Вялікая Айчынная вайна

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Вялікая Айчынная вайна 1941-1945)
Перайсці да: рух, знайсці
Вялікая Айчынная вайна
Другая сусветная вайна
EasternFrontWWIIcolage.png
Па гадзіннікавай стрэлцы, пачынаючы з левага верхняга вугла — савецкі штурмавік Іл-2 у небе над Берлінам, нямецкі танк «Тыгр» у Курскай бітве, нямецкія бамбардзіроўшчыкі Ju 87 (зіма 19431944), растрэл савецкіх яўрэяў салдатамі айнзацгрупы, Вільгельм Кейтэль падпісвае акт капітуляцыі Германіі, савецкія войскі ў бітве за Сталінград
Дата 22 чэрвеня 194189 мая 1945
Месца Усходняя і Цэнтральная Еўропа, Далёкі Усход, акваторыі Паўночнага Ледавітага і Атлантычнага акіянаў
Прычына Агрэсія Германіі
Вынік Перамога СССР, безумоўная капітуляцыя Германіі
Тэрытарыяльныя
змены
Крах Трэцяга рэйха, падзел Германіі, адукацыя сацыялістычнага лагера ва Усходняй Еўропе
Cупраціўнікі
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Савецкі Саюз

Польшча Польшча (да 19 студзеня 1945)
Чэхаславакія Чэхаславакія
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg НВАЮ
Flag of Free France 1940-1944.svg Змагарная Францыя
(з 25 лістапада 1942)
Фінляндыя Фінляндыя
(з 19 верасня 1944)
Румынія Румынія
(з 23 жніўня 1944)
Балгарыя Балгарыя
(c 28 кастрычніка 1944)

Германія Германія

Венгрыя Венгрыя
(з 17 кастрычніка 1944)
Італія Італія
(да лютага 1943)
Фінляндыя Фінляндыя
(да 19 верасня 1944)
Румынія Румынія
(да 23 жніўня 1944)
Балгарыя Балгарыя
(з 5 верасня па 28 кастрычніка 1944)
Blue division.svg Сіняя дывізія (Іспанія) (добраахвотнікі, да кастрычніка 1943)

Камандуючыя
Znamya-GOZNAK-R.jpg Іосіф Сталін

Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Георгій Жукаў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Барыс Шапашнікаў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Аляксандр Васілеўскі
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Канстанцін Ракасоўскі
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Іван Конеў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Аляксей Антонаў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Іван Баграмян
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Сямён Будзённы
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Клімент Варашылаў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Леанід Говараў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Андрэй Яроменка
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Міхаіл Кірпанос
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Радзівон Маліноўскі
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Кірыл Мерацкоў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Іван Пятроў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Маркіян Папоў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Сямён Цімашэнка
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Іван Цюленеў
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Фёдар Талбухін
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Іван Чарняхоўскі
Польшча Міхал Жымерскі
Flag of Albania (1944-1946).svg Энвер Хаджа
Чэхаславакія Людвік Свобада
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg Іосіп Броз Ціта
Фінляндыя Карл Густаў Эміль Манергейм
Румынія Міхай I
Румынія Канстанцін Васіліу-Рэшкану
Румынія Эмануіл Іанеску
Румынія Нікалае Камбра
Flag of the Bulgarian Homeland Front.svg Дамян Велчаў
Flag of the Bulgarian Homeland Front.svg Уладзімір Стойчаў

Standarte Adolf Hitlers.svg Адольф Гітлер

Сцяг Нацысцкай Германіі Федар фон Бок
Германія Эрнст Буш
Германія Гейнц Гудэрыян
Германія Герман Герынг
Германія Эвальд фон Клейст
Германія Гюнтэр фон Клюгэ
Германія Георг фон Кюхлер
Германія Вільгельм фон Лееб
Германія Вільгельм Ліст
Германія Эрых фон Манштэйн
Германія Вальтэр Модэль
Германія Фрыдрых Паўлюс
Германія Вальтэр фон Рэйхенау
Германія Герд фон Рундштэт
Германія Фердынанд Шорнер
Германія Эрхард Раус
Славакія Іозеф Ціса
Standard of the Poglavnik of NDH.svg Антэ Павеліч
Flag of Prime Minister of Italy (1927-1943).svg Беніта Мусаліні
Італія Джавані Месэ
Італія Італа Гарыбольдзі
Фінляндыя Карл Манергейм
Фінляндыя Карл Эш
Standard of Marshal Ion Antonescu.svg Іон Антанеску
Румынія Петрэ Думітрэску
Румынія Канстанцін Канстантынеску
Standard of the Regent of Hungary (1920–1944).svg Міклаш Хорці
Flag of Hungary (1920–1946).svg Ферэнц Салашы
Венгрыя Густаў Яні
Венгрыя Ферэнц Сомбатэі

 
Вялікая Айчынная вайна
Уварванне ў СССР Карэлія Запаляр'е Ленінград Растоў Масква Севастопаль Барвенкава-Лазавая Харкаў Варонеж-Варашылаўград Ржэў Сталінград Каўказ Вялікія Лукі Астрагожск-Росаш Варонеж-Касторнае Курск Смаленск Данбас Днепр Правабярэжная Украіна Ленінград-Ноўгарад Крым (1944) Беларусь Львоў-Сандамір Ясы-Кішынёў Усходнія Карпаты Прыбалтыка Курляндыя Бухарэст-Арад Балгарыя Дэбрэцэн Бялград Будапешт Польшча (1944) Заходнія Карпаты Усходняя Прусія Ніжняя Сілезія Усходняя Памеранія Мараўска-Астрава Верхняя Сілезія Балатон Вена Берлін Прага
 
Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны

Вялікая Айчынная вайна 1941-1945 (22 чэрвеня 19419 мая 1945) — прынятая ў савецкай гістарыяграфіі назва вайны Савецкага Саюза супраць нацысцкай Германіі і яе еўрапейскіх саюзнікаў - Венгрыі, Італіі, Румыніі, Славакіі, Фінляндыі,[1] Харватыі; важнейшая частка Другой сусветнай вайны (1 верасня 19392 верасня 1945). Працягвалася 1418 дзён і начэй.

У фінансаваных беларускай дзяржавай гістарычных выданнях тэрмін яшчэ выкарыстоўваецца, іншыя гісторыкі, у тым ліку такія прызнаныя спецыялісты, такія як Юрый Туронак і Юрый Грыбоўскі, выкарыстоўваюць больш нейтральны тэрмін "савецка-нямецкая вайна 1941-1945 гадоў".

Напярэдадні вайны[правіць | правіць зыходнік]

Перадумовы[правіць | правіць зыходнік]

3 сярэдзіны 1930-х гг. свет пачаў уцягвацца ў новую вайну. Грамадзянская вайна ў Iспаніі, агрэсія Iталіі супраць Эфіопіі, Японіі супраць Кітая, далучэнне да Германіі Аўстрыі, затым Мюнхенская змова, у выніку якой Чэхаславакія знікла з карты Еўропы, - такія трагічныя вехі развязвання другой сусветнай вайны. Калі ў канцы 1938 г. нацысцкая Германія пачала дыпламатычны наступ на Польшчу, стварыўшы данцыгскі крызіс i рыхтуючыся да вайны, урад СССР у сакавіку 1939 г. пачаў у Маскве перагаворы з прадстаўнікамі ўрадаў Англіі i Францыі аб заключэнні дагавора аб узаемнай дапамозе. Дэлегацыя СССР прапанавала акрамя заключэння пакта аб узаемнай дапамозе аказаць падтрымку ўсім усходнееўрапейскім краінам, якія мяжуюць з СССР. Такі крок стаў бы эфектыўным пачаткам працэсу стварэння сістэмы міжнароднай бяспекі ў Еўропе i свеце. Польшча адмовілася ад такой прапановы. Падчас перагавораў ваенных місій СССР, Англіі i Францыі аб арганізацыі сумеснай абароны супраць агрэсіі ў Еўропе кіраўнік савецкай дэлегацыі К. Варашылаў 14 жніўня 1939 г. пры заключэнні дагавора аб узаемнай дапамозе i ваеннай канвенцыі паставіў умову: прапусціць савецкія войскі праз польскую тэрыторыю, каб яны маглі непасрэдна сутыкнуцца з ворагам, калі ён нападзе на Польшчу, або праз румынскую, калі агрэсар нападзе на Румынію. Гэта прапанова не была прынята. Міністр замежных спраў Польшчы заявіў, што яго ўрад такі дагавор заключаць не збіраецца. Тым часам становішча паблізу мяжы СССР абвастрылася. 22 сакавіка 1939 г. гітлераўцы занялі Клайпедскую вобласць. Літва заключыла дагавор з Германіяй. Былі заключаны дагаворы аб ненападзе Германіі з Літвой i Эстоніяй. У летнія месяцы 1938 i 1939 гг. Чырвонай Арміі давялося адбіваць японскую агрэсію ля возера Хасан, ракі Халхін-Гол. У такіх абставінах I. Сталін i В. Молатаў самастойна прынялі рашэнне аб заключэнні з Германіяй дагавору аб ненападзе i спынілі перагаворы з Англіяй i Францыяй. 23 жніўня 1939 г. ў Маскве В. Молатаў i I. Рыбентроп у прысутнасці I. Сталіна падпісалі акт аб ненападзе тэрмінам на 10 гадоў. Да яго быў прыкладзены сакрэтны пратакол, якім размяжоўваліся сферы ўплыву Германіі i СССР. Паводле тэксту пратакола Літва пачаткова была ўключана ў сферу ўплыву Германіі, а Вільня аднесена да Літвы. Заходняя Беларусь i частка Польшчы на ўсход ад р. Нараў, Вісла, Сан, а таксама Фінляндыя, Эстонія, Латвія i Бесарабія ўвайшлі ў сферу ўплыву СССР. Лёс Польшчы аўтары сакрэтнага пратакола дамовіліся вырашыць у парадку дружалюбнай двухбаковай згоды. Ад дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР гэты сакрэтны пратакол быў скрыты. На другі дзень пасля ратыфікацыі дагавору Вярхоўным Саветам СССР, 1 верасня 1939 г., германскія войскі без абвяшчэння вайны напалі на Польшчу. 3 верасня Францыя i Англія аб'явілі вайну Германіі. Пачалася другая сусветная вайна. Мужнае супраціўленне польскай арміі ля Вестэрплятэ, Гдыні, Модліна, Варшавы не змагло процістаяць арміі гітлераўскага рэйха. Польскі ўрад i камандаванне не змаглі арганізаваць эфектыўную абарону i на трэці тыдзень пасля пачатку вайны пакінулі краіну. Праз два тыдні нямецкія войскі акупіравалі ўсю Польшчу, а 14 верасня Брэст.

Дамова аб дружбе i граніцах[правіць | правіць зыходнік]

Дагавор аб дружбе i граніцах паміж Германіяй i СССР быў падпісаны 28 верасня 1939 г. Пакт аб ненападзе i дагавор аб дружбе i граніцах паміж Германіяй i СССР, сакрэтныя пратаколы да іх падлягалі хуткай ратыфікацыі; абвяшчалі неабмежаваны нейтралітэт у выпадку вайны з трэцяй дзяржавай; негатыўна паўплывалі на міжнародны рабочы рух; падзялілі Еўропу на сферы ўплыву паміж Германіяй i СССР; "развязалі рукі" Германіі для пачатку адкрытых ваенных дзеянняў у Еўропе. 28 верасня 1939 г. у Маскве быў падпісаны дагавор паміж СССР i Германіяй аб дружбе i граніцах, па якім устанаўлівалася новая заходняя мяжа Савецкага Саюза па так званай "лініі Керзана". У сакрэтным дадатковым пратаколе была запісана дамоўленасць аб уваходзе тэрыторыі Літвы ў сферу ўплыву СССР у абмен на Люблінскае i частку Варшаўскага ваяводстваў, якія ўвайшлі ў сферу ўплыву Германіі. 7 кастрычніка 1939 г. па рашэнні ўрада СССР Літве былі перададзены Вільня i Віленскае ваяводства,.а летам 1940 г. - Свянцянскі i Гадуцішкаўскі раёны, частка Астравецкага, Ашмянскага, Пастаўскага i Свірскага раёнаў.

Далучэнне Заходняй Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Нацысцкая Германія напала на Польшчу 1 верасня 1939 г. Нямецкае кіраўніцтва падштурхоўвала савецкі бок хутчэй выступіць супраць Польшчы, каб ускласці адказнасць за вайну i на СССР. Але Сталін, каб стварыць уражанне нейтралітэту, адцягваў выступленне. Толькі 17 верасня 1939 г., калі польская армія ў цэлым была разбіта, Савецкі ўрад аддаў распараджэнне камандаванню Чырвонай Арміі перайсці граніцу i ўзяць пад сваю абарону жыццё i маёмасць насельніцтва Заходняй Украіны i Заходняй Беларусі. Чырвоная Армія прасоўвалася хутка. Месцамі ёй дапамагала насельніцтва, дзейнічалі [Партызанская група (СССР, 1941—1944)[|партызанскія групы]]. Пераважная большасць польскіх войскаў здавалася без бою. Падчас паходу ў Заходнюю Украіну i Заходнюю Беларусь загінула 737 i было паранена 1862 салдаты i афіцэры Чырвонай Арміі. Да 25 верасня Заходняя Беларусь была поўнасцю занята Чырвонай Арміяй. Ужо 22 верасня генерал Гудэрыян i камбрыг Крывашэін на галоўнай вуліцы Брэста прынялі парад германскіх i савецкіх войскаў, затым савецкія войскі былі адведзены за Буг. Падобныя парады адбыліся ў Львове i Пінску.

Галоўнакамандуючы Войска Польскага Э. Рыдз-Сміглы 17 верасня 1939 г. у час пачатку вызваленчага паходу Чырвонай Арміі ў Заходняй Беларусі загадаў сваім падначаленым: ухіляцца ад узброеных сутычак з Чырвонай Арміяй; аказваць супраціўленне ў выпадку адкрытага нападу Чырвонай Арміі; аказваць супраціўленне ў выпадку спроб раззбраення Чырвонай Арміяй.

Пачатак вайны[правіць | правіць зыходнік]

22 чэрвеня 1941 года ў 3:15 раніцы нацысцкая Германія напа­ла на Савецкі Саюз.

У гэты ж дзень на базе Заходняй асобай ваеннай акругі быў створаны Заходні фронт. У яго склад увайшлі 3, 4, 10, 13-я арміі. З першых дзён вайны войскі Заходняга фронту прынялі на сябе ўдар перавышаючых сіл ворага. Яны вялі цяжкія абарончыя баі ў Беларусі (абарона Брэсцкай крэпасці, Брэста, Мінска, Магілёва, Віцебска, Гомеля), наносілі контрудары пад Гроднам, Віцебскам і інш., удзельнічалі ў Смаленскай бітве, абарончых аперацыях на подступах да Масквы, у контрнаступленні пад Масквой. Вялікая Айчынная Вайна - вельмі цяжкая.

Акупацыйны рэжым[правіць | правіць зыходнік]

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Паўночна-заходнія раёны Брэсцкай вобласці i Беластоцкую вобласць з гарадамі Гродна i Ваўкавыскам акупанты далучылі да Усходняй Прусіі: паўднёвыя раёны Брэсцкай, Пінскай, Палескай i Гомельскай абласцей па лініі 20 км на поўнач ад чыгуначнай лініі Брэст-Гомель адышлі да рэйхскамісарыята "Украіна": паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці ўключылі ў генеральную акругу Літвы, Віцебскую, Магілёўскую, большую частку Гомельскай i ўсходнія раёны Мінскай абласцей перадалі ў зону аператыўнага тылу групы армій "Цэнтр". У склад генеральнай акругі Беларусі ўвайшлі Баранавіцкая, частка Вілейскай, Мінскай, Брэсцкай, Пінскай i Палескай абласцей, што складала 1/3 даваеннай тэрыторыі БССР, Гэта тэрыторыя была ўключана ў склад рэйхскамісарыята "Остланд" i падзелена на 10 акруг: Баранавіцкую, Барысаўскую, Вілейскую, Ганцавіцкую, Глыбоцкую, Лідскую, Мінскую, Навагрудскую, Слонімскую, Слуцкую. Да верасня 1941 г. тэрыторыя Беларусі была падпарадкавана ваеннай адміністрацыі, яе кіраванне захавалася пазней на значнай частцы Усходняй i Цэнтральнай Беларусі.

Акупацыйныя органы ўлады i самакіравання[правіць | правіць зыходнік]

Акупацыйныя органы ўлады i самакіравання на тэрыторыі Беларусі ў часы Вялікай Айчыннай вайны:

  • Генеральны камісарыят Беларусі;
  • акругі (гебіты; на чале - гебіткамісар);
  • управы (гарадскія, раённыя, павятовыя - бургамістр);
  • валасныя ўправы (валасны старшыня);
  • вёскі(стараста, солтыс, войт).

Генеральны камісар Беларусі да верасня 1943 г. - Вільгельм Кубэ. Забіты падчас аперацыі рэалізаванай беларускімі партызанамі i падпольшчыкамі 22 верасня 1943 г. Забойства Генеральнага камісара Беларусі Вільгельма Кубэ 22 верасня 1943 г. ажыццявілі па заданні камандавання партызанскага атрада "Дзімы": Алена Мазанік, Ніна Траян i Марыя Осіпава. Генеральны камісар Беларусі пасля верасня 1943 г. - А. Готберг.

Партызанск і падпольны рух[правіць | правіць зыходнік]

Канец вайны[правіць | правіць зыходнік]

Тэрыторыя Беларусі была вызвалена ў 1943-44 гг.

4 красавіка 1944 г. Заходні фронт быў перайменаваны ў 3-і Беларускі, яго левае крыло - у 2-і Беларускі, 3-м Беларускім фронтам камандавалі генерал арміі Чарняхоўскі І.Д. (красавік 1944 г. - люты 1945 г.), Маршал Савецкага Саюза Васілеўскі А.М. (люты - красавік 1945 г.), генерал арміі Баграмян І.Х. (красавік - жнівень 1945 г.). Войскі 3-га Беларускага фронту ўдзельнічалі ў аперацыях "Баграціён" і ва Усходне-Прускай.

Вынікі вайны[правіць | правіць зыходнік]

Падчас Вялікай Айчыннай вайны на тэрыторыі Беларусі была разбурана 209 гарадоў, у тым ліку амаль поўнасцю Мінск, у якім захавалася толькі 4—5 буйных будынкаў (гэта было прычынай прапаноў аб пераносе сталіцы ў Магілёў). Была разбурана і спалена каля 9200 вёсак (628 — з жыхарамі). Знішчана 10338 прамысловых прадпрыемстваў і амаль усе электрастанцыі. Транспарт таксама знаходзіўся ў заняпадзе. Пасля Рэйкавай вайны былі знішчаны амаль усе чыгуначныя шляхі.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. У Фінляндыі лічаць свой удзел у вайне супраць СССР (1941—1944) асобнай вайной, скіраванай на выпраўленне несправядлівасцей, прычыненых Фінляндыі Савецкім Саюзам у выніку савецка-фінскай вайны (1939-1940).
Беларусь у Другой сусветнай вайне
Польская абарончая вайна 1939Уз'яднанне Заходняй Беларусі з БССРВялікая Айчынная вайна 1941-1945
Аперацыі: Абарончая аперацыя на Беларусі, 1941Аперацыя Баграціён
Звязаныя тэмы: Нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944Беларуская народная самапомачБеларуская цэнтральная радаСавецкі партызанскі рух, 1941-1944Армія Краёва