Грэбень (Пухавіцкі раён)

Вёска Грэбень Краіна Беларусь Вобласць Мінская Раён Пухавіцкі Сельсавет Навапольскі Каардынаты 53°36′20″ пн. ш. 27°39′04″ у. д. Водныя аб’екты Пціч Насельніцтва ▼45 чал. (2019) Часавы пояс UTC+3 Тэлефонны код +375 1713 Паштовыя індэксы 222851 Аўтамабільны код 5 СААТА 6244840021 Грэбень Грэбень

Грэбень на Вікісховішчы

Грэ́бень (трансліт.: Hrebień, руск.: Гребень), таксама Грабе́ня — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Месціцца за 38 км на паўночны захад ад Мар’інай Горкі, 30 км ад Мінска, 15 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск на лініі Мінск — Асіповічы, на рацэ Пціч (прыток Прыпяці).

Назва

Паводле Вадзіма Жучкевіча, назва Грэбень можа паходзіць ад тэрміна грэбень — пералом схілу грады, пагорка, таксама ўзвышаная паласа сярод забалочанай мясцовасці. Таксама назва магла ўтварыцца ад пераасэнсавання асновы грэбля — дарога цераз балота, з канавамі, часам пасыпаная хворастам.

На думку краязнаўцы Аляксандра Ельскага, назва магла пайсці ад слова грэбці, бо тут у старажытнасці павінен быў быць рачны паром, які дзейнічаў з дапамогай вёслаў.

Гісторыя

Вялікае Княства Літоўскае

Крыштоф Валадковіч, першы вядомы ўладальнік Грэбеня

На старых картах і дакументах Грэбень называўся Грэбня. У старажытнасці тут быў тракт, які злучаў поўдзень і поўнач Русі Літоўскай. На думку Аляксандра Ельскага, ля Грэбеня мусіў быць рачны перавоз. Пазней тут з’явіўся ўмацаваны мост.

У пісьмовых крыніцах паселішча вядомае з 1492 года. Напісанне старабеларускай мовай: Гребень. У 1567 годзе сяло ў Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, шляхецкая ўласнасць. У 1633 годзе вялікі князь Уладзіслаў Ваза выдаў дакумент, які дазваляў уладальніку Грэбеня Крыштофу Валадковічу, пісару менскага ваяводства, браць мыта за праезд па мосце.

У XVI стагоддзі Грэбень належаў Адахоўскім, і гэта быў іх фундум (галоўны фальварак, які належаў толькі гаспадару). У 1621 годзе Рафал Адахоўскі прадаў Грэбень Янушу Быхаўцу (?—1653) шляхецкага роду Быхаўцаў герба «Магіла», які паходзіў са Смаленскай зямлі, і яго жонцы Ганне з Горскіх. Праз дзесяць гадоў Грэбень быў у валоданні Валадковічаў. Ад пачатку XVIII стагоддзя Грэбенем валодалі Радзівілы, фундум каторых быў у недалёкім Анопалі. У 1743 годзе была пабудаваная царква. У канцы XVIII стагоддзя Грэбень з суседнімі Берчукамі, Яськевічамі і Слабадой набыў Станіслаў Ельскі, палкоўнік пяцігорскі і скарбовы камісар у Вялікім Княстве Літоўскім.

Пад уладай Расійскай імперыі

• 
  Магіла Себасцьяна Кабылінскага на могілках у Грэбені
• 
  Магіла Анны з Кабылінскіх Лыкавай, наступнай уладальніцы Грэбеня

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года ў складзе Расійскай імперыі, у Ігуменскім павеце Мінскай губерні.

У 1800 годзе ў вёсцы былі царква Раства Багародзіцы, карчма, вадзяны млын, сукнавальня. У першай чвэрці XIX ст. праз эксдывізарскі суд Грэбень стаў уласнасцю Кабылінскіх (Себасцьяна Кабылінскага), а праз вена ад Анны Кабылінскай перайшоў да Лыкавых.

У 1839 годзе на сродкі памешчыцы Анны Лыкавай з Кабылінскіх пабудаваная драўляная царква. У 1858 годзе сяло і маёнтак, прыватная ўласнасць. У 1861 годзе адкрытае народнае вучылішча. Пасля 1861 года ў Дудзіцкай воласці Ігуменскага павета. Паводле перапісу 1897 года ёсць хлебазапасны магазін, млын, піцейны дом, царква. Краязнавец Аляксандр Ельскі ў другой палове XIX стагоддзя пісаў, што палова жыхароў Грэбеня ёсць сялянамі, а палова засцянковай шляхтай.

У 1876 годзе ўладальніцамі маёнтка былі: Генрыета Восіпаўна Лыкава, Анна Міхайлаўна Лыкава, Марыя Міхайлаўна Лыкава (усе праваслаўныя дваранкі, уласнасць атрымана ў спадчыну), мелі 643 дзесяціны зямлі.

У 1889 годзе буйным землеўладальнікам у вёсцы быў праваслаўны селянін Антон Восіпавіч Багрыцэвіч, які меў 43,3 дзесяціны зямлі, у сяле землеўладальнікам быў праваслаўны селянін Іван Рамуальдавіч Джарыба (Дзярыба), які меў 27 і ⅚ дзесяціны. Маёнткам Грэбень валодалі праваслаўная дваранка Марыя Міхайлаўна Лыкава, якая мела 600 дзесяцін зямлі і дваранка рыма-каталіцкага веравызнання Анна Міхайлаўна Багдашэўская (народжаная Лыкава), якая мела 344 дзесяціны. У 1913 годзе ўласніцай маёнтка была Анна Багдашэўская, было 647 дзесяцін зямлі.

Найноўшы час

Капліца ў Грабені, 1909 г.

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай воласць абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. Да пачатку 1920 года створаная школа 1-й ступені. У 1930 годзе праведзена прымусовая калектывізацыя, створаны калгас «Світанне», была кузня, стальмашня, рымарня. З 1938 года вёска.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай Германіяй.

У 2002 годзе вёска ў Навапольскім сельсавеце. У красавіку 2025 года валанцёры аднавілі шляхецкія пахаванні на мясцовых могілках, у тым ліку пахаванні сям’і Кабылінскіх.

Насельніцтва

• 1800 год — 30 двароў, 209 жыхароў
• 1858 год — 153 жыхары
• 1897 год — 60 двароў, 375 жыхароў; маёнтак — 2 двары, 43 жыхары
• 1907 год — 54 двары, 349 жыхароў; маёнтак — 104 жыхары
• 1917 год — сяло, 38 двароў, 202 жыхары, усе беларусы; вёска — 15 двароў, 77 жыхароў, усе беларусы; маёнтак — 1 двор, 104 жыхары, з іх 65 беларусаў і 39 палякаў
• 1960 год — 296 жыхароў
• 1999 год — 109 жыхароў
• 2002 год — 41 двор, 74 жыхары
• 2010 год — 33 двары, 62 жыхароў
• 2012 год — 24 гаспадаркі, 43 жыхары
• 2019 год — 45 жыхароў

Інфраструктура

На 2002 год у вёсцы былі сярэдняя школа, фельчарскі-акушэрскі пункт, Дом культуры, бібліятэка, ветэрынарны ўчастак, майстэрні па рамонце сельскагаспадарчай тэхнікі, крама, аддзяленне сувязі.

Славутасці

Сямейнае пахаванне Кабылінскіх. На пярэднім плане магіла Юзафа Кабылінскага сына Себасцьяна.

• Курганны могільнік. На паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі, ва ўрочышчы Курганы, побач з балотам.
• Сямейнае пахаванне Кабылінскіх
• Скарб пачатку XVII стагоддзя, знойдзены ў 1950 годзе ў ваколіцах Грэбеня. Захоўваецца ў фондах Нацыянальнага гістарычнага музея

Страчаная спадчына

• Капліца
• Царква Святога Міхаіла Архангела (1839—1922)
• Сядзіба (XVIII/XIX — 1917)

Спіс вуліц

• Цэнтральная вуліца

Вядомыя асобы

• Валянціна Іванаўна Міронава (нар. 1953) — беларуская дзяржаўная служачая.

Літаратура

• Грэбень // Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 8: Мінская вобласць, кн. 4 / рэдкал.: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2013. — С. 132—133. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0735-9.
• Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. Т.3. Дадатак. А-Я /рэдкал.:Т. У. Бялова (гал.рэд). Мінск: Беларус. Энцыклапедыя імя П.Броўкі, 2010. с.91
• Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.. — Мінск: Беларусь, 2003. — 749 с. — ISBN 985-01-0251-9.
• Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз.
• Приложеніе. Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи, владѣющихъ 500 десятин. земли и болѣе // Памятная книжка Минской губерніи на 1904 г.. — Минскъ: Изданіе Минскаго губернскаго статистическаго комитета, 1903.
• Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии) / Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.. — Минск: Белтрестпечать, 1924.
• Яўген Глінскі. Кабылінскія герба «Ладдзя» // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 8. Ч. 1: К (Каборды – Карэцкія) / Я. Глінскі [і інш.]; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск : Беларусь, 2022. — С. 29—35. — 927 с. — ISBN 978-985-01-1508-9.
• Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год] / Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета. — Минскъ: Минская Губернская Типографія, 1889. — 419 с.
• Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ / Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета. — Минскъ: Типографія Губернскаго Правленія, 1877. — 187 с.
• Jelski A. Hrebień // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom III: Haag — Kępy. — 1882. — С. 174—175. — 960 с.
• Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi // Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914 / pod redakcją W. Dworzaczka. — Wilno: Znicz, 1914. — 130 S.

Спасылкі

• На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грэбень (Пухавіцкі раён)