Розніца паміж версіямі "Арабскі алфавіт"

Jump to navigation Jump to search
4 682 байты дададзена ,  5 гадоў таму
дапаўненне з ru:Арабское письмо
др (Bot: Migrating 102 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q8196 (translate me))
(дапаўненне з ru:Арабское письмо)
{{Пісьменнасць
'''Ара́бскі [[алфавіт]]''', '''арабскае пісьмо''', '''ара́біца''' — літарнае кансанантнае пісьмо, якім карыстаюцца [[арабская мова|арабскамоўныя]] народы, а таксама, з пэўнымі зменамі, некаторыя народы [[Іран]]а, [[Афганістан]]а, [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]] ([[урду]], [[брахуі]], [[кашмірцы]]), [[уйгуры]] ў Сінь-цзян-Уйгурскім раёне [[Кітай|Кітая]], [[чамы]] ў [[Камбоджа|Камбоджы]], [[мусульмане]] ў заходніх раёнах [[В'етнам]]а. З сярэднявечча арабскім пісьмом шырока карыстаюцца неарабскія народы ([[туркі]], [[татары]], [[узбекі]] і інш.).
|імя = Арабскае пісьмо
|тып = кансанантнае
|мовы = [[Арабская мова|Арабская]], [[фарсі]], [[курдская мова|курдская]], [[уйгурская мова|уйгурская]], [[пушту]], [[урду]] і інш.
|дзе ўзнікла =
|тэрыторыя = [[Аравійскі паўвостраў]], [[Блізкі Усход]], [[Сярэдняя Азія]], [[Паўночная Афрыка]].
|дата =
|перыяд = з [[V стагоддзе|V стагоддзя]]
|напрамак = справа налева
|знакаў = 28
|статус = ужываецца
|стваральнік =
|дакумент =
|паходжанне = [[Ханаанейскае пісьмо]]
:[[Фінікійскае пісьмо|Фінікійскае]]
::[[Арамейскае пісьмо|Арамейскае]]
:::[[Сірыйскае пісьмо|Сірыйскае]]
|нашчадкі =
|роднасныя =
|юнікод = U+0600 — U+06FF <br />U+0750 — U+077F <br />U+FB50 — U+FDFF <br />U+FE70 — U+FEFF
|ISO = Arab (#160)
|прыклад = Arabic albayancalligraphy.svg
|памер = 250px
|подпіс = Прыклад
}}
[[Выява:Modern Arabic Calligraphy.jpg|thumb|right|200px|Сучасная арабская каліграфія]]
'''Ара́бскі [[алфавіт]]''', '''арабскае пісьмо''', '''ара́біца'''  — літарнае кансанантнае пісьмо, якім карыстаюцца [[арабская мова|арабскамоўныя]] народы, а таксама, з пэўнымі зменамі, некаторыя народы [[Іран]]а, [[Афганістан]]а, [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]] ([[урду]], [[брахуі]], [[кашмірцы]]), [[уйгуры]] ў Сінь-цзян-Уйгурскім раёне [[Кітай|Кітая]], [[чамы]] ў [[Камбоджа|Камбоджы]], [[мусульмане]] ў заходніх раёнах [[В'етнам]]а. З сярэднявечча арабскім пісьмом шырока карыстаюцца неарабскія народы ([[туркі]], [[татары]], [[узбекі]] і інш.).
 
Арабскае пісьмо склалася на аснове [[набацейскае пісьмо|набацейскага пісьма]] (4 ст. да н.э.  — 1 ст.), якое ўзыходзіць да старажытнаарамейскага (гл. [[заходнесеміцкае пісьмо]]). Уласна арабскае пісьмо з'явілася ў пачатку 6 ст. і развілося ў сярэдзіне 7 ст. пры першым запісе КарануКарана (651). Спачатку уключала ''28 літар'' толькі для зычных, затым былі ўведзены дадатковыя дыякрытычныя знакі для адрознення падобных у напісанні літар, абазначэння галосных або іх адсутнасці і для ўдваення зычных. Кірунак пісьма справа налева. Значная колькасць літар мае 4 напісанні ў залежнасці ад пазіцыі ў слове, некаторыя пары літар ствараюць на пісьме лігатуры. Арабскае пісьмо мае шмат адмен: арнаментальны куфічны шрыфт; насх, якім карыстаюцца для тыпаграфскага набору; насталік; магрыбі і інш.
 
Словы пішуцца так:
Кожная з 28 літар, апроч літары аліф, абазначае адзін зычны гук. Напісанне літар мяняецца ў залежнасці ад яе размяшчэння ўнутры слова. Усе літары аднаго слова пішуцца злітна, апроч літар ([[Аліф, літара арабскага алфавіта|аліф]], [[Даль, літара арабскага алфавіта|даль]], [[Заль, літара арабскага алфавіта|заль]], [[Ра, літара арабскага алфавіта|ра]], [[Зай, літара арабскага алфавіта|зай]], [[Ваў, літара арабскага алфавіта|ваў]]), яны не злучаюцца з наступнай літарай.
 
{|class="wikitable" width=8065%
! width = 20  % | нау прыканцыканцы слова
! width = 20  % | у сярэдзіне слова
! width = 20  % | нау пачатку слова
! width = 20  % | ізаляванаасобна
! width = 10  % | назва
! width = 10  % | МФА
|- align="center" style="height: 3em"
| colspan=2 | {{ar2|}} || colspan=2 | {{ar2|}}
| [[Аліф, літара арабскага алфавіта|аліф]] || —
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺐ}} || {{ar2|ﺒ}} || {{ar2|ﺑ}} || {{ar2|ﺏ}}
| [[Ба, літара арабскага алфавіта|ба]] || {{IPA|[b]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺖ}} || {{ar2|ﺘ}} || {{ar2|ﺗ}} || {{ar2|ﺕ}}
| [[Та, літара арабскага алфавіта|та]] || {{IPA|[t]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺚ}} || {{ar2|ﺜ}} || {{ar2|ﺛ}} || {{ar2|ﺙ}}
| [[Са, літара арабскага алфавіта|са]] || {{IPA|[θ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺞ}} || {{ar2|ﺠ}} || {{ar2|ﺟ}} || {{ar2|ﺝ}}
| [[Джым, літара арабскага алфавіта|джым]] || {{IPA|[ʤ], [g]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺢ}} || {{ar2|ﺤ}} || {{ar2|ﺣ}} || {{ar2|ﺡ}}
| [[Ха, шостая літара арабскага алфавіта|х̣а]] || {{IPA|[ħ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺦ}} || {{ar2|ﺨ}} || {{ar2|ﺧ}} || {{ar2|ﺥ}}
| [[Ха, сёмая літара арабскага алфавіта|х̮а]] || {{IPA|[x]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| colspan=2 | {{ar2|}} || colspan=2 | {{ar2|}}
| [[Даль, літара арабскага алфавіта|даль]] || {{IPA|[d]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| colspan=2 | {{ar2|}} || colspan=2 | {{ar2|}}
| [[Заль, літара арабскага алфавіта|заль]] || {{IPA|[ð]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| colspan=2 | {{ar2|}} || colspan=2 | {{ar2|}}
| [[Ра, літара арабскага алфавіта|ра]] || {{IPA|[r]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| colspan=2 | {{ar2|}} || colspan=2 | {{ar2|}}
| [[Зай, літара арабскага алфавіта|зай]] || {{IPA|[z]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺲ}} || {{ar2|ﺴ}} || {{ar2|ﺳ}} || {{ar2|ﺱ}}
| [[Сін, літара арабскага алфавіта|сін]] || {{IPA|[s]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺶ}} || {{ar2|ﺸ}} || {{ar2|ﺷ}} || {{ar2|ﺵ}}
| [[Шын, літара арабскага алфавіта|шын]] || {{IPA|[ʃ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺺ}} || {{ar2|ﺼ}} || {{ar2|ﺻ}} || {{ar2|ﺹ}}
| [[Сад, літара арабскага алфавіта|с̣ад]] || {{IPA|[sˁ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﺾ}} || ﺿ{{ar2|ﻀ}} || {{ar2|ﺿ}} || {{ar2|ﺽ}}
| [[Дад, літара арабскага алфавіта|д̣ад]] || {{IPA|[dˁ], [ðˤ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻂ}} || {{ar2|ﻄ}} || {{ar2|ﻃ}} || {{ar2|ﻁ}}
| [[Та, шаснаццатая літара арабскага алфавіта|т̣а]] || {{IPA|[tˁ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻆ}} || {{ar2|ﻈ}} || {{ar2|ﻇ}} || {{ar2|ﻅ}}
| [[За, літара арабскага алфавіта|з̣а]] || {{IPA|[zˁ], [ðˁ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻊ}} || {{ar2|ﻌ}} || {{ar2|ﻋ}} || {{ar2|ﻉ}}
| [[Айн, літара арабскага алфавіта|‘айн]] || {{IPA|[ʕ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻎ}} || {{ar2|ﻐ}} || {{ar2|ﻏ}} || {{ar2|ﻍ}}
| [[Гайн, літара арабскага алфавіта|гайн]] || {{IPA|[ɣ]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻒ}} || {{ar2|ﻔ}} || {{ar2|ﻓ}} || {{ar2|ﻑ}}
| [[Фа, літара арабскага алфавіта|фа]] ||| {{IPA|[f]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻖ}} || {{ar2|ﻘ}} || {{ar2|ﻗ}} || {{ar2|ﻕ}}
| [[Каф, літара арабскага алфавіта|к̣аф]] || {{IPA|[q]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻚ}} || {{ar2|ﻜ}} || {{ar2|ﻛ}} || {{ar2|ﻙ}}
| [[Кяф, літара арабскага алфавіта|кяф]] || {{IPA|[k]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻞ}} || {{ar2|ﻠ}} || {{ar2|ﻟ}} || {{ar2|ﻝ}}
| [[Лям, літара арабскага алфавіта|лям]] || {{IPA|[l]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻢ}} || {{ar2|ﻤ}} || {{ar2|ﻣ}} || {{ar2|ﻡ}}
| [[Мім, літара арабскага алфавіта|мім]] || {{IPA|[m]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻦ}} || {{ar2|ﻨ}} || {{ar2|ﻧ}} || {{ar2|ﻥ}}
| [[Нун, літара арабскага алфавіта|нун]] || {{IPA|[n]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻪ}} || {{ar2|ﻬ}} || {{ar2|ﻫ}} || {{ar2|ﻩ}}
| [[Ха, літара арабскага алфавіта|ха]] || {{IPA|[h]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| colspan=2 | {{ar2|}} || colspan=2 | {{ar2|}}
| [[Ваў, літара арабскага алфавіта|ваў]] || {{IPA|[w]}}
|- align="center" style="height: 3em"
| {{ar2|ﻲ}} || {{ar2|ﻴ}} || {{ar2|ﻳ}} || {{ar2|ﻱ}}
| [[Йа, літара арабскага алфавіта|йа]] || {{IPA|[j]}}
|}
 
== Арабскія лічбы ==
{{main|Арабскія лічбы}}
З VIII стагоддзя для запісу лікаў выкарыстоўваецца [[дзесятковая сістэма злічэння|пазіцыйная дзесятковая]] [[сістэма злічэння]], са змененымі індыйскімі лічбамі. Лічбы ў ліку пішуцца злева направа.
{| class="standard" style="text-align: center"
! еўрапейскія !! стандартныя арабскія !! усходнеарабскія
|-
| 0 || {{ar2|٠}} || {{ar2|۰}}
|-
| 1 || {{ar2|١}} || {{ar2|۱}}
|-
| 2 || {{ar2|٢}} || {{ar2|۲}}
|-
| 3 || {{ar2|٣}} || {{ar2|۳}}
|-
| 4 || {{ar2|٤}} || {{ar2|۴}}
|-
| 5 || {{ar2|٥}} || {{ar2|۵}}
|-
| 6 || {{ar2|٦}} || {{ar2|۶}}
|-
| 7 || {{ar2|٧}} || {{ar2|۷}}
|-
| 8 || {{ar2|۸}} || {{ar2|٨}}
|-
| 9 || {{ar2|٩}} || {{ar2|۹}}
|}
 
== Каліграфія ==
{{Асноўны артыкул|Арабская каліграфія}}
Важнае месца ў арабскай культуры пісьма займае мастацтва каліграфіі. У асноўным па прычыне рэлігійнай забароны на стварэнне выяў жывых істот каліграфія стала адным з асноўных відаў сакральнага мастацтва ў мусульманскім свеце. Ёсць некалькі стыляў каліграфічнага пісьма.
 
=== Каліграфічныя стылі ===
Адзін з самых старажытных стыляў арабскага пісьма — гэта '''куфі''', ці '''[[куфічнае пісьмо|куфічны]]''' ({{lang-ar|كوفي}}, ад назвы горада [[Куфа]]).
 
Шрыфт, які стаў стандартным сродкам запісу для арабскай мовы, — гэта '''[[насх]]''' ({{lang-ar|نسخ}} «капіраванне»).
 
Некаторыя каліграфічныя стылі выкарыстоўваліся толькі ў дэкаратыўных мэтах, г.зн. для каліграм — мастацкіх твораў каліграфаў. Такі шрыфт '''[[сулюс|су́люс]]''' ({{lang-ar|ثلث}} «трэць») з яго шырокімі, свабоднымі росчыркамі.
 
== Літаратура ==
* Истрин В.  А.  Возникновение и развитие письма. 2 изд.  — М., 1965;
* Фридрих И. История письма. Пер. с нем.  — М., 1979.
 
 
{{Пісьменнасці}}
 
[[Катэгорыя:Арабскі алфавіт]]
{{Link FA|bar}}
{{Link FA|br}}
{{Link FA|sl}}

Навігацыя