Нідэрланды

З пляцоўкі Вікіпедыя.

Nederland

(Сцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: Je Maintiendrai
Афіцыйная мова	Нідэрландская, фрыская
Сталіца	Амстэрдам
Найбуйнейшы горад	Амстэрдам
Урад Каралева Прэм'ер-міністар	Канстытуцыйная манархія Беатрыкс Ян Петэр Балькенендэ
Плошча  - Агульная  - % вады	131-е месца ў свеце 41 526 км2 18,41
Насельніцтва  - Агульнае (2005)  - Шчыльнасць	59-е месца ў свеце 16 297 196 393/км²
ВУП  - Агульны ([[{{{ГодАцэнкіВУП}}}]])  - на душу насельніцтва	{{{МесцаУСвецеПаводлеВУП}}} месца ў свеце {{{ВУП}}} {{{ВУПНаДушуНасельніцтва}}}
Валюта	Еўра (EUR)
Часавы пояс  - улетку	CET (UTC+1) CEST (UTC+2)
Незалежнасць  - ад Іспаніі	30 студзеня 1648
Дзяржаўны гімн	Wilhelmus van Nassauwe
Аўтамабільны знак	?
Дамен верхняга ўзроўню	.nl
Тэлефонны код	+31

Нідэрланды, афіцыйная назва Каралеўства Нідэрланды (нідэрл.: Koninkrijk der Nederlanden, нідэрландскае вымаўленне (i)) — заходнееўрапейская дзяржава, амываемая Паўночным морам (даўжыня берагавой лініі — 451 км), мяжуе з Германіяй і Бельгіяй (даўжыня мяжы — 1027 км).

Сталіцай дзяржавы з'яўляецца Амстэрдам, але парламент і ўрад знаходзяцца ў Гааге. Іншыя важныя гарады: Ратэрдам — самы вялікі порт краіны і адзін з найбуйных партоў міру, Утрэхт — цэнтр чыгуначнай сістэмы краіны і Эйндховен — цэнтр электронікі і высокіх тэхналогій.

Назва «Нідэрланды» у перакладзе азначае «ніжнія землі», аднак перакладаць яго літаральна няправільна, паколькі, па гістарычных прычынах, гэтым тэрмінам прынята зваць тэрыторыю, прыкладна якая адпавядае сённяшнім Нідэрландам, Бельгіі і Люксембургу (Бенілюкс). Нідэрланды часта завуць Галандыяй, хоць гэта палітычна некарэктна, бо Паўднёвая і Паўночная Галандыя — гэта толькі дзве з дванаццаці правінцый Нідэрландаў.

[правіць] Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Нідэрландаў

[правіць] Палітычная структура

Асноўны артыкул: Палітычная структура Нідэрландаў

Выканаўчая ўлада прыналежыць ураду на чале з прэм'ер-міністрам Балкенендэ

Першая канстытуцыя Нідэрландаў 1815 г. надзяляла асноўнай уладай караля, але давала заканадаўчыя паўнамоцтвы двухпалатнаму парламенту (Генеральным штатам). Сучасная канстытуцыя краіны была прынятая ў 1848 годзе па ініцыятыве караля Вілема II і вядомага ліберала Ёхана Рудольфа Торбеке. Гэтую канстытуцыю можна лічыць «мірнай рэвалюцыяй», таму што яна рэзка абмежавала ўладу караля і перадала выканаўчую ўладу кабінету міністраў. Парламент з гэтага часу абіраўся на прамых выбарах, і ён атрымаў вялікі ўплыў на рашэнні ўрада. Такім чынам, Нідэрланды сталі адной з першых краін у Еўропе, здзяйснілых пераход ад абсалютнай манархіі да канстытуцыйнай манархіі і парламенцкай дэмакратыі.

[правіць] Адміністрацыйнае дзяленне

Асноўны артыкул: Адміністрацыйнае дзяленне Нідэрландаў

Нідэрланды дзеляцца на 12 правінцый (апошняя правінцыя Флеваланд створаная ў 1986 годзе на асушаных тэрыторыях), правінцыі дзеляцца на гарадскія і сельскія абшчыны. Правінцыі маюць выбарны орган самакіравання — Правінцыйныя Штаты, абіраныя на чатыры года. На чале Правінцыйных Штатаў стаіць каралеўскі камісар. Жыхары абшчын абіраюць на чатыры года Савет. Яго выканаўчы орган — калегія бургамістра і муніцыпальных дараднікаў, узначаленая бургамістрам, які прызначаецца каралевай.

Заўвага: Дадзеныя аб насельніцтве на 1970 год узятыя з Вялікай савецкай энцыклапедыі, на 1 студзеня 2007 года — з сайта Цэнтральнага Бюро Статыстыкі Нідэрландаў [1].

[правіць] Найбуйныя гарады

Паводле перапісу насельніцтва 2001 года, найбуйныя гарады Нідэрландаў:

[правіць] Насельніцтва

Асноўны артыкул: Насельніцтва Нідэрландаў

Насельніцтва Нідэрландаў (тыс. чал.) у 1961—2003

Колькасць насельніцтва па адзнацы на 1 ліпеня 2007 складала каля 16 377 200 чалавек[2](англ.). У спісе краін па колькасці жыхароў [3](англ.) Нідэрланды займаюць 59 месца. У параўнанні з іншымі краінамі Еўропы, насельніцтва Нідэрландаў вельмі хутка расло апошнія паўтара стагоддзі: 3 мільёна жыхароў у 1850 годзе, 5 мільёнаў у 1900 і 16 мільёнаў у 2000. Для параўнання: насельніцтва Бельгіі у той жа перыяд павялічылася ўсяго прыкладна ў два разу: з 4,5 мільёнаў жыхароў у 1850 годзе да 10 мільёнаў у 2000.

У Нідэрландах жывуць дзве карэнныя групы насельніцтва — нідэрландцы і фрызы, а таксама вялікі лік імігрантаў. Этнічны склад насельніцтва такі: 80.8 % нідэрландцы, 2.4 % немцы, 2.4 % інданезійцы, 2.2 % туркі, 2.0 % сурынамцы, 1.9 % мараканцы, 1.5 % індыйцы, 0.8 % антыліанцы і арубанцы, і 6.0 % іншыя этнічныя групы. Склад насельніцтва па веравызнанні з'яўляецца наступным: 30 % каталікі, 21 % пратэстанты, 5,8 % мусульмане, 0,6 % індуісты, 1,6 % вызнаюць іншыя рэлігіі, і 41 % не прыналежаць ні да адной рэлігіі. Насельніцтва Нідэрландаў з'яўляецца самым высокім у міры: сярэдні рост дарослых мужчын — 1,83 метра, дарослых жанчын — 1,70 метра.

[правіць] Геаграфічныя дадзеныя

Нідэрланды, здымак са спадарожніка (травень 2000 г.)

Асноўны артыкул: Геаграфічныя дадзеныя Нідэрландаў

Нідэрланды — самая густанаселеная краіна Еўропы (калі выключыць некалькі краін-карлікаў). Краіна размешчаная на землях у вусцях рэк Рэйна, Мааса і Шэльды. З глеб, нанесеных гэтымі рэкамі, утварыліся дэльта і шырокая плоская нізіна. Палова тэрыторыі ляжыць ніжэй узроўня мора, і толькі на поўдні Нідэрландаў мясцовасць падвышаецца да 30 метраў і больш. Вялікая частка нізін знаходзіцца ў правінцыях Паўночная Галандыя, Паўднёвая Галандыя і Флеваланд. Берагавая лінія сфармаваная наноснымі дзюнамі. За імі ідуць некалі адваяваныя ў мора землі, званыя польдэрамі і абароненыя дзюнамі і дамбамі ад марскіх вод. Аб рукатворных польдэрах кажа мясцовая прымаўка: «Бог стварыў мора, а галандцы — берагі».

[правіць] Клімат

Лета цёплае — сярэдняя тэмпература ліпеня 16—17 °C. Сярэдняя тэмпература студзеня каля 2 °C на ўзбярэжжы і ледзь халадней углыб кантынента. Узімку, калі з Сібіры урываюцца антыцыклоны, тэмпература падае ніжэй 0 °C, выпадае снег, а каналы і азёры пакрываюцца лёдам. Сярэднегадовыя ападкі — 80 сантыметраў, але ва ўнутраных правінцыях іх менш.

[правіць] Меліярацыя

З часоў Рымскай Імперыі галандцы адваёўваюць зямлю ў мора. Першыя польдэры з'явіліся яшчэ ў XIII стагоддзі, і з тых часоў уздоўж узбярэжжа былі асушаныя значныя плошчы. Буйныя меліярацыйныя праекты былі ажыццёўленыя ў 1930—1950 гадах. Пасля моцнай павадкі 1953 г, калі мора прадзерла шматлікія берагавыя дамбы, было выраша правесці ў жыццё «План Дэльта», які прадугледжваў аддзяленне ад мора вусце рэк, з захаваннем суднаходства па шматлікіх каналах.

[правіць] Эканоміка

Асноўны артыкул: Эканоміка Нідэрландаў

Нідэрланды маюць сучасную высокаразвітую постіндустрыяльную эканоміку. Найважныя галіны:

• Машынабудаванне
• Электроніка
• Нафтахімія
• Авіябудаванне
• Суднабудаванне
• Чорная металургія
• Тэкстыльная прамысловасць
• Мэбляная прамысловасць
• Цэлюлозна-папяровая прамысловасць
• Вытворчасць піва
• Вытворчасць адзежы.

Цяжкая індустрыя — нафтаперапрацоўка, хімічная вытворчасць, чорная металургія і машынабудаванне засяроджаныя ў прыбярэжных раёнах, асабліва ў Ратэрдаме, а таксама ў Эймяйдэне, Дордрэхце, Арнеме і Наймегене. Усе гэтыя гарады стаяць на суднаходных рэках або каналах. На марскім узбярэжжы размешчаныя ветраэнергетычныя фермы. Развіта таксама вытворчасць шакалада, цыгар, джына, піва. Вядомай галінай, нягледзячы на сціплыя маштабы, з'яўляецца апрацоўка дыяментаў у Амстэрдаме.

[правіць] Здабываючая прамысловасць

Важнае значэнне мае прыродны газ (чацвёртае месца па здабычы ў міры). Па трубаправодам газ перадаецца з Гронінгена па ўсёй краіне і на экспарт. Да 1975 года ў правінцыі Лімбург здабывалі вугаль. У гарадах Хенгела і Дэлфзяйл працавалі саляныя шахты з аб'ёмам здабычы 4 мільёна тон у год.

[правіць] Транспарт

Плоскі рэльеф стварае спрыяльныя ўмовы для развіцця сеткі дарог, але вялікі лік рэк і каналаў стварае вызначаныя цяжкасці і рызыкі ў дарожным будаўніцтве.

• Агульная даўжыня чыгуначнай сеткі складае 2753 кіламетру (з іх электрыфікаваныя 68 % — 1897 км).
• Агульная даўжыня аўтамабільных дарог — 111 891 км.
• Агульная даўжыня суднаходных рэк і каналаў — 5052 км.

Важную ролю ў эканоміцы краіны таксама гуляе акіянскае суднаходства. Ратэрдам з'яўляецца адным з найбуйных марскіх партоў міру па грузазвароту. Нідэрланды перапрацоўваюць значную частку еўрапейскіх грузаплыняў. Авіякампанія KLM абслугоўвае шматлікія міжнародныя маршруты.

[правіць] Сельская гаспадарка

Сельская гаспадарка ў Нідэрландах з'яўляецца высокаінтэнсіўным і значным сектарам эканомікі, хоць у ім у 2005 годзе было занята ўсяго каля 1,0 % насельніцтва краіны і выраблялася не больш 1,6 % ВУП. У 2005 годзе сельскагаспадарчы экспарт перавысіў 17 млрд еўра (больш 6 % таварнага экспарту краіны), каля 80 % экспарту спажываюць краіны Еўрасаюза (Германія — 25 %, Вялікабрытанія — 12 %). У структуры аграрнага экспарту пераважаюць гародніна і кветкі (12 млрд еўра) і прадукты малочнай жывёлагадоўлі (5 млрд еўра).

Зямельныя ўгоддзі. Землі сельскагаспадарчага прызначэння займаюць каля 65 % тэрыторыі краіны. Каля 27 % сельскагаспадарчых угоддзяў занята ворнымі землямі, 32 % — пашамі і 9 % пакрыта лясамі. Дзель паш бесперапынна падае, з 1995 па 2005 гады гэтыя ўгоддзі скараціліся на 8,2 %, што звязана ў асноўным з пашырэннем жыллёвага будаўніцтва.

За глебай у Нідэрландах даглядаюць дбайна, акрамя таго, па колькасці ўносных мінеральных угнаенняў на 1 гектар краіна ў 2005 годзе займала першае месца ў міры.

Раслінаводства. У некаторых раёнах краіны пераважае кветкаводства. Выгадоўваецца таксама бульба, цукровы бурак і збожжавыя культуры. Важны артыкул экспарту — высакаякасная парніковая і кансерваваная агародніна.

Цяплічная гаспадарка. Па плошчах, адведзеным пад цяплічную гаспадарку, Нідэрланды займаюць першае месца ў міры. З 1994 года па 2005 год плошча цяпліц узрасла з 13 да 15 тысяч гектараў, абаграваюцца цяпліцы звычайна пры дапамозе мясцовага прыроднага газу. 60 % абароненага грунта адведзена пад кветкаводства.

[правіць] Культура

Асноўны артыкул: Культура Нідэрландаў

Рэмбрандт ван Рэйн — адзін з самых вядомых мастакоў міру

У Нідэрландах працавалі шматлікія вядомыя мастакі. У XVII стагоддзі жылі такія майстры, як Рэмбрандт ван Рэйн, Ёханес Вермер, Ян Стэйн і шматлікія іншыя. У XIX і XX стагоддзях былі знакамітыя Вінцэнт Ван Гог і Піт Мандрыан. Морыс Карнеліс Эшэр вядомы як мастак-графік. Вілем дэ Конінг атрымаў адукацыю ў Ратэрдаме, і пасля стаў вядомым амерыканскім мастаком. Нан ван Мейхерэн уславіўся за свае падробкі класічных карцін.

У Нідэрландах жылі філосафы Эразм Ратэрдамскі і Спіноза, і тамака былі выкананыя ўсе асноўныя працы Дэкарта. Навуковец Хрысціян Гюйгенс адкрыў спадарожнік Сатурна Тытан і вынайшаў маятнікавыя гадзіны.

З Нідэрландамі звычайна асацыіруюцца ветракі, цюльпаны, драўляныя чаравікі і гліняны посуд з Дэлфта.

[правіць] Спорт

Самым папулярным відам спорту з'яўляецца футбол. Вялікае значэнне таксама маюць тэніс, веласіпедны спорт, хакей на траве, валейбол, гандбол, канькабежны спорт і гольф. Верагодна, адзіным вядомым відам спорту, вынайдзеным у Нідэрландах, з'яўляецца карфбол — вельмі спрошчаная форма баскетбола, не якае не патрабуе вялікага атлетызму. На алімпіядах і чэмпіянатах міру спартоўцы Нідэрландаў выйграваюць вельмі вялікі лік медаляў па стаўленні да насельніцтва краіны. Тысячы заўзятараў з Нідэрландаў наведваюць змаганні ў замежных краінах, апрануўшыся ў аранжавыя майкі, якія заўсёды носяць гульцы нацыянальнай зборнай па футболе.

[правіць] Гл. таксама

• Тэлекамунікацыі ў Нідэрландах
• Транспарт у Нідэрландах
• Узброеныя сілы Нідэрландаў
• Міжнародныя адносіны Нідэрландаў

[правіць] Кнігапіс

• В. А. Бакир, Ю. Б. Ларионова. Нидерланды. Путеводитель. Вокруг света, 2005. 216 стр. ISBN 5-98652-011-4.
• Paul Arblaster. A History of the Low Countries. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp. ISBN 1-4039-4828-3.
• J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. History of the Low Countries (1999).
• Jonathan Israel. The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477—1806 (1995).
• J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands (1987).
• Christophe de Voogd. Geschiedenis van Nederland. Arena Amsterdam, 2000. 368 pp. ISBN 90-6974-367-1.

[правіць] Спасылкі

• Форум Нідэрландаў у Бенілюксе
• Геаграфічныя карты Нідэрландаў
• Нідэрланды Даведнік па краіне (руск.)
• Сайт аб Нідэрландах
• FM радыё з Нідэрландаў Прамы эфір радыёстанцый.
• Турызм у Нідэрландах

Еўрапейскі Саюз

Аўстрыя | Бельгія | Балгарыя | Вялікабрытанія | Венгрыя | Германія | Грэцыя | Данія | Ірландыя | Іспанія | Італія | Кіпр | Латвія | Літва | Люксембург | Мальта | Нідэрланды | Польшча | Партугалія | Румынія | Славакія | Славенія | Фінляндыя | Францыя | Чэхія | Швецыя | Эстонія