Хвароба Паркінсона

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Хвароба Паркінсона
Sir William Richard Gowers Parkinson Disease sketch 1886.jpg
Пацыент з хваробай Паркінсона. Малюнак з падручніка 1866 года Вільяма Говерса.
МКХ-10 G20.20.
МКХ-9 332332
DiseasesDB 9651 9651
MedlinePlus 000755 000755
eMedicine neuro/304  neuro/304 

Хваро́ба Паркінсо́на[1], або хваро́ба Па́ркінсана[2], або і́дыяпаты́чны дрыжа́льны пара́ліч — павольна прагрэсіруючае хранічнае неўралагічнае захворванне, характэрнае для асоб старэйшай узроставай групы[3]. Адносіцца да дэгенератыўных хвароб экстрапіраміднай маторнай сістэмы. У патагенезе галоўная роля адводзіцца разбурэнню і гібелі нейронаў, выпрацоўваючых нейрамедыятар дафамін[4], асабліва ў чорнай субстанцыі, але таксама і ў іншых аддзелах цэнтральнай нервовай сістэмы. Недастатковая выпрацоўка дафаміну павялічвае ўплыў базальных гангліяў на кару галаўнога мозга.

Асноўнымі сімптомамі з'яўляюцца:

Сучасная медыцына пакуль што не можа вылечыць захворванне або значна запаволіць яго прагрэсіраванне (этыялагічная або патагенетычная тэрапія немагчымая), аднак існуючыя метады кансерватыўнага і хірургічнага лячэння дазваляюць значна палепшыць якасць жыцця хворых[5].

Тэрмін «паркінсанізм» з'яўляецца агульным для шэрагу захворванняў і станаў з вышэй названымі сімптомамі. Аднак найбольш значнай формай паркінсанізму з'яўляецца менавіта хвароба Паркінсона — ідыяпатычнае захворванне (г. зн. самастойная хвароба, якая не выклікаецца іншымі).

Назва хваробе дадзена французскім неўролагам Жанам Мартэнам Шарко, які прапанаваў ушанаваць такім чынам імя англійскага ўрача Джэймса Паркінсона — чалавека, які ўпершыню грунтоўна апісаў хваробу ў «Эсэ аб дрыжальным паралічу», аднак не быў належным чынам ацэнены пры жыцці.

Гісторыя даследавання[правіць | правіць зыходнік]

Першая старонка «Эсэ аб дрыжальным паралічу» Джэймса Паркінсона.
Жан Мартэн Шарко — французскі неўролаг, які прапанаваў называць захворванне хваробай Паркінсона.
Малюнак чалавека з хваробай Паркінсона, зроблены Жанам Шарко.

Праявы хваробы Паркінсона былі апісаныя за некалькі тысячагоддзяў да публікацыі ў 1817 годзе Джэймсам Паркінсонам «Эсэ аб дрыжальным паралічу» (англ.: An Essay on the Shaking Palsy).

У егіпецкім папірусе XII ст. да н. э. у аднаго з фараонаў адзначаюцца характэрныя для захворвання сімптомы. У Бібліі апісваюцца людзі з трэмарам[6][7]. У тэкстах Аюрведы захворванне, якое выяўляецца трэмарам, абмежаваннем рухаў, слінацячэннем і іншымі характэрнымі сімптомамі, рэкамендавана лячыць некаторымі відамі бабовых. Знакаміты старажытнарымскі ўрач Гален, хутчэй за ўсё, яшчэ ў II ст. н. э. апісаў хваробу Паркінсона, указаўшы на яе сімптомы — трэмар спакою, пастуральную няўстойлівасць і цягліцавую рыгіднасць[7][8].

Пасля Галена сімптомы паркінсанізму зноў былі апісаныя толькі ў XVII ст[7]. Галандскі ўрач і анатам Францыск Сільвій адзначыў адрозненне трэмару спакою ад іншых відаў дрыжання, немец Іеранім Гобій(англ.) бел. вылучыў сімптомы характэрнай для паркінсанізму хады[7][8][9]. Знакаміты шатландскі хірург Джон Хантэр даў падрабязнае апісанне хворага на паркінсанізм[7][10].

У 1817 годзе англійскі ўрач Джэймс Паркінсон апублікаваў «Эсэ аб дрыжальным паралічу»[6]. У ім ён апісаў шэсць хворых людзей, падрабязны спыніўшыся на такіх характэрных сімптомах захворвання, як трэмар спакою, паталагічная хада і пастуральная няўстойлівасць, цягліцавая рыгіднасць і інш. Таксама ён ацаніў іх дынаміку пры прагрэсіраванні хваробы[6][11]. Праца заставалася незаўважанай ажно на працягу 40 гадоў пасля апублікавання[11]. Класічныя даследаванні неўролагаў Вільяма Говерса, Сэмюеля Вільсана, Вільгельма Эрба і Жана Мартэна Шарко ў 18681881 гадах дазволілі вылучыць хваробу Паркінсона як самастойнае захворванне. Па прапанове знакамітага французскага неўролага Шарко захворванне атрымала імя брытанскага ўрача Паркінсона, праца якога не была годным чынам адзначана пры жыцці[6].

Пасля вызнання хваробы Паркінсона за самастойнае захворванне паўстала пытанне аб тым, пашкоджанне якіх структур вядзе да яго сімптомаў. Французскі неўролаг Эдуард Брысо ў канцы XIX ст. зрабіў здагадку, што за развіццё захворвання адказныя субталамічнае ядро(англ.) бел. і ножкі мозга (аддзел сярэдняга мозга)[6]. У 1912 годзе Фрэдэрык Генры Леві знайшоў спецыфічныя ўключэнні ў клетках ствала мозга, характэрныя для хваробы Паркінсона, якія ў будучыні атрымаюць назву «цельцы Леві»[6]. У 1919 годзе рускі неўролаг Канстанцін Мікалаевіч Трацьякоў вызначыў, што асноўныя паталагічныя змены пры захворванні ўзнікаюць у чорнай субстанцыі[12]. Здагадкі К. М. Трацьякова не вызнаваліся медыцынскай грамадою за існыя ажно да марфалагічнага пацверджання іх нямецкім патолагаанатамам Рольфам Хаслерам(англ.) бел. у 1948 годзе[6][13].

Біяхімічныя змены, якія ляжаць у аснове захворвання, сталі даследаваць у 1950-х гадах. За даследаванні нейратрансмітара дафаміну, які грае важную ролю ў развіцці хваробы, шведскі фармаколаг Арвід Карлсан атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне[14] ў 2000 г. Склад цельцаў Леві быў расшыфраваны ў 1997 годзе[15].

Разам з даследаваннямі прыроды захворвання развіваліся і метады яго лячэння. Неўролагі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў адзначалі станоўчы эфект алкалоідаў групы атрапіну беладонны. У 1939 г. мела месца спроба хірургічнага лячэння — дэструкцыя базальных гангліяў. Гэтыя методыкі былі ўдасканалены за наступныя 20 гадоў[8]. Да ўкаранення ў клінічную практыку левадопы антыхалінергічныя прэпараты і хірургічнае разбурэнне базальных ядраў заставаліся асноўнымі метадамі лячэння хваробы Паркінсона[14][16]. У канцы 1980-х гадоў стымуляцыя глыбінных структур мозга электрычнымі імпульсамі вызнавалася за магчымы метад лячэння захворвання[16].

Эпідэміялогія[правіць | правіць зыходнік]

Хвароба Паркінсона складае 70—80 % выпадкаў сіндрому паркінсанізму. Яна з'яўляецца найчасцейшым нейрадэгенератыўным захворваннем пасля хваробы Альцгеймера[17][18]. Захворванне сустракаецца паўсюдна. Яго частасць хістаецца ад 60 да 140 людзей на 100 тысяч насельніцтва, лік хворых значна павялічваецца сярод прадстаўнікоў старэйшай узроставай групы. Удзельная вага людзей з хваробай Паркінсона ва ўзроставай групе старэй за 60 гадоў складае 1 %[3], а старэй за 85 гадоў — ад 2,6 %[4] да 4 %[17]. Найчасцей першыя сімптомы захворвання з'яўляюцца ў 55-60 гадоў. Аднак у шэрагу выпадкаў хвароба можа развівацца і ва ўзросце да 40 (хвароба Паркінсона з раннім пачаткам) або да 20 гадоў (ювенільная форма захворвання)[4].

Мужчыны хварэюць крыху часцей за жанчын. Значных расавых адрозненняў у эпідэмічнай структуры не выяўлена[4].

Этыялогія[правіць | правіць зыходнік]

Этыялогія хваробы Паркінсона станам на другую палову 2011 года канчаткова не высветлена. Этыялагічнымі фактарамі рызыкі прынята лічыць старэнне, генетычную схільнасць, уздзеянне фактараў навакольнага асяроддзя[4][19][20]. Патамарфалагічна нармальнае старэнне суправаджаецца змяншэннем колькасці нейронаў чорнай субстанцыі і наяўнасцю ў іх цельцаў Леві. Старэнню таксама спадарожнічаюць нейрахімічныя змены ў паласатым целе — зніжэнне ўзроўню дафаміну і ферменту тыразінгідраксілазы, а таксама памяншэнне колькасці дафамінавых рэцэптараў. З дапамогай пазітронна-эмісійнай тамаграфіі даказана, што тэмпы дэгенерацыі нейронаў чорнай субстанцыі пры хваробе Паркінсона значна вышэйшыя, чым пры нармальным старэнні[4].

Каля 15 % людзей з хваробаю Паркінсона маюць сямейны анамнез дадзенага захворвання. Аднак гены, адказныя за развіццё хваробы Паркінсона, не ідэнтыфікаваныя[4].

Прычынамі паркінсонападобных праяўленняў могуць таксама быць уздзеянні фактараў навакольнага асяроддзя (пестыцыды, гербіцыды, солі цяжкіх металаў)[21], хранічная цэрэбраваскулярная недастатковасць або ўжыванне лекаў, якія выклікаюць экстрапірамідныя пабочныя эфекты[22].

Экалагічныя фактары[правіць | правіць зыходнік]

Высветлена, што пасля ін'екцыі рэчыва 1-метыл-4-феніл-1,2,3,6-тэтрагідрапірыдзін (МФТП) развіваецца паркінсанізм[4]. МФТП пранікае скрозь ГЭБ і пад дзеяннем МАА-B акісляецца да 1-метыл-4-фенілпірыдзіну (МФП+). МФП+ пранікае ў мітахондрыі і інгібіруе комплекс I дыхальнага ланцуга. Падабенства хімічнай будовы МФТП і некаторых пестыцыдаў (напрыклад, ратэнон(англ.) бел., паракват) і гербіцыдаў (напрыклад, Агент Оранж) дазволіла зрабіць здагадку, што МФТП-падобныя таксіны навакольнага асяроддзя спрыяюць развіццю хваробы Паркінсона[23][24][25]. Да фактараў рызыкі таксама адносяцца пражыванне на сяле і блізкасць прамысловых прадпрыемстваў і кар'ераў[25].

Рызыка развіцця хваробы Паркінсона ў курцоў у 3 разы ніжэй за некурцоў[23]. Мяркуюць, што гэта звязана з дафамін-стымулюючым эфектам нікаціну[23]. Акрамя таго, гэта можна растлумачыць наяўнасцю ў тытунёвым дыме злучэнняў, дзеянне каторых падобна да інгібітараў МАА[26]. Ад развіцця хваробы Паркінсона бароніць таксама ўжыванне кафеіну[27].

Акісляльная гіпотэза[правіць | правіць зыходнік]

Акісляльная гіпотэза робіць здагадку, што свабодныя радыкалы, якія ўтвараюцца пры акісляльным метабалізме дафаміну, іграюць важную ролю ў развіцці і прагрэсіраванні хваробы Паркінсона. Наяўнасць рэчываў, якія могуць служыць донарамі электронаў, у чорным рэчыве павялічваецца, што спрыяе ўтварэнню свабодных радыкалаў[4]. Акрамя таго, пры акісленні дафаміну пад уздзеяннем МАА ўтвараецца пераксід вадароду. Калі пераксід вадароду не звязваецца з глутатыёнам, то адбываецца накапленне вельмі рэактыўных гідраксільных радыкалаў, каторыя ўступаюць у рэакцыю з ліпідамі клетачных мембран, выклікаючы такім чынам перакіснае акісленне ліпідаў і гібель клетак.

Патагенез[правіць | правіць зыходнік]

Паталагічная анатомія[правіць | правіць зыходнік]

Чорная субстанцыя (лац.: substantia nigra) на папярочным зрэзе сярэдняга мозга.
Цельца Леві (карычневая пляма) у нейроне чорнай субстанцыі пры хваробе Паркінсона. Карычневы колер надае бялок α-сінуклеін.

Пры хваробе Паркінсона пашкоджваюцца структуры экстрапіраміднай сістэмы — базальныя ядры і чорнае рэчыва, блакітная пляма і іншыя[28]. Найбольш яскравыя змены назіраюцца ў пярэдніх аддзелах чорнай субстанцыі. Характэрныя для хваробы Паркінсона сімптомы ўзнікаюць пры гібелі 60-80 % нейронаў гэтага анатамічнага ўтварэння[20][29].

Макраскапічныя змены характарызуюцца дэпігментацыяй абсягаў чорнага рэчыва і блакітнай плямы, якія змяшчаюць меланін[17][30]. Пры мікраскапічным даследаванні пашкоджаных абсягаў выяўляюць змяншэнне колькасці нервовых клетак. У іх назіраецца наяўнасць цельцаў Леві. Таксама адбываецца гібель астрацытаў (разнастайнасці гліяльных клетак) і актывацыя мікрагліі. Цельцы Леві ўтвараюцца ў выніку збірання ў цытаплазме бялку α-сінуклеіну(англ.) бел.[20]. Наяўнасць цельцаў Леві — адна з прыкмет хваробы Паркінсона[30].

Цельцы Леві знаходзяць таксама і пры іншых нейрадэгенератыўных захворваннях. У сувязі з гэтым яны не лічацца спецыфічным маркерам хваробы Паркінсона. Акрамя таго, пры дадзеным захворванні ў чорнай субстанцыі і блакітнай пляме выяўлены «бледныя цельцы» — унутрыклетачныя гранулярныя ўключэнні, каторыя замяшчаюць меланін, які распадаецца[4].

У адпаведнасці з прапанаванай Браакам і суаўтарамі класіфікацыі, у асімптаматычнай стадыі хваробы Паркінсона цельцы Леві з'яўляюцца ў нервовых клетках нюхавай цыбуліны, прадаўгаватага мозга і вароліевага моста. З прэгрэсіраваннем захворвання наяўнасць дадзеных паталагічных цельцаў адзначаецца ў нейронах чорнай субстанцыі, сярэдняга мозга, базальных гангліяў і на канчатковых этапах у клетках кары галаўнога мозга[29].

Паталагічная фізіялогія[правіць | правіць зыходнік]

Шчыльная ўзаемасувязь паміж кампанентамі экстрапіраміднай сістэмы — палідумам і стрыятумам — забяспечваецца шматлікімі пучкамі нервовых валокнаў. Дзякуючы сувязям між таламусам і стрыяпалідарнай сістэмай утвараюцца рэфлектарныя дугі, якія забяспечваюць выкананне шматлікіх стэрэатыпных і аўтаматызаваных рухаў (напрыклад, хада, бег, плаванне, язда на ровары і інш.). Шчыльная сувязь стрыяпалідарнай сістэмы з ядрамі гіпаталамуса вызначае яе ролю ў механізмах эмацыйных рэакцый[31].

У норме экстрапірамідная сістэма пасылае імпульсы да перыферычных рухальных нейронаў. Гэтыя сігналы граюць важную ролю ў забеспячэнні міястатыкі шляхам гатоўнасці цягліц да адвольных рухаў. Ад дзейнасці дадзенага аддзела цэнтральнай нервовай сістэмы залежыць здольнасць чалавека да прымання аптымальнай для запланаванага дзеяння позы, дасягаюцца неабходныя суадносіны тонусу цягліц-аганістаў і цягліц-антаганістаў, а таксама плаўнасць і суразмернасць адвольных рухаў у часе і прасторы[31].

Характар клінічных праяў хваробы залежыць ад таго, якая частка стрыяпалідарнай сістэмы пашкоджана — стрыятум ці палідум. Калі празмерны тармазны ўплыў стрыятума, узнікае гіпакінезія — бедната рухаў, амімія. Гіпафункцыя стрыятума вядзе да ўзнікнення лішкавых міжвольных рухаў — гіперкінезаў[31]. Палідум аказвае тармазное ўздзеянне на структуры стрыятума. Для хваробы Паркінсона характэрна зніжэнне тармазнога уплыву палідума на стрыятум. Пашкоджанне палідума вядзе да «тармажэння тармажэння» перыферычных рухальных нейронаў[32].

Адкрыццё ролі нейрамедыятараў дазволіла растлумачыць функцыі экстрапіраміднай сістэмы, а таксама прычыны ўзнікнення клінічных праяў хваробы Паркінсона і паркінсанізму. У мозгу існуе некалькі дафамінергічных сістэм. Адна з іх пачынаецца ў нейронах чорнай субстанцыі, аксоны якіх праз ножку мозга, унутраную капсулу, бледны шар даходзяць да паласатага цела (лац.: corpus striatum). Тэрмінальныя аддзелы гэтых аксонаў утрымліваюць вялікую колькасць дафаміну і яго вытворных. Дэгенерацыя дадзенага ніграстрыярнага дафамінергічнага тракту з'яўляецца асноўным чыннікам развіцця хваробы Паркінсона. Другая ўзыходзячая дафамінергічная сістэма — мезалімбічны тракт. Ён пачынаецца ад клетак інтэрпедункулярнага ядра сярэдняга мозга і скончваецца ў гіпаталамусе і лобных долях галаўнога мозга. Гэты тракт бярэ ўдзел у кантролі настрою, паводзін і кантралюе пачатак рухальнага акта і рухаў афектыўнай рэакцыі (рухаў, каторыя суправаджаюць эмоцыі)[32].

Аснову ўсіх формаў паркінсанізму складае рэзкае змяншэнне колькасці дафаміну ў чорнай субстанцыі і паласатым целе[4] і адпаведна парушэнне функцыянавання дафамінергічных праводных трактаў галаўнога мозга.

Клінічная карціна[правіць | правіць зыходнік]

Для хваробы Паркінсона характэрныя 4 рухальныя разлады:

А таксама вегетатыўныя і псіхічныя разлады[19].

Трэмар (дрыжанне) — найбольш відавочны і лёгка вызначальны сімптом[33]. Для паркінсанізму характэрны трэмар спакою, хаця зрэдку могуць назірацца і іншыя тыпы трэмару (пастуральны, інтэнцыйны)[19]. Яго частасць — 4-6 Гц (рухаў за секунду). Ён звычайна пачынаецца ў дыстальным аддзеле адной рукі, пры прагрэсіраванні захворвання распаўсюджваецца на супрацьлеглую руку і на ногі[4]. Рознанакіраваныя рухі вялікага і іншых пальцаў знешне нагадваюць падлік манет або скручвавнне пілюль (падабенства з ручной тэхнікай стварэння пілюль у фарматэўтыцы)[34][35]. Калі-нікалі адзначаецца і дрыжанне галавы па тыпе «так-так» або «не-не», дрыжанне павекаў, языка, ніжняй сківіцы. У рэдкіх выпадках яно ахоплівае ўсё цела. Трэмар узмацняецца пры хваляванні і сціхае падчас сну і адвольных рухаў[36]. У адрозненні ад мазжачковага трэмару, каторы з'яўляецца падчас руху і адсутнічае ў спакоі, пры хваробе Паркінсона тыповая яго наяўнасць у спакоі і памяншэнне або знікненне пры рухах[37].

Почырк пры хваробе Паркінсона. На малюнку (маштаб не выкананы) бачныя рваныя рухі там, дзе мусілі бы быць плаўныя лініі.

Гіпакінезія — зніжэнне спантаннай рухальнай актыўнасці. Хворы можа застываць, гадзінамі захоўваючы нерухомасць. Характэрна агульная скаванасць. Актыўныя рухі ўзнікаюць пасля некаторай затрымкі, тэмп іх запаволены — брадыкінезія[37]. Хворы ходзіць дробнымі крокамі, ступні пры гэтым размяшчаюцца паралельна адна адной — лялечная хада[36]. Твар маскападобны (амімія), позірк застылы, мірганні рэдкія. Усмешка, грымаса плачу ўзнікаюць з запазненнем і гэтак жа павольна знікаюць[37].

«Поза манекена» характэрная для хваробы Паркінсона.

Маўленне пазбаўленае выразнасці, аднастайнае і мае тэндэнцыю да затухання. У выніку характэрнага для хваробы Паркінсона змяншэння амплітуды рухаў почырк становіцца дробным — мікраграфія[35][36].

Адной з праяў алігакінезіі (памяншэнне колькасці рухаў) з'яўляецца адсутнасць фізіялагічных сінкінезій (садружных рухаў). Падчас хады рукі не здзяйсняюць звычайных размашыстых рухаў, яны застаюццы прыціснутымі да тулава (ахейракінез). Калі хворы глядзіць угору, адсутнічае звычайнае наморшчванне лба. Сцісканне пальцаў у кулак не суправаджаецца разгінаннем кісці. Хворы не можа выконваць некалькі мэтанакіраваных рухаў адначасова. Усе дзеі нагадваюць аўтаматычныя[35][36][37].

Цягліцавая рыгіднасць — раўнамернае павышэнне тонусу цягліц па пластычным тыпе. Канцавіны пры іх згінанні і разгінанні застываюць у нададзеным ім стане. Такая форма павышэння цягліцавага тонусу называецца «пластычнай васкавой гнуткасцю». Пераважанне рыгіднасці ў пэўных групах цягліц вядзе да фарміравання характэрнай позы просьбіта[35] (таксама вядомая як «поза манекена»[36][37]): хворы гарбаціцца, галава нахіляецца ўперад, паўсагнутыя ў локцевых суставах рукі прыціснутыя да цела, ногі таксама крыху сагнутыя ў лагвова-сцегнавых і каленевых суставах. Пры пасіўным згінанні-разгінанні перадплечча, галавы, кругавых рухах ў прамянёва-запясцевым суставе можна адчуць своеасаблівую перарывістасць, ступеньчатасць напружвання цягліц — «сімптом зубчастага кола»[35][37].

Змены цягліцавага тонусу вядуць да парушэння тэндэнцыі канцавіны да вяртання ў зыходную пазіцыю пасля здзейсненага руху. Напрыклад, пасля рэзкага пасіўнага тыльнага згінання ступні яна некаторы час захоўвае нададзеную ёй пазіцыю — феномен Вестфаля[36].

Пастуральная няўстойлівасць развіваецца на позніх стадыях захворвання[4]. У хворага адзначаюцца цяжкасці пераадолення як інерцыі спакою, гэтак і інерцыі руху. Хвораму цяжка пачаць рух, а, пачаўшы яго, цяжка спыніцца. Узнікаюць з'явы прапульсіі (лац.: propulsio — праштурхванне наперад), латэрапульсіі і рэтрапульсіі. Яны выяўляюцца ў тым, што, пачаўшы рух наперад, убок або назад, тулава звычайна як бы абганяе ногі, у выніку чаго парушаецца пастава цэнтра цяжару. Чалавек губляе ўстойлівасць і падае долу[36]. Калі-нікалі ў хворых выяўляюць «парадаксальныя кінезіі», калі ў выніку эмацыйных перажыванняў, пасля сну альбо праз уздзеянне іншых фактараў чалавек пачынае свабодна перасоўвацца, знікаюць характэрныя для захворвання сімптомы. Праз некалькі гадзін сімптаматыка вяртаецца[35].

Вегетатыўныя і псіхічныя разлады. Акрамя парушэнняў рухальнай сферы, пры хваробе Паркінсона адзначаюцца вегетатыўныя разлады, а таксама парушэнні абмену рэчываў. Наступствам можа быць альбо знясіленне (кахексія), альбо атлусценне. Сакраторныя разлады праяўляюцца сальнасцю скуравага покрыва, асабліва твару, павышаным слінавыдзяленнем, лішкавай патлівасцю[35][36].

Псіхічныя разлады пры хваробе Паркінсона могуць быць абумоўлены як самім захворваннем, гэтак і антыпаркінсанічнымі прэпаратамі. Пачатковыя прыкметы псіхозу (страх, разгубленасць, бессань, галюцынаторна-параноідны стан з парушэннем арыенціроўкі) адзначаюць у 20 % амбулаторных і дзвюх трацін хворых з цяжкай формай паркінсанізму. Недаўсціп выяўляецца слабей, чым пры сенільнай дэменцыі. У 47 % назіраюць дэпрэсію, у 40 % — разлады сну і паталагічную зморлівасць[38]. Хворыя безыніцыятыўныя, вялыя, а таксама назойлівыя, схільныя да паўтарэння адных і тых жа пытанняў[35][36].

Выдзяляюць некалькі клінічных формаў захворвання — рыгідна-брадыкінетычную, дрыжальна-рыгідную і дрыжальную[39]:

  • Рыгідна-брадыкінетычная форма характарызуецца павышэннем тонусу цягліц па пластычным тыпе, прагрэсіруючым запавольваннем актыўных рухаў ажно да поўнай згубы магчымасці рухацца. З'яўляюцца цягліцавыя кантрактуры. Характэрна «поза манекена» («поза просьбіта»).
  • Дрыжальна-рыгідная форма характарызуецца трэмарам канцавін, пераважна іх дыстальных аддзелаў, да якога далучаецца скаванасць адвольных рухаў.
  • Для дрыжальнай формы характэрна наяўнасць пастаяннага або амаль пастаяннага сярэдне- і буйнаамплітуднага трэмару канцавін, языка, галавы, ніжняй сківіцы. Тонус цягліц нармальны або крыху павышаны. Тэмп адвольных рухаў захаваны.

Дыягностыка і дыферэнцыяльны дыягназ. Іншыя віды паркінсанізму[правіць | правіць зыходнік]

Дыягностыка хваробы Паркінсона ў большасці выпадкаў не выклікае ніякіх цяжкасцей — дастаткова наяўнасці ў пацыента гіпакінезіі і аднаго з сімптомаў: трэмару спакою, рыгіднасці, пастуральных парушэнняў у спалучэнні са станоўчым эфектам ад прыняцця левадопы[33]. На пачатковых этапах захворвання, калі праявы захворвання не праяўляюцца або праяўляюцца слаба, правільнай дыягностыцы можа спрыяць выяўленне пастуральных рэфлексаў (рэфлексаў паставы). Да іх адносіцца апісаны вышэй феномен Вестфаля, а таксама феномен Фуа—Тэвенара (альбо феномен галёнкі). Дадзеныя рэфлексы ўзнікаюць у выніку павышэння пластычнага тонусу цягліц. Феномен галёнкі праяўляецца тым, што максімальна сагнутая ў каленевым суставе нага хворага, каторы ляжыць на жываце, апускаецца павольна і звычайна разгінаецца не цалкам[36].

Дыферэнцыяльны дыягназ хваробы Паркінсона з іншымі паталогіямі адбываецца ў два этапы. Варта выключыць станы і працэсы, пры каторых маюцца падобныя да паркінсанізму сімптомы. Пры наяўнасці ў хворага паркінсанізму неабходна ўлічваць, што дадзены сімптом характэрны для шэрага захворванняў.

Патагнаманічныя для паркінсанізму сімптомы назіраюцца пры наступных разладах[4]:

Паркінсанізм таксама можа быць выкліканы цэлым шэрагам захворванняў. У большасці выпадкаў (~80 %) ён выкліканы пашкоджаннем ніграстрыярнай сістэмы праз хваробу Паркінсона. Пры пашкоджаннях адпаведных аддзелаў цэнтральнай нервовай сістэмы іншай этыялогіі будуць узнікаць таксічны, лекавы, постэнцэфалітычны, судзінавы, посттраўматычны і іншыя паркінсанізмы[4].

Пры многіх захворваннях развіваецца сіндром паркінсанізму ў спалучэнні з сімптомамі пашкоджання іншых аддзелаў цэнтральнай нервовай сістэмы. Для пазначэння дадзенай групы захворвання выкарыстоўваюць тэрмін «паркінсон-плюс»[4].

Класіфікацыя паркінсанізму і частасць сустракання яго асобных формаў*[18]
Тып Форма Частасць, %
Першасны (ідыяпатычны) паркінсанізм Хвароба Паркінсона 80,2
Ювенільны паркінсанізм *
Другасны паркінсанізм Постэнцэфалітычны 0,5
Лекавы 3,9
Судзінавы 2,1
Таксічны *
Траўматычны *
Паркінсанізм, звязаны з тырэоіднымі парушэннямі, гіпатырэаідызмам, гепатацэрэбральнай дэгенерацыяй, пухлінай мозга, гідрацэфаліяй, сірынгамезэнцэфаліяй *
Паркінсанічны сіндром
пры мультысістэмнай дэгенерацыі —
«паркінсанізм-плюс»
Прагрэсіруючы супрануклеярны параліч (сіндром Стыла-Рычардсана) 7,4
Сіндром Шая-Драйжэра 1,7
Стрыята-нігральная дэгенерацыя 0,4
Комплекс паркінсанізм-дэменцыя-бакавы аміятрафічны склероз 0,2
Кортыка-базальная дэгенерацыя 0,5
Хвароба дыфузных цельцаў Леві 1,2
Хвароба Галервордэна-Шварца 0,3
Аліва-понта-цэрэбральная дэгенерацыя *

* Формы паркінсанізму, частасць сустракання каторых не падаецца, дыягнастуюць рэдка, і агулам яны складаюць не больш за 2,2 %.

У адпаведнасці з апошнімі пагадненнямі Еўрапейскай асацыяцыі хваробы Паркінсона[40] сіндром паркінсанізму падраздзяляюцца на чатыры групы:

  • ідыяпатычны паркінсанізм;
  • генетычныя формы паркінсанізму, сямейны сіндром паркінсанізму — спадчынная форма, пазначаецца лакалізацыяй гена (напрыклад, PARK1);
  • паркінсанізм у межах іншых нейрадэгенератыўных захворванняў (атыповыя формы паркінсанізму, якія калі-нікалі называюцца з прычыны дадатковых сімптомаў «сіндром паркінсанізм плюс»);
  • сімптаматычныя сіндромы Паркінсона — напрыклад, як наступства некаторых медыкаментаў, амфетамінаў, траўмаў, пухлін, дзеяння таксічных рэчываў, эндакрынна-метабалічных парушэнняў, запаленча-інфекцыйных захворванняў.

Ідыяпатычны і атыповы паркінсанізм могуць у якасці праяўленняў нейрадэгенератыўных захворванняў класіфікавацца як сінуклеінпатыі (ідыяпатычны паркінсанізм, мультысістэмная атрафія, дэменцыя з цельцамі Леві) або таупатыі (прогрэсіруючы супрануклеярны парэз позірку, кортыка-базальная дэменцыя).

У 1992 годзе брытанскі ўрач Х’юз прапанаваў крытэрыі дыягностыкі хваробы Паркінсона, якія дазваляюць паставіць дыягназ з дакладнасцю да 93 % (згодна дадзеным аўтапсій)[41]:

  1. Наяўнасць гіпакінезіі і прынамсі аднаго з наступных сімптомаў: рыгіднасць, трэмар спакою 4-6 Гц, пастуральныя парушэнні.
  2. Асіметрычны дэбют захворвання (стадыя геміпаркінсанізму).
  3. Прагрэсіруючае цячэнне.
  4. Адсутнасць у анамнезе магчымых этыялагічных фактараў другаснага паркінсанізму (прыём нейралептыкаў, верагодна перанесены энцэфаліт, вострыя парушэнні мазгавога кровазвароту, паўторныя або цяжкія чэрапна-мазгавыя траўмы).
  5. Адсутнасць наступных сімптомаў:
a) на ўсіх стадыях захворвання:
  • яскравай мазжачковай і/або піраміднай сімптаматыкі;
  • над'ядравага паралічу позірку;
  • акулагірных крызаў;
b) на ранніх стадыях захворвання:
  • грубых пастуральных разладаў;
  • грубай прагрэсіруючай вегетатыўнай недастатковасці;
  • грубай дэменцыі.

Гэтыя крытэрыі павінны выконвацца толькі пры адборы хворых для навуковых даследаванняў. Для папярэдняга дыягназу дастатковае выконванне толькі двух першых пунктаў[33].

Стадыі паркінсанізму па Хён і Яру (Hoehn, Yahr, 1967 г.)[правіць | правіць зыходнік]

Найчасцей у медыцыне карыстаюцца класіфікацыяй стадый паркінсанізму па Хён і Яру[42] [43]. Упершыню яна была апублікаваная ў 1967 годзе ў часопісе Neurology Маргарэт Хён (англ.: Hoehn) і Мелвінам Ярам (англ.: Yahr). Першапачаткова яна апісвала 5 стадый прагрэсіравання хваробы Паркінсона (1-5)[44]. Затым шкалу мадыфікавалі, дапоўніўшы яе стадыямі 0, 1,5 і 2,5[45].

  • Стадыя 0 — няма прыкмет захворвання.
  • Стадыя 1 — сімптомы праяўляюцца на адной з канцавін.
    • Стадыя 1,5 — сімптаматыка праяўляецца на адной з канцавін і тулаве.
  • Стадыя 2 — двухбаковыя праявы без пастуральнай няўстойлівасці.
    • Стадыя 2,5 — двухбаковыя праявы з пастуральнай няўстойлівасцю. Хворы здольны пераадольваць інерцыю руху, выкліканую штуршком.
  • Стадыя 3 — двухбаковыя праявы. Пастуральная няўстойлівасць. Хворы здольны да самаабслугоўвання.
  • Стадыя 4 — рэзкае зніжэнне магчымасці рухацца, патрэбнасць у старонняй дапамозе. Пры гэтым хворы здольны хадзіць і/або стаяць без падтрымкі.
  • Стадыя 5 — хворы прыкаваны да фатэля ці ложка. Цяжкая інвалідызацыя.

Лячэнне[правіць | правіць зыходнік]

Малекула дафаміну, недахоп каторага выклікае хваробу Паркінсона.

Кансерватыўнае лячэнне[правіць | правіць зыходнік]

У цяперашні час хвароба Паркінсона з’яўляецца невылечнай, усе існуючыя метады лячэння скіраваныя на палягчэнне яе сімптомаў (сімптаматычнае лячэнне). Асноўныя прэпараты, якія памяншаюць ці ліквідуюць рухальныя парушэнні: левадопа (часцей у камбінацыі з перыферычнымі інгібітарамі ДОФА-дэкарбаксілазы або радзей з інгібітарамі КОМТ), аганісты дафамінавых рэцэптараў і інгібітары МАА[5].

Дафамінергічныя прэпараты[правіць | правіць зыходнік]

Дыоксіфенілаланін (скарочана допа, або дофа) — біягеннае рэчыва, каторае ўтвараецца ў арганізме з тыразіну і з’яўляецца папярэднікам дафаміну, які, у сваю чаргу, з’яўляецца папярэднікам норадрэналіну. У сувязі з тым, што пры хваробе Паркінсона колькасць дафаміну ў галаўным мозгу значна зніжана, для лячэння захворвання мэтазгодна ўжыванне рэчываў, якія павышаюць яго ўзровень у ЦНС. Сам дафамін не можа быць выкарыстаны для гэтай мэты, бо ён блага пранікае скрозь гемата-энцэфалічны бар'ер[46].

Левадопа[правіць | правіць зыходнік]
3D-мадэль левадопы.

У якасці лекаў шырока ўжываюць сінтэтычны левакруцячы ізамер дыоксіфенілаланіну (скарочана L-дофа), які значна больш актыўны за правакруцячы. Левадопа добра ўсмоктваецца пры прыёме унутр. Большая частка прэпарата трапляе ў печань і ператвараецца ў дафамін, які не пранікае скрозь гемата-энцэфалічны бар’ер. Для змяншэння дэкарбаксіліравання прэпарат рэкамендуюць прымаць разам з інгібітарамі дофа-дэкарбаксілазы (бенсеразідам, карбідопай)[46].

Прэпарат эфектыўны пры хваробе Паркінсона і паркінсанізму. Ён памяншае гіпакінезію і рыгіднасць. Пры трэмару, дысфагіі і слінацячэнні лячэбны эфект дасягаецца ў 50-60 %[46] выпадкаў .

Прэпарат можна прызначаць з цэнтральнымі халінаблакатарамі і не варта прымяняць з незваротнымі інгібітарамі монаамінаксідазы (МАА)[46].

Пры ўжыванні магчымыя пабочныя эфекты: дыспепсічныя з’явы (нудзь, ваніты, страта апетыту), гіпатэнзія, арытміі, гіперкінезы і інш.[46]

У пацыентаў маладзей 60-70 гадоў прызначэнне левадопы праз развіццё пабочных эфектаў і зніжэнне эфектыўнасці пры працяглай тэрапіі стараюцца адкласці і ўжываюць іншыя лекавыя сродкі[47]. Лячэнне пацыентаў старэй за 70 гадоў нават у пачатковых стадыях рэкамендуюць пачынаць з левадопы, што тлумачаць меншай эфектыўнасцю прэпаратаў іншых груп і больш частымі саматычнымі і псіхічнымі пабочнымі эфектамі ў гэтым узросце[4].

Аганісты дафаміну[правіць | правіць зыходнік]

У якасці асноўнага лячэння ўжываюць таксама аганісты дафамінавых рэцэптараў (бромакрыпцін, пергалід, праміпексол, кабергалін, апамарфін, лізурыд). Прэпараты дадзенай групы з’яўляюцца спецыфічнымі цэнтральнымі аганістамі дафамінавых рэцэптараў. Імітуючы дзеянне дафаміну, яны выклікаюць тыя ж фармакалагічныя эфекты, што і левадопа[48].

У параўнанні з левадопай яны радзей выклікаюць дыскінезіі і іншыя рухальныя разлады, але часцей аказваюць іншыя пабочныя эфекты: ацёкі, аспаласць, запоры, заварот галавы, амарокі, нудзь[49].

Зноскі

  1. Традыцыйная назва, якая выкарыстоўваецца на постсавецкай прасторы ў выніку транслітарацыі з рускай мовы.
  2. Назва, якая ўтворана ў выніку транслітарацыі з англійскай мовы з захаваннем традыцыйнага англійскага вымаўлення.
  3. 3,0 3,1 Samii A., Nutt J. G., Ransom B. R. Parkinson’s disease. — Lancet, 2004. — Т. 363. — С. 1783—1793. — PMID 15172778.(англ.) 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 Яхно Н. Н., Штульман Д. Р. Болезни нервной системы — М.: Медицина, 2001. — Т. 2. — С. 76-95. — 744 с. — ISBN 5-225-04540-5.(руск.) 
  5. 5,0 5,1 The National Collaborating Centre for Chronic Conditions, ed (2006). "Symptomatic pharmacological therapy in Parkinson’s disease". Parkinson's Disease. London: Royal College of Physicians. pp. 59–100. ISBN 1-86016-283-5. (англ.) 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Lees A. J. Unresolved issues relating to the shaking palsy on the celebration of James Parkinson's 250th birthday (англ.)  // Mov Disord. — 2007. — Т. 22. — № Suppl 17. — С. S327—334. — PMID 18175393.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 García Ruiz PJ. [Prehistory of Parkinson's disease] (ісп.)  // Neurologia. — 2004. — Т. 19. — С. 735—737. — PMID 15568171.
  8. 8,0 8,1 8,2 Lanska D. J. Chapter 33: the history of movement disorders (англ.)  // Handb Clin Neurol. — 2010. — Т. 95. — С. 501—546. — PMID 19892136.
  9. Koehler P. J., Keyser A. Tremor in Latin texts of Dutch physicians: 16th-18th centuries (англ.)  // Mov Disord. — 1997. — Т. 12. — С. 798—806. — PMID 9380070.
  10. Currier R. D. Did John Hunter give James Parkinson an idea? (англ.)  // Arch Neurol. — 1996. — Т. 53. — С. 377—378. — PMID 8929162.
  11. 11,0 11,1 Louis ED The shaking palsy, the first forty-five years: a journey through the British literature (англ.)  // Mov Disord. — 1997. — Т. 12. — С. 1068—1072. — PMID 9399240.
  12. Lees A. J., Selikhova M., Andrade L. A., Duyckaerts C. The black stuff and Konstantin Nikolaevich Tretiakoff (англ.)  // Mov Disord. — 2008. — Т. 23. — С. 777—783. — PMID 18383531.
  13. Parent M., Parent A. Substantia nigra and Parkinson’s disease: a brief history of their long and intimate relationship (англ.)  // Can J Neurol Sci. — 2010. — Т. 37. — С. 313—319. — PMID 20481265.
  14. 14,0 14,1 Fahn S. The history of dopamine and levodopa in the treatment of Parkinson’s disease (англ.)  // Mov Disord. — 2008. — Т. 23. — № Suppl 3. — С. S497–508. — PMID 18781671.
  15. Schulz-Schaeffer WJ The synaptic pathology of alpha-synuclein aggregation in dementia with Lewy bodies, Parkinson's disease and Parkinson's disease dementia (англ.)  // Acta Neuropathol. — 2010. — Т. 23. — С. 131–143. — PMID 20563819.
  16. 16,0 16,1 Hornykiewicz O. L-DOPA: from a biologically inactive amino acid to a successful therapeutic agent (англ.)  // Amino Acids. — 2002. — Т. 23. — С. 65–70. — PMID 12373520.
  17. 17,0 17,1 17,2 de Lau L. M., Breteler M. M. Epidemiology of Parkinson's disease // Lancet Neurol. — 2006. — Т. 5. — С. 525—535. — PMID 16713924.(англ.) 
  18. 18,0 18,1 [www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/umch/2001_2/pdf/944_rus.pdf Паркопан — антихолинергический препарат для лечения экстрапирамидных двигательных нарушений] // Український медичний часопис. — 2001. — Т. 2. — № 22. — С. 49—52.(руск.) 
  19. 19,0 19,1 19,2 Гусев Е. И., Коновалов А. Н. и др. Неврология. Национальное руководство — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2009. — 2116 с. — ISBN 978-5-9704-0665-6.(руск.) 
  20. 20,0 20,1 20,2 Robert A Hauser, MD, MBA; Chief Editor: Selim R Benbadis, MD Parkinson Disease. Etiology (англ.) . Medscape (Jun 20, 2011). Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 5 ліпеня 2011.
  21. «Ф.Хоффманн-Ля Рош Лтд.» (Базель, Швейцария). «Morbus Parkinson и ее лечение», Москва, 2000.(руск.) 
  22. Tysnes OB, Vilming ST.. Atypical parkinsonism.. PMID 18846125. (англ.) 
  23. 23,0 23,1 23,2 de Lau L. M., Breteler M. M. (June 2006). "Epidemiology of Parkinson’s disease". Lancet Neurol. 5 (6): 525–35. doi:10.1016/S1474-4422(06)70471-9. PMID 16713924. (англ.) 
  24. Tanner C. M., Kamel F., Ross G. W. et al. (January 2011). Rotenone, Paraquat and Parkinson’s Disease. Environ. Health Perspect. doi:10.1289/ehp.1002839. PMID 21269927. (англ.) 
  25. 25,0 25,1 IOM (Institute of Medicine), ed (2009). "Neurologic disorders". Veterans and Agent Orange: Update 2008. Washington D.C.: The National Academies press. pp. 510–45. ISBN 0-309-13884-1. (англ.) 
  26. Castagnoli K., Murugesan T. (2004 Jan). Tobacco leaf, smoke and smoking, MAO inhibitors, Parkinson’s disease and neuroprotection; are there links?. 25. Neurotoxicology. pp. 279–291. doi:10.1016/S0161-813X(03)00107-4. PMID 14697903. (англ.) 
  27. Costa J., Lunet N., Santos C., Santos J., Vaz-Carneiro A. (2010). "Caffeine exposure and the risk of Parkinson’s disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies". J. Alzheimers Dis.. 20 Suppl 1: S221–38. doi:10.3233/JAD-2010-091525. PMID 20182023. (англ.) 
  28. Obeso J. A., Rodríguez-Oroz M. C., Benitez-Temino B., Blesa F. J., Guridi J., Marin C., Rodriguez M. Functional organization of the basal ganglia: therapeutic implications for Parkinson's disease // Mov. Disord. — 2008. — Т. 23. — № Suppl 3. — С. S548-59. — PMID 18781672.(англ.) 
  29. 29,0 29,1 Davie C. A. A review of Parkinson’s disease // Br Med Bull. — 2008. — Т. 86. — С. 109—127. — PMID 18398010.
  30. 30,0 30,1 Tolosa E., Jankovic JJ. Parkinson’s disease and movement disorders // Neuropathology of movement disorders / Dickson D. V. — Lippincott Williams & Wilkins. — 2007. — С. 271—283. — ISBN 0-7817-7881-6.(англ.) 
  31. 31,0 31,1 31,2 Пулатов А. М., Никифоров А. С. Бледный шар и полосатое тело как основные отделы экстрапирамидной системы. Их строение, связи и функция // Пропедевтика нервных болезней — 2-е. — Т.: Медицина, 1979. — С. 97—100. — 368 с. — 20000 экз.(руск.) 
  32. 32,0 32,1 Дубенко Є. Г. Екстрапірамідна система // Нервові хвороби / Под редакцией С. М. Виничука, Е. Г. Дубенко — К.:: Здоров’я, 2001. — С. 61—65. — 696 с. — 3000 экз. — ISBN 5-311-01224-2. (укр.)
  33. 33,0 33,1 33,2 Jankovic J (April 2008). "Parkinson’s disease: clinical features and diagnosis". J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr. 79 (4): 368–76. doi:10.1136/jnnp.2007.131045. PMID 18344392. http://jnnp.bmj.com/content/79/4/368.full. (англ.) 
  34. Cooper G, Eichhorn G, Rodnitzky RL (2008). "Parkinson's disease". in Conn PM. Neuroscience in medicine. Totowa, NJ: Humana Press. pp. 508–512. ISBN 978-1-60327-454-8. (англ.) 
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 35,5 35,6 35,7 Дубенко Є. Г. Розділ 23. Хвороба Паркінсона // Нервові хвороби / Под редакцией С. М. Виничука, Е. Г. Дубенко — К.:: Здоров’я, 2001. — С. 465—469. — 696 с. — 3000 экз. — ISBN 5-311-01224-2. (укр.)
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 36,6 36,7 36,8 36,9 Пулатов А. М., Никифоров А. С. Клинические проявления поражения стриопаллидарной системы // Пропедевтика нервных болезней — 2-е. — Т.: Медицина, 1979. — С. 100—105. — 368 с. — 20000 экз.(руск.) 
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 37,5 Триумфов А. В. Паркинсонизм // Топическая диагностика заболеваний нервной системы — М.:: ООО "МЕДпресс", 1998. — С. 194—195. — 304 с. — 5000 экз. — ISBN 5-900990-04-4.(руск.) 
  38. Доброхотова Т. А., Засорина М. А. Паркинсонизм // Нейропсихиатрия / Доброхотова Т. А. — М.:: Издательство БИНОМ, 2006. — С. 223—226. — 304 с. — 2000 экз. — ISBN 5-9518-0151-6.(руск.) 
  39. Гусев Е. И., Коновалов А. Н., Бурд Г. С. Болезнь Паркинсона // Неврология и нейрохирургия — М.:: Медицина, 2000. — С. 586—591. — 656 с. — 20000 экз. — ISBN 5-225-00969-7.(руск.) 
  40. Guidelines Дакументы Еўрапейскай асацыяцыі хваробы Паркінсона
  41. Hughes A. J. et al. UK Parkinson’s Disease Society Brain Bank Clinical Diagnostic Criteria // J Neurol Neurosurg Psychiatry. — 1992. — Т. 55. — С. 181—184.(англ.) 
  42. Hoehn and Yahr Stages (англ.) . сайт parkinsons.about.com. Архівавана з першакрыніцы 22 студзеня 2012. Праверана 12 верасня 2011.
  43. Progression of Parkinson`s disease (англ.) . сайт parkinsons.bsd.uchicago.edu. Архівавана з першакрыніцы 22 студзеня 2012. Праверана 12 верасня 2011.
  44. Hoehn M. M., Yahr M. D. Parkinsonism: onset, progression and mortality // Neurology. — 1967. — Т. 17. — С. 427—442. — PMID 6067254.(англ.) 
  45. Goetz CG, Poewe W, Rascol O, Sampaio C, Stebbins GT, Counsell C, Giladi N, Holloway RG, Moore CG, Wenning GK, Yahr MD, Seidl L Movement Disorder Society Task Force report on the Hoehn and Yahr staging scale: status and recommendations // Mov Disord. — 2004. — Т. 19. — С. 1020—1028. — PMID 15372591.(англ.) 
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 Машковский М. Д. Противопаркинсонические дофаминергические препараты // Лекарственные средства — 14-е изд., перераб., испр. и доп. — М.:: ООО "Издательство Новая Волна", 2002. — Т. 1. — С. 140—144. — 540 с. — ISBN 5-7864-0128-6.(руск.) 
  47. Rowland, Lewis P. Rowland, Timothy A. Pedley. Merritt's Neurology — Lippincott Williams & Wilkins, 2009. — 1216 с. — ISBN 9780781791861.(англ.) 
  48. Михайлов Н. Б. 16.5.2 Средства, стимулирующие дофаминовые рецепторы на нейронах стриарной системы // Настольная книга врача по клинической фармакологии. — Руководство для врачей — СПб.:: Фолиант, 2001. — С. 470—471. — 736 с. — 3000 экз. — ISBN 5-93929-025-6.(руск.) 
  49. Stowe RL, Ives NJ, Clarke C, van Hilten J, Ferreira J, Hawker RJ, Shah L, Wheatley K, Gray R.. Dopamine agonist therapy in early Parkinson's disease.. PMID 18425954. (англ.)