Беларускае нацыянальнае адраджэнне

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Белару́скае нацыяна́льнае адраджэ́нне — сацыяльны, культурны і палітычны рух, які выступае за адраджэнне беларускай культуры, мовы, звычаяў і стварэнне беларускай дзяржаўнасці на нацыянальным падмурку. Прадстаўленае некалькімі хвалямі, пачынаючы з XIX стагоддзя.

19-е стагоддзе

Ян Чачот

На пачатку і ў сярэдзіне 19-га стагоддзя Ян Чачот, Уладзіслаў Сыракомля, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Ян Баршчэўскі і шэраг іншых пісьменнікаў стварылі першыя літаратурныя творы на сучаснай беларускай мове. Беларускія інтэлегенты выкарыстоўвалі мясцовыя гаворкі ў якасці асновы для напісання сваіх твораў. Вялікая частка беларускай эліты ў той час падтрымала рух за аднаўленне былой Рэчы Паспалітай і прымала актыўны ўдзел у паўстаннях 1830-31 і 1863-64 гадоў. У гэты ж час афармляецца рух за самавызначэнне і незалежнасць беларускага народа. Лідар паўстання 1863 г. на землях былога Вялікага Княства Літоўскага Кастусь Каліноўскі апублікаваў свае заклікі да беларускіх сялян на беларускай мове і заклікаў змагацца за нацыянальную свабоду[1]. Пасля таго, як Каліноўскага схапілі расійскія ўлады, ён быў асуджаны да смяротнага пакарання. З астрогу К. Каліноўскі перадаў на волю свой запавет беларускаму народу — «Ліст з-пад шыбеніцы»:

Кастусь Каліноўскі
" Браты мае, мужыкі родныя. З-пад шыбеніцы маскоўскай прыходзіць мне да вас пісаці, і, можа, раз астатні. Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мой народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, — но не жаль згінуць за тваю праўду… Нямаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек у галаве мае розум і навуку… Но як дзень з ноччу не ходзіць разам, так не ідзе разам навука праўдзіва з няволяй маскоўскай. Дапокуль яна ў нас будзе, у нас нічога ня будзе, ня будзе праўды, багацтва і ніякай навукі, — адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, но на пагібель нашу… Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, Народзе, што тагды толькі зажывеш шчасьліва, калі над табою Маскаля ўжо ня будзе.

Твой слуга
Яська-гаспадар з-пад Вільні
"

У другой палове 19-га стагоддзя з'явіліся першыя левыя нацыянальныя клубы сярод беларускіх студэнтаў у буйных універсітэтах Расійскай імперыі (напрыклад, ва універсітэце Санкт-Пецярбурга). Гэтыя клубы выдалі некалькі нелегальных выданняў, напрыклад, Гоман з патрабаваннем незалежнасці або аўтаноміі Беларусі. Ігнат Грынявіцкі, забойца цара Аляксандра II у Расіі, некаторымі з гісторыкаў лічыцца адным са стваральнікаў беларускай фракцыі сацыялістычнага руху Народнай волі[2]

Пачало адраджацца беларускае пісьменніцтва. Такія майстры слова, як Францішак Багушэвіч, Карусь Каганец, Ядвігін Ш., стваралі беларускія мастацкія творы. Культурнаму развіццю беларускага краю перашкаджала забарона беларускай мовы расійскімі ўладамі і, як вынік, немагчымасць друкавацца на радзіме.

На пачатку 20-га стагоддзя

Паштоўка часоў БНР

На пачатку 20-га стагоддзя працягвалася далейшае развіццё беларускіх нацыянальных арганізацый. З'явіліся сацыялістычныя (Беларуская сацыялістычная грамада) і хрысціянска-дэмакратычныя (Беларуская хрысціянская дэмакратыя) арганізацыі. У выніку расійскай рэвалюцыі 1905 года выданні на нацыянальных мовах былі легалізаваныя. Гэта прывяло да буму у беларускай кнізе і выдавецкай справе. Газета «Наша Ніва», заснаваная ў 1906 годзе, стала адным з найважнейшых цэнтраў адукацыі і прасоўвання беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці ў сярэдні клас Беларусі, як у гарадах і мястэчках, так і на вёсцы.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года беларускія нацыянальныя арганізацыі, якія прадстаўлялі ўсе рэгіёны краіны, правялі Першы Усебеларускі з'езд. На з'ездзе была абвешчаная незалежнасць Беларусі і ўтвораная Беларуская Народная Рэспубліка. Яна існавала да 1919 года, калі яе парламент, Рада БНР, быў вымушаны пакінуць краіну з-за заняцця Беларусі Чырвонай Арміяй. На працягу грамадзянскай вайны ў Расіі сябры беларускага вызваленчага руху стваралі партызанскія атрады (вядомыя як Зялёны дуб), беларускія нацыянальныя падраздзяленні ў арміі Літоўскай Рэспублікі і польскай арміі. Узброеную барацьбу супраць бальшавікоў вялі войскі генерала Станіслава Булак-Балаховіча, слуцкія паўстанцы.

Пасля ад'езду Рады БНР з Беларусі і ўсталявання савецкай улады ўрад бальшавікоў надаў афіцыйны статус беларускай мове і культуры ў рамках савецкай карэнізацыйнай палітыкі. З 1924 па 1929 год афіцыйнай палітыкай нацыянальна-дзяржаўнага і нацыянальна-культурнага будаўніцтва была беларусізацыя.

Гэта палітыка скончылася ў пачатку 1930-х гадоў, што суправаджаліся інтэнсіўнай русіфікацыяй і тэрорам у дачыненні да беларускіх культурных і сацыяльных эліт. Увайшла ў гісторыю крывавая ноч з 29 па 30 кастрычніка 1937 года, калі было расстраляна больш за сотню прадстаўнікоў беларускай інтэлегенцыі. Паводле беларускага даследчыка Леаніда Маракова:[3]

" Змянілася ўжо некалькі пакаленняў, а нам усё ніяк не атрымоўваецца аднавіць згубленае. Усё таму, што мы — дзеці горшых, лепшых выразалі. "

Між тым, шматлікія беларускія палітычныя і культурныя арганізацыі працягвалі сваю дзейнасць у Заходняй Беларусі, якая паводле савецка-польскай дамовы належыла Польшчы. Дзеячы беларускага нацыянальнага руху, як Браніслаў Тарашкевіч, былі абраныя ў польскі парламент. Аднак і тут у 1930-я гады ўзмацніліся палітычныя рэпрэсіі.

Канец 20 і пачатак 21 стагоддзяў

Падчас перабудовы узнялася новая хваля беларускага нацыянальнага адраджэння. Некалькі новых рэгіянальных культурных нацыянальных арганізацый, такія як Талака, былі сфармаваныя да канца 1980-х гадоў. Таксама рух «БНФ Адраджэньне» на чале з Зянонам Пазняком быў заснаваны ў 1988 годзе. Пасля выбараў, якія адбыліся ў 1990, БНФ утварыў фракцыю з 35 дэпутатаў у Вярхоўным Савеце Беларусі і спрыяў здабыццю незалежнасці для Беларусі пасля распаду СССР.

Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка, абраны ў 1994 годзе, ініцыяваў наданне рускай мове статуса дзяржаўнай і адмовіўся ад бела-чырвона-белага сцяга і Пагоні як дзяржаўных сімвалаў.

Зноскі

  1. Арлоў У. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (862―1918): Падзеі. Даты. Ілюстрацыі. / У. Арлоў, Г. Сагановіч. ― Вільня: „Наша Будучыня“, 1999. ― с. 184-185
  2. Michaluk D. Białoruska Republika Ludowa 1918—1920 u podstaw białoruskiej państwowości — Toruń, Wydawnictwo naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2010
  3. Как в БССР уничтожали врачей и избавлялись от больных // TUT.by (руск.)