Джон Рональд Руэл Толкін

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Джон Рональд Руэл Толкін
англ.: John Ronald Reuel Tolkien
Tolkien 1916.jpg
Толкін у 1916 годзе
Імя пры нараджэнні:

Джон Рональд Руэл Толкін

Дата нараджэння:

3 студзеня 1892({{padleft:1892|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:3|2|0}})

Месца нараджэння:

Блумфантэйн, Аранжавая Свабодная Дзяржава

Дата смерці:

2 верасня 1973({{padleft:1973|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:2|2|0}}) (81 год)

Месца смерці:

Борнмут, Англія, Вялікабрытанія

Грамадзянства:

Сцяг Вялікабрытаніі Вялікабрытанія

Род дзейнасці:

Пісьменнік, лінгвіст, філолаг

Кірунак:

Фантастыка

Жанр:

Дзіцячая літаратура, фэнтэзі, пераклад, літаратуразнаўства

Дэбют:

«Хобіт»

Джон Ро́нальд Ру́эл То́лкін (англ.: John Ronald Reuel Tolkien) (3 студзеня 1892 — 2 верасня 1973) — брытанскі пісьменнік, паэт і мовазнаўца. Адзін з найбольш уплывовых пісьменнікаў ХХ ст., адзін са стваральнікаў жанру фэнтэзі, вынаходнік велізарнага прыдуманага сусвету Арды.

Брытанская газета «Таймс» адвяла яму 6-е месца ў спісе «50 найвялікшых брытанскіх пісьменнікаў з 1945 года»[1]. У 2009 г. амерыканскі часопіс «Форбс» назваў яго 5-м у ліку памерлых вядомых людзей з найвялікшым прыбыткам.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінства[правіць | правіць зыходнік]

Сям'я Толкінаў, 15 лістапада 1892 г.

Джон Рональд Руэл Толкін нарадзіўся ў Блумфантэйне ў Аранжавай Свабоднай Дзяржаве ў сям'і банкаўскага служачага Артура Толкіна і Мэйбл Толкін (дзявочае прозвішча Сафілд). Артур Толкін паходзіў з саксонскіх немцаў, што пераехалі ў Англію ў 18 стагоддзі. У 1894 годзе нарадзіўся малодшы брат Толкіна, Хілары Артур Руэл. У хуткім часе Мэйбл разам з дзецьмі перабралася ў Англію — пагасціць у сваякоў. Бацька будучага пісьменніка — Артур Толкін, служачы Афрыканскага банка — збіраўся паехаць следам за імі крыху пазней, але нечакана памёр ад інсульту. Сям'і давялося застацца ў Англіі. У 1900 годзе Мэйбл прыняла каталіцтва, моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі-пратэстантамі. Жывучы ў беднасці, яна, тым не менш, імкнулася даць дзецям лепшую адукацыю. Менавіта яна спрыяла развіццю ў маленькага Джона Толкіна цікавасці да іншых моў. Мэйбл выхоўвала дзяцей у каталіцкім светапоглядзе, і вернасць гэтай рэлігіі Толкін захаваў да канца дзён.

Сям'я жыве ў Сэйрхоле, калі Бірмінгема. Гэтая прыгожая сельская мясцовасць вельмі ўразіла маладога Толькіна, паўплывала на вобразы яго літаратурных твораў і на малюнкі. Толкіну палюбілася прыгажосць дрэваў, іх бясконцыя таямніцы. Малога Рональда таксама захапляюць казкі пра эльфаў і драконаў. Менавіта гэтыя істоты зрабіліся персанажамі яго першай казкі, прыдуманай ім у 7 гадоў. Расце цікавасць Рональда да латыні і грэчаскай мовы, за яе «знешнюю бліскучасць і асаблівае, непаўторнае, чароўнае гучанне»[2].

Пасля смерці маці ад дыябету ў 1904 годзе апякунства над дзецьмі ўзяў яе духоўнік, айцец Фрэнсіс Ксаўер Морган. Чалавек высокай маральнасці і разам з тым строгі, ён дапамог Джону Толкіну стаць оксфардскім стыпендыянтам. Пакуты і выпрабаванні дзяцінства, здавалася, мала паўплывалі на характар Толкіна — ён заставаўся чалавекам пазітыўным, прыемным і далікатным. Вакол яго часта фарміраваліся колы аднадумцаў, аматараў літаратуры, старадаўніх моў, мастацтва і гісторыі. Толькі дзённікі і лісты, апублікаваныя пасмяротна, адкрылі чытачу «іншага» Толкіна — глыбока песімістычнага, схільнага да беспрычыннай дэпрэсіі[3].

Пачатак творчага самавызначэння[правіць | правіць зыходнік]

У Школе Караля Эдуарда Толкін вывучаў класічную літаратуру, англа-саксонскі дыялект і англійскую мову сярэдняга перыяду развіцця. У яго рана выявіўся лінгвістычны талент, пасля вывучэння старавалійскай і фінскай моў ён пачаў вынаходзіць свае штучныя мовы. Хутка ён пачынае самастойна вывучаць старажытнаірландскую мову, а затым чытае нямецкія кнігі па філалогіі. Жартам ён стварае ўласную мову «ньюбаш», што значыць «новая лухта», над якой працуе разам са сваёй стрыечнай сястрой Мэры. Наогул стварэнне гумарыстычных лімерыкаў робіцца дзеля іх адпачынкам і адначасова знаёмствам з такімі першапраходцамі англійскага абсурдызму, як Эдвард Лі, Хілэр Бэлак і Гілберт Кійт Чэстэртан. Джон Рональд Толкін у вялікай колькасці паглынае чароўныя казкі і гераічныя легенды. «Толькі ў гэтым свеце іх было, на маю думку, надта мала, каб задаволіць голад»[4], — прызнаецца ён пазней.

У школьныя гады Толкін сустрэў Эдыт Брэт і закахаўся ў яе. Яны бавілі шмат часу разам, і айцец Морган, занепакоены, каб гэта не перашкодзіла паступленню хлопчыка ва ўніверсітэт, на доўгі час забараніў ім сустракацца. Толкін паступіў у Оксфардскі ўніверсітэт, выдатна здаўшы экзамены па англійскай мове і літаратуры, і сур'ёзна заняўся мовамі. За сваё жыццё Толкін вывучыў вялікую колькасць моў, у тым ліку валійскую, стараанглійскую, гоцкую. Адначасова ён праходзіць курсы радыстаў-сувязістаў.

Удзел у Першай сусветнай вайне[правіць | правіць зыходнік]

Калі пачалася Першая сусветная вайна, Джон Толкін прайшоў ваенную падрыхтоўку ў Бетфардзе, атрымаў званне малодшага лейтэнанта і запісаўся ў полк Ланкашырскіх стралкоў. У сакавіку 1916 г. ён ажаніўся з Эдыт Бэт. Ужо 4 ліпеня 1916 г. прымае ўдзел у Бітве пры Соме. Ён назаўсёды захаваў захапленне сваімі аднапалчанамі, простымі брытанцамі, упартымі, немнагаслоўнымі і насмешлівымі. «Магчыма, без салдат, побач з якімі я ваяваў, не стала б краіны Хабітаніі. А без Хабітаніі не было б Уладара Пярсцёнкаў»[5], — напісаў ён праз многія гады. Разам з тым ён да канца жыцця ўзненавідзеў вайну, роўна як і «натхняльнікаў жудасных пабоішч».

Толкін не быў нават паранены, але захварэў на акопную ліхаманку. Некалькі месяцаў ён змагаўся з хваробаю за сваё жыццё і моцна пакутаваў. Пазней ён са шпіталя ў Ле-Туке быў адпраўлены назад у Англію. А па прыедзе быў накіраваны цягніком у Бірмінгем.

Пасля вайны[правіць | правіць зыходнік]

У 1917 у Джона Толкіна і Эдыт нарадзіўся сын Джон, у 1920 — Майкл, у 1924 — Крыстафер, у 1929 — дачка Прысцыла. У 1918 г., пасля сканчэння Першай Сусветнай вайны, сям'я Толкіна перасяляецца жыць у Оксфард.

У 1920 годзе Толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўніверсітэце Лідса, у 1925 годзе вярнуўся ў Оксфард у якасці прафесара старажытнаанглійскай мовы. З 1945 года да выхаду на пенсію ў 1959 годзе быў прафесарам англійскай мовы ды літаратуры ў Мертан-каледжы, Оксфард. Сярод ягоных студэнтаў быў Уістан Х'ю Одэн. Падчас выкладчыцкай працы Толкін уваходзіў у клуб Інклінгаў, пасябраваў з Клайвам Льюісам.

Смерць[правіць | правіць зыходнік]

Пліта на магіле Толкіна і яго жонкі

Жонка Толкіна памірае ў 1971 г., і пісьменнік вяртаецца ў Оксфард. З канца 1972 г. ён моцна хварэе на страўнік, і лекары забараняюць яму ўжываць алкаголь. 28 жніўня 1973 г. ён прысутнічаў на мерапрыемстве з нагоды дня нараджэння місіс Толхерст. Адчуваў сябе дрэнна, еў мала, выпіў трохі шампанскага. Ноччу яму стала яшчэ горш, і ён быў дастаўлены ў прыватную клініку, дзе знайшлі крывацёк язвы страўніка. Развіўся плеўрыт, і ноччу на нядзелю 2 верасня 1973 г. Дж. Р. Р. Толкін памёр ва ўзросце 81 года, у Бо́рнмуце. Пахаваны на могілках Оксфарда побач з жонкай. На надмагільнай пліце было напісана:

Эдыт Мэры Толкін
Люціэн
1889–1971
Джон Рональд
Руэл Толкін
Берэн
1892–1973

Толкін атаясамліваў сябе і сваю жонку з персанажамі свайго фантастычнага сусвету — магутным ваяром і прыгожай эльфійскай дзяўчынай.

Літаратурная творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Толкін-пісьменнік вядомы перш за ўсё як аўтар кнігаў пра свет Сярэдзінных Зямель — агромністага фантастычнага сусвету, прыгожага, дэталёва распрацаванага і часам жахлівага. Складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве ды займаўся гэтым усё жыццё, несупынна змяняючы і рэдагуючы зробленае раней. Першыя легенды, што складалі так званую «Кнігу страчаных паданняў», Толкін напісаў падчас Першай сусветнай вайны. Ідэя гэтага твору прыйшла да будучага пісьменніка тады, калі ён ляжаў у ваенным шпіталі. Але выдадзена кніга ў той час не была, і знаёмства чытачоў з Сярэдзіннымі Землямі пачалося нашмат пазней, у 1937 годзе, калі пабачыў свет іншы (і зусім непадобны) твор гэтага цыклу, казка «Хобіт». Казка адразу стала вельмі папулярнай, і выдавец звярнуўся да Толкіна з просьбаю напісаць працяг. Той пагадзіўся, але справа зацягнулася на доўгія гады. Вынікам стаў трохтомны «Валадар пярсцёнкаў», які быў напісаны ў 1949 г., а надрукаваны ў 19541955 гадах і прынёс аўтару сусветную славу.

Таксама, вартыя ўвагі і іншыя творы Толкіна, сярод іх казкі, вершы і паэмы. Значная частка твораў Толкіна выйшла ўжо пасля яго смерці пад рэдакцыяй яго сына Крыстафера. Акрамя таго Толкін займаўся жывапісам: рабіў замалёўкі краявідаў, ілюстрацыі да сваіх кніг.

На творчасць Толкіна моцна паўплывала яго прафесійнае захапленне сярэднявечнай еўрапейскай літаратурай, у прыватнасці стараанглійскай паэзіяй. Так, у «Хобіце» і «Валадары пярсцёнкаў» можна знайсці адсылкі да «Беавульфа», некаторыя сюжэты «Сільмарыліяна» натхнёныя «Калевалай», шматлікія паэтычныя творы Толкіна напісаныя стараанглійскім алітэраваным вершам. Пісьменніка хвалявала адсутнасць у англічан (англа-саксаў) свайго эпасу, тым часам як у фінаў была «Калевала», а ў кельтаў — цыкл пра караля Артура. Цыкл твораў пра Міжзем'е — спроба Толкіна стварыць англа-саксонскі эпас.

Як сказаў Хамфры Карпентэр, біёграф Толкіна, «Яго сапраўдная біяграфія — гэта „Хобіт“, „Уладар пярсцёнкаў“ і „Сільмарыліён“, бо шчырая праўда аб ім змяшчаецца ў гэтых кнігах»[6].

Навуковая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Толкін удзельнічаў ва ўкладанні Оксфардскага слоўніка англійскай мовы і ў падрыхтоўцы выданняў шэрагу сярэднявечных паэмаў. Даследаваў стараанглійскую і сярэднеанглійскую літаратуру. Яго працы па паэме «Беавульф» — асабліва знакамітая лекцыя «Беавульф: пачвары і крытыкі» — шырока цытуюцца да цяперашняга часу.

Штучныя мовы[правіць | правіць зыходнік]

Пішучы кнігі пра Сярэдзінныя Землі, Толкін стварыў некалькі штучных моваў для прыдуманых ім народаў. Найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моваў — Квэнья і Сіндарын. Стварэнню моваў як роду мастацкай творчасці прысвечанае ягонае эсэ «Тайная загана» (1930). Распрацоўцы эльфійскай мовы Толкін прысвяціў усё жыццё. Пасля смерці пісьменніка працу працягнуў яго сын Крыстафер. Развіццё мовы эльфаў здзяйсняецца па сённяшні дзень.

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Літаратурныя творы выданыя пры жыцці[правіць | правіць зыходнік]

  • Песні для філолагаў (Songs for the Philologists, 1936, разам з Э. В. Горданам)
  • Хобіт (The Hobbit, 1937)
  • Ліст Нігля (Leaf by Niggle, 1945)
  • Паэма пра Аотру ды Ітрун (The Lay of Aotrou and Itroun, 1945)
  • Фермер Джайлз з Хэму (Farmer Giles of Ham, 1949)
  • Вяртанне Беорхтната, сына Беорхтхельма (The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm's Son, 1953)
  • Валадар пярсцёнкаў (The Lord of the Rings, першыя два тамы выданыя ў 1954, трэці — у 1955)
  • Прыгоды Тома Бамбадзіла (The Adventures of Tom Bombadil, 1962)
  • Каваль з Вялікага Вутану (Smith of Wootton Major, 1967)

Важныя акадэмічныя і тэарэтычныя прыжыццёвыя публікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Сярэднеанглійскія і стараанглійскія словы і выразы ў назвах артыкулаў пададзены без перакладу.

Пасмяротна выданыя творы[правіць | правіць зыходнік]

  • Лісты Каляднага дзеда (The Father Christmas Letters, 1976)
  • Сільмарыліян (The Silmarillion, 1977)
  • Малюнкі Дж. Р. Р. Толкіна (Pictures by J. R. R. Tolkien, 1981)
  • Няскончаныя паданні (Unfinished Tales, 1980)
  • Лісты Дж. Р. Р. Толкіна (The Letters of J. R. R. Tolkien, 1981)
  • Містэр Бліс (Mr. Bliss, 1982)
  • Гісторыя Міжзем'я (The History of Middle-Earth, 19831996)
  • Раверандам (Roverandom, 1998)
  • Дзеці Хурына (The Children of Húrin, 2007)
  • Легенда пра Сігурда і Гудрун (The Legend of Sigurd and Gudrún, 2009)

Спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Творы Толкіна вельмі значна ўплылі на сусветную культуру XX і нават XXI стагоддзя. Яны былі неаднаразова адаптаваныя для кіно, мультыплікацыі, аўдыёп'ес, тэатральнай сцэны, камп'ютарных гульняў. Па іх аснове створаны канцэптуальныя альбомы, ілюстрацыі, коміксы. У літаратуры была створана вялікая колькасць наследаванняў кнігам Толкіна, іх працягаў або антытэз.

«Валадар пярсцёнкаў» Толкіна быў неаднаразова экранізаваны, спачатку ў выглядзе мультыплікацыйных фільмаў Ральфам Бакшы (Валадар пярсцёнкаў, 1978), а таксама Артурам Рэнкінам і Джулзам Бэсам (Вяртанне караля, 1980), а ў 20012003 Пітэр Джэксан зняў тры высокабюджэтныя блокбастары «Валадар пярсцёнкаў», якія атрымалі мноства прэмій і сабралі ў пракаце амаль 3 мільярды долараў ЗША[7]. Ёсць таксама экранізацыя аповесці «Хобіт» (Хобіт, 1977). У 2012 годзе ў пракат выйшаў фільм «Хобіт: Нечаканае падарожжа», праз год чакаецца працяг — «Хобіт: Пустка Смога», а завершыцца трылогія ў 2014 годзе фільмам «Хобіт: Туды і назад». Цэлы шэраг камп'ютарных гульняў створаны па кнігах Толкіна і іх экранізацыях, з іх найбольш вядомыя стратэгія The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth і MMORPG Валадар пярсцёнкаў Анлайн. Музычныя гурты, такія як Blind Guardian, Battlelore, Summoning, а ў Расіі — «Hobbitshire» і «Эпидемия», склалі мноства песень пра персанажаў і падзеі з кніг Толкіна.

Многія вядомыя пісьменнікі фэнтэзі прызнаюцца, што звярнуліся да гэтага жанру пад уражаннем ад эпапеі Толкіна, напрыклад Роберт Джордан[8], Нік Перумаў[9], Тэры Брукс[10], Роберт Сальваторэ[11]. Сучасніца прафесара Урсула Ле Гуін адзначае паэтычнасць і рытмічнасць зместу «Валадара пярсцёнкаў»[12].

Аднак многія вядомыя аўтары крытыкуюць Толкіна. Так, у прыватнасці, Чайна М'евіль, прызнаючы, што «„Валадар пярсцёнкаў“, бясспрэчна, аказаў вялікі ўплыў на жанр фэнтэзі», называе яго «вясковым, кансерватыўным, анты-мадэрнісцкім, да жаху хрысціянскім і анты-інтэлектуальным». Чайна крытыкуе ідэі «суцяшэння» і «уцёкаў», якія, на думку Толкіна, павінна даваць фэнтэзі, крытыкуе яго прыхільнасць да нечаканага выратаванні герояў і хэпі-эндаў[13]. Філіп Пулман назваў «Валадара пярсцёнкаў» «банальным», і дадаў: «У сваіх кнігах я спрачаюся з „Нарніяй“ Льюіса — Толкін не варты таго, каб з ім спрачацца»[14].

Зноскі

  1. «The 50 greatest British writers since 1945»
  2. http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1
  3. [1]
  4. http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1
  5. http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1
  6. http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1
  7. All-Time Box Office: World-wide
  8. Barnesandnoble.com interview with Robert Jordan: In the first hundred pages of THE EYE OF THE WORLD I did try to invoke a Tolkienesque feel. But after that… I deliberately took off in a very different direction from Tolkien.
  9. Перумов.ком: В начале восьмидесятых Николай, как и многие физики-лирики того времени, «жил Толкиеном». Через знакомых товароведов и работников издательств Ник доставал книги Толкиена на английском языке и самостоятельно их переводил.
  10. Terry Brooks bio
  11. R.A. Salvatore's interview: …getting The Lord of the Rings trilogy as a Christmas present… was a turning point for me. Tolkien, more than anything else, turned me on to reading, and tuned me back into an imagination that had been lost early on in my educational experience.
  12. Ритмический узор в романе «Властелин Колец»
  13. Fantasy and revolution: an interview with China Miéville
  14. AN INTERVIEW WITH PHILIP PULLMAN

Шаблон:Толкін