невельскі і Веліжскі паветы накіроўваліся этнаграфічныя экспедыцыі, у прыватнасці, прафесара Пятра Бузука і эканаміста Барыса Архангельскага, якія пацвердзілі распаўсюджанасць там паўночных дыялектаў беларускай мовы і цесныя гаспадарчыя сувязі з Віцебскам[12]. Аднак цэнтральныя ўлады адхілілі гэтую прапанову.
Апошняя сур’ёзная спроба далучыць гэтыя землі, а таксама Клінцоўскі і Навазыбкаўскі паветы, адбылася ў 1928 годзе, калі Старшыня СНК БССР М. М. Галадзед накіраваў новую аргументаваную запіску ў Маскву, выступаючы супраць уключэння гэтых беларускіх этнічных зямель у склад новаўтворанай Заходняй вобласці РСФСР з цэнтрам у Смаленску. Прапанова таксама была праігнаравана, і 14 студзеня 1929 года Заходняя вобласць была афіцыйна створана, што канчаткова закрыла пытанне аб далейшым пашырэнні ўсходніх межаў БССР[15]. З пачаткам 1930-х гадоў палітыка беларусізацыі ў расійскім прымежжы была згорнута, а працэс самарусіфікацыі беларусаў у гэтых рэгіёнах значна паскорыўся[16].
Дынаміка і вынікі ўзбуйнення
[правіць | правіць зыходнік]Вяртанне ўсходнебеларускіх тэрыторый стала лёсавызначальным этапам у гісторыі Беларусі. Нягледзячы на складаныя ўнутраныя і знешнія палітычныя абставіны, вяртанне ўсходнебеларускіх тэрыторый у склад БССР у цэлым значна ўзмацніла эканамічную базу Савецкай Беларусі і стварыла новыя магчымасці для далейшага гаспадарчага і сацыяльна-культурнага развіцця рэспублікі[2].
| Год | Плошча (тыс. км²) | Насельніцтва (млн чал.) |
|---|---|---|
| 1921 | 52,4 | 1,5 |
| 1924 | 110,6 | 4,2 |
| 1926 | 126,0 | 5,0 |
| 1939 | 223 | 10,2 |
| 1991 | 207,6 | 10,3 |
Былі створаны спрыяльныя ўмовы для правядзення палітыкі беларусізацыі, развіцця нацыянальнай сістэмы адукацыі і аб'яднання беларускай нацыі. Таксама пашырэнне межаў БССР згуляла вырашальную ролю ва ўмацаванні міжнароднага аўтарытэту рэспублікі і ўзмацненні прасавецкіх настрояў сярод насельніцтва Заходняй Беларусі[17][18].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Хоміч 2001, с. 1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Хоміч 2003, с. 178.
- ↑ Хоміч 2001, с. 2.
- ↑ Хоміч 2001, с. 3—4.
- ↑ Хоміч 2001, с. 6.
- ↑ Короткова 2018, с. 50—52.
- ↑ Хоміч 2001, с. 7—8.
- ↑ Хоміч 2001, с. 8.
- ↑ Короткова 2018, с. 58.
- ↑ Кавцевич 2020, с. 698—700.
- ↑ Короткова 2018, с. 58—59.
- 1 2 Бараноўскі 2021, с. 86.
- ↑ Елизаров 2008, с. 145.
- ↑ Бараноўскі 2021, с. 85.
- ↑ Бараноўскі 2021, с. 89.
- ↑ Кодин, Кобец 2025, с. 760.
- ↑ Хоміч 2001, с. 11.
- ↑ Кодин, Кобец 2025, с. 763.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- А. Бараноўскі Спробы вяртання трох паўночных паветаў былой Віцебскай губерні ў склад БССР у 1926 і 1928 гадах // Беларуская думка : часопіс. — 2021. — № 8. — С. 84—90.
- С. А. Елизаров Административно-территориальные преобразования в Гомельской губернии (1919—1926 гг.) // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины : часопіс. — 2008. — № 4 (49). — С. 141—145.
- С. Б. Кавцевич Правовые особенности укрупнения и нового административно-территориального деления БССР // Правовая культура в современном обществе : зборнік. — 2020. — С. 697—701.
- Е. В. Кодин, О. В. Кобец Белорусизация в российско-белорусском приграничье в виденье Москвы и регионов // Вестник СПбГУ. История : часопіс. — 2025. — Т. 70. — № 3. — С. 751—765.
- Д. Короткова «Укрупнение БССР» в 1923—1924 годы: фактор советского влияния в Польше // Славяноведение : часопіс. — 2018. — № 5. — С. 48—59.
- С. М. Хоміч. Узбуйненне БССР // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 178. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
- С. Хоміч Асноўныя этапы фармавання тэрыторыі БССР (1918—1926) // Беларускі гістарычны часопіс : часопіс. — 2001. — С. 1—12.