Жыгімонт Лаўксмін

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Жыгімонт Лаўксмін
літ.: Žygimantas Liauksminas, польск.: Zygmunt Lauxmin, лац.: Sigismundus Lauxmin
Дата нараджэння 1596 ці 1597
Месца нараджэння Жамойць
Дата смерці 11 верасня 1670
Месца смерці Вільня
Грамадзянства
Род дзейнасці манах, музыказнавец, выкладчык універсітэта
Навуковая сфера філасофія, тэалогія, рыторыка, музыказнаўства
Месца працы Віленскі ўніверсітэт, Полацкі езуіцкі калегіум
Навуковае званне прафесар
Альма-матар

Жыгімонт Лаўксмін (таксама бел.: Сігізмунд (Зыгмунт) Лаўксмін, літ.: Žygimantas Liauksminas, польск.: Zygmunt Lauxmin, лац.: Sigismundus Lauxmin;1596 ці 1597, Жамойць11 верасня 1670, Вільня) – філосаф, тэолаг, літаратар, музыказнаўца і педагог.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сям'і жамойцкага каморніка Юрыя (Ежы) Лаўксміна. Пасля сканчэння класа паэтыкі ўступіў у Таварыства Ісуса 31 ліпеня 1616 г. у Вільні. Прайшоўшы выпрабаванні ў навіцыяце, на працягу года вывучаў рыторыку і авалодваў педагагічным майстэрствам (1618–1619) у настаўніцкай семінарыі, што дзейнічала пры Полацкім езуіцкім калегіуме. Валенцій Кёльнскі, кіраўнік педагагічных штудый у Полацку, зрабіў значны ўплыў на фарміраванне інтарэсаў Лаўксміна[1]. (У літаратуры і Інтэрнет-крыніцах таксама часам пазначаецца, што ў 1618–1619 гг. Лаўксмін вывучаў рыторыку ў Пултускім калегіуме[2]). Са звычайным для езуіцкай адукацыйнай сістэмы трохгадовым перапынкам на ўласную педагагічную практыку (выкладаў сінтаксіс, паэтыку і рыторыку[1][3]) вывучаў філасофію (1619–1622) і тэалогію (1625–1629) у Віленскай акадэміі[1][4].

З 1631 па 1635 гг. выкладаў рыторыку ў Полацкім і Нясвіжскім езуіцкіх калегіумах. Прафесар філасофіі (1635–1638) і тэалогіі (1638–1642) Віленскай акадэміі. Доктар тэалогіі (1642). З 1642 па 1644 гг. выкладаў філасофію ў калегіуме ў Браневе. Рэктар езуіцкіх калегіумаў: у Плоцку (1644–1647), Полацку (1650–1655), Крожах (1661–1665)[4]. У якасці віцэ-рэктара ўзначальваў Віленскую акадэмію (1655–1657)[5], быў таксама яе падканцлерам (1665–1670). Займаў пасаду віцэ-правінцыяла Літоўскай правінцыі Таварыства Ісуса (1645–1646), а таксама выязджаў у Рым для ўдзелу ў Х і ХІ Генеральных кангрэгацыях, якія збіраліся для абрання генерала ордэна (1652 і 1661)[4].

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Ж. Лаўксмін займаўся грэчаскай мовай, тэорыяй літаратуры, маральнай філасофіяй, музычнай i літаратурнай творчасцю. Аўтар першых у ВКЛ падручнікаў па грэчаскай мове (Epitome instutionum linguae graecae, Вільня, 1655), музыцы і рыторыцы. У філасофскай i літаратурнай дзейнасці арыентаваўся на некаторыя ідэалы, уласцівыя гуманізму паўночнага Адраджэння[6].

Самая вядомая праца Ж. Лаўксміна – «Практычнае красамоўства, або Правілы рытарычнага мастацтва...» (Praxis oratoriasive praecepta artis rhetoricae, Бранева, 1648), якая ў XVII—XVIII ст. выкарыстоўвалася як падручнік рыторыкі. Яна два разы выдавалася ў Рэчы Паспалітай і чатырнаццаць разоў па-за яе межамі: у Мюнхене (1656 і 1658), Франкфурце-на-Майне (1665, 1666, 1675 і 1682), Кёльне (1680, 1705, 1707, 1717), Вюрцбургу (1690), Празе (1710), Вене (1720) і Кошыцы (1732)[7].

Узорам для напісання «Практычнага красамоўства» быў падручнік Кіпрыяна Саарэса «Аб мастацтве рыторыкі, заснаванай на выкладанні рытарычных тэорый Арыстоцеля, Цыцэрона i Квінтыліяна». Але Лаўксмін прапанаваў прынцыпова новыя структуру i методыку курса рыторыкі. Каб узмацніць значэнне практычнага боку справы, ён увёў вялікі эмпірычны матэрыял, самастойна распрацаваныя практыкаванні, якія заканчвалі кожную главу пад назвай «Практыка тэорыі», i ўзоры прамоў, напісаных у трох асноўных родах красамоўства: дарадчым, судовым i ўрачыстым. Прамовы Лаўксміна адрозніваюцца ад падобных твораў аратараў эпохі барока Яна Рывоцкага, Казіміра Каяловіча i інш. натуральнасцю стылю, змястоўнай глыбінёй прамовы, чысцінёй мовы. Ён прапанаваў арыгінальную распрацоўку некаторых тэарэтычных праблем неалацінскай літаратуры. У кнізе шырока выкарыстаны творы антычных аўтараў – Арыстоцеля, Вергілія, Гарацыя i інш. У адрозненне ад Саарэса, які абмяжоўваўся выкладаннем толькі рытарычнай тэорыі, Лаўксмін уключыў у кнігу матэрыял «навукі аб доказе» — логікі, што было выклікана яго перакананнем пра цесную сувязь гэтых навук. Асноўнай сферай распаўсюджання «Практычнага красамоўства...» была класічная адукацыя, i гэта кніга доўга служыла ўзорам новалацінскай творчасці. Падручнік страціў сваю папулярнасць толькі ў канцы XVIII ст., калі з'явілася новая сістэма адукацыі i ўзніклі новыя школы філолагаў-класікаў[6].

Дадатак да «Практычнага красамоўства…» – «Сутнасць дыялектыкі...» (Medulla dialectica) – ўяўляў сабой кампедыум асноўных пытанняў фармальнай логікі i філасофіі мовы, распрацаваных познасхаластычнымі філосафамі Таледа, Фансекам i інш. на аснове лагічных тэорый Арыстоцеля. Таксама Лаўксмін – аўтар шэрагу багаслоўскіх прац Demonstratio Catholicae Ecclesiae (Вільня, першае выданне – 1643) і Theologia ecclesiastica (Вільня, першае выданне – 1665, другое – 1675). У рукапісах захаваліся невыданныя багаслоўскія трактаты: Tractatus de Deo Uno і Tractatus theologicae de jure et justitia. Падрыхтаваў для святароў цыкл катэхізічных прамоў, якія павінны былі прамаўляць вернікам. З пяці запланаваных частак выдадзена толькі першая пад назвай «Тэалогія прапаведнікаў» (Theologia ecclesiastica, Вільня, 1675)[6]

Выдаў першую ў краіне грунтоўную працу па музыцы ў трох частках: Ars et praxis musicae in usum studiosae iuventutis in collegiis Societatis Jesu (1669 і 1693), Graduale pro exercitatione studentium (1693, 1742), Antiphonale ad psalmos, iuxta ritum S. Romanae Ecclesiae, decantandos, necessarium (1694, 1742)[7]. Ars et praxis musicae («Мастацтва і практыка музыкі») выкарыстоўвалася на занятках многіх езуіцкіх калегіумаў, а таксама ў Віленскай акадэміі[6].

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 Królikowska, A. Profesorowie jezuickich seminariów nauczycielskich od XVI do XVIII wieku. Słownik biograficzny / A.Królikowska. – Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie –Wydawnictwo WAM, 2017. – s. 97.
  2. https://lt.wikipedia.org/wiki/%C5%BDygimantas_Liauksminas
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDygimantas_Liauksminas
  4. 4,0 4,1 4,2 Trilupaitienė, J. Trylogia chorału gregoriańskiego Zygmunta Lauxmina / J. Trilupaitienė // Sigismundus Lauxmin (1596–1670). Ars et praxis musica, Graduale pro exercitatione studentium, Antiphonale ad psalmos / Ed. Jūratė Trilupaitienė. – Warszawa : Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2016. – s. V.
  5. Grzebień, L. (Ed.), Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1996.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Чарнышова, Л.А. Лаўксмін Сігізмунд / Л.А. Чарнышова // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. даведнік / Рэдкал.: Г.П.Пашкоўскі і інш.; Маст. У.М.Жук.— Мінск: БелЭн, 2001. — С. 255—256.
  7. 7,0 7,1 Trilupaitienė, J. Trylogia chorału gregoriańskiego Zygmunta Lauxmina / J. Trilupaitienė // Sigismundus Lauxmin (1596–1670). Ars et praxis musica, Graduale pro exercitatione studentium, Antiphonale ad psalmos / Ed. Jūratė Trilupaitienė. – Warszawa : Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2016. s. VI.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Пазднякоў, В. Лаўксмін (Ляўксмін, Лаўксман) Зыгмунт / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2 : Кадэцкі корпус – Яцкевіч / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гла. рэд.) і інш.; Маст. З.Э. Герасімовіч. – 2-е выд. – Мінск : БелЭн, 2007. – С. 185.
  • Чарнышова, Л.А. Лаўксмін Сігізмунд / Л.А. Чарнышова // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. даведнік / Рэдкал.: Г.П.Пашкоўскі і інш.; Маст. У.М.Жук.— Мінск: БелЭн, 2001. — С. 255–256.
  • Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995 / оprac. L. Grzebień. – Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. – 882 s.
  • Królikowska, A. Profesorowie jezuickich seminariów nauczycielskich od XVI do XVIII wieku. Słownik biograficzny / A.Królikowska. – Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie –Wydawnictwo WAM, 2017. – 188 s.
  • Sigismundus Lauxmin (1596–1670). Ars et praxis musica, Graduale pro exercitatione studentium, Antiphonale ad psalmos / Ed. Jūratė Trilupaitienė. – Warszawa : Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2016. – 234 s.