Джон Рональд Руэл Толкін
| Джон Рональд Руэл Толкін | |
| John Ronald Reuel Tolkien | |
| Імя пры нараджэнні: |
Джон Рональд Руэл Толкін |
|---|---|
| Дата нараджэння: | |
| Месца нараджэння: | |
| Дата смерці: | |
| Месца смерці: | |
| Грамадзянства: | |
| Род дзейнасці: | |
| Кірунак: | |
| Жанр: | |
| Дэбют: |
«Хобіт» |
То́лкін, Джон Рональд Руэл (англ.: John Ronald Reuel Tolkien) (3 студзеня 1892 — 2 верасня 1973) — брытанскі пісьменнік і мовазнаўца.
Змест |
Біяграфія[правіць]
Джон Рональд Руэл Толкін нарадзіўся ў Блумфантэйне ў Паўднёвай Афрыцы, у сям'і банкаўскага служачага Артура Толкіна ды Мэйбл Толкін (дзявочае прозвішча Сафілд). Артур Толкін паходзіў з саксонскіх немцаў, што пераехалі ў Англію ў 18 стагоддзі. У 1894 годзе нарадзіўся малодшы брат Толкіна, Хілары Артур Руэл. У хуткім часе Мэйбл разам з дзецьмі перабралася да сваякоў у Англію. Артур збіраўся паехаць следам за імі крыху пазней, але нечакана памёр ад інсульту. У 1900 годзе Мэйбл прыняла каталіцтва, моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі-пратэстантамі. Пасля яе смерці ад дыябету ў 1904 годзе апякунства над дзецьмі ўзяў яе духаўнік, айцец Фрэнсыс Ксав'ер Морган.
У школьныя гады Толкін сустрэў Эдыт Брэт і закахаўся ў яе. Яны бавілі шмат часу разам, і айцец Морган, непакоячыся, каб гэта не перашкодзіла паступленню хлопчыка ва ўніверсітэт, на доўгі час забараніў ім сустракацца. Толкін паступіў у Оксфардскі ўніверсітэт і сур'ёзна заняўся мовамі. За сваё жыццё Толкін вывучыў вялікую колькасць моваў, у тым ліку валійскую, стараанглійскую, готскую.
Калі пачалася Першая сусветная вайна, Джон Толкін запісаўся ў поўк Ланкашырскіх стралкоў. Пасля Бітвы пры Соме Толкін цяжка захварэў на акопную ліхаманку і быў адпраўлены назад у Англію.
У 1916 годзе Толкін нарэшце ажаніўся з Эдыт Брэт. У 1917 у іх нарадзіўся сын Джон, у 1920 — Майкл, у 1924 — Крыстафер, у 1929 — дачка Прысцыла.
У 1920 годзе Толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўніверсітэце Лідса, у 1925 годзе вярнуўся ў Оксфард у якасці прафесара старажытнаанглійскай мовы. З 1945 году да выхаду на пенсію ў 1959 быў прафесарам англійскай мовы ды літаратуры ў Мертан-каледжы, Оксфард. Сярод ягоных студэнтаў быў Уістан Х’ю Одэн. Падчас выкладчыцкай працы Толкін уваходзіў у клуб Інклінгаў, пасябраваў з Клайвам Льюісам.
Памёр у Бо́рнмуце ў 1973, пахаваны на могілках Оксфорда побач з жонкай.
Літаратурная творчасць[правіць]
Толкін-пісьменнік вядомы перш за ўсё як аўтар кнігаў пра свет Сярэдзінных Земляў. Складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве ды займаўся гэтым усё жыццё, несупынна змяняючы і рэдагуючы зробленае раней. Першыя легенды, што складалі так званую «Кнігу страчаных паданняў», Толкін напісаў падчас Першай сусветнай вайны. Але выданыя яны ў той час не былі, і знаёмства чытачоў з Сярэдзіннымі Землямі пачалося нашмат пазней, у 1937, калі пабачыў свет іншы (і зусім непадобны) твор гэтага цыклу, казка «Хобіт». Казка адразу набыла вялікую папулярнасць, і выдавец звярнуўся да Толкіна з просьбаю напісаць працяг. Той пагадзіўся, але справа зацягнулася на доўгія гады. Вынікам стаў трохтомны «Валадар пярсцёнкаў», які быў надрукаваны ў 1954—1955 і прынёс аўтару сусветную славу.
Тым не менш, вартыя ўвагі і іншыя творы Толкіна, паміж якімі казкі, вершы ды паэмы. Значная частка твораў Толкіна выйшла ўжо пасля ягонай смерці пад рэдакцыяй ягонага сына Крыстафера.
На творчасць Толкіна моцна паўплывала яго прафесійнае захапленне сярэдневечнай еўрапейскай літаратурай, у прыватнасці стараанглійскай паэзіяй. Так, у «Хобіце» і ў «Валадары пярсцёнкаў» можна знайсці адсылкі да «Беавульфа», некаторыя сюжэты «Сільмарыліяна» натхнёныя «Калевалай», шматлікія паэтычныя творы Толкіна напісаныя стараанглійскім алітэраваным вершам.
Навуковая дзейнасць[правіць]
Толкін удзельнічаў ва ўкладанні Оксфардскага слоўніка англійскай мовы і ў падрыхтоўцы выданняў шэрагу сярэднявечных паэмаў. Даследваў стараанглійскую і сярэднеанглійскую літаратуру. Яго працы па паэме «Беавульф» — асабліва знакамітая лекцыя «Беавульф: пачвары і крытыкі» — шырока цытуюцца да цяперашняга часу.
Штучныя мовы[правіць]
Пішучы кнігі пра Сярэдзінныя Землі, Толкін стварыў некалькі штучных моваў для прыдуманых ім народаў. Найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моваў — Квэнья і Сіндарын. Стварэнню моваў як роду мастацкай творчасці прысвечанае ягонае эсэ «Тайная загана» (1930).
Бібліяграфія[правіць]
Прыжыццёва выданыя літаратурныя творы[правіць]
- Песні для філолагаў (Songs for the Philologists, 1936, разам з Э. В. Горданам)
- Хобіт (The Hobbit, 1937)
- Ліст Нігля (Leaf by Niggle, 1945)
- Паэма пра Аотру ды Ітрун (The Lay of Aotrou and Itroun, 1945)
- Фермер Джайлз з Хэму (Farmer Giles of Ham, 1949)
- Вяртанне Беорхтната, сына Беорхтхельма (The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm's Son, 1953)
- Валадар пярсцёнкаў (The Lord of the Rings, першыя два тамы выданыя ў 1954, трэці — у 1955)
- Прыгоды Тома Бамбадзіла (The Adventures of Tom Bombadil, 1962)
- Каваль з Вялікага Вутану (Smith of Wootton Major, 1967)
Важныя акадэмічныя і тэарэтычныя прыжыццёвыя публікацыі[правіць]
Сярэднеанглійскія і стараанглійскія словы і выразы ў назвах артыкулаў дадзеныя без перакладу.
- Сэр Гавэйн і Зялёны Рыцар (Sir Gawain and the Green Knight, выданне сярэднеанглійскай паэмы, разам з Э. В. Горданам, 1925)
- Ancrene Wisse і Hali Meiðhad (Ancrene Wisse and Hali Meiðhad, 1929)
- Імя «Нодэнс» (The Name 'Nodens', 1932)
- Sigelwara Land (Sigelwara Land, 1932—1934)
- Чосэр як філолаг: Апавяданне суддзі (Chaucer as a Philologist: The Reeve's Tale, 1934)
- Беавульф: пачвары і крытыкі (Beowulf: The Monsters and the Critics, 1937)
- Пра чароўныя казкі (On Fairy-Stories, 1939—1947)
- Сэр Арфэа (Sir Orfeo, выданне сярэднеанглійскай паэмы, 1944)
- Англійская і валійская (English and Welsh, 1963)
- Удзел у падрыхоўцы Ерузалемскай Бібліі ў якасці перакладчыка і лексікографа (1966)
Пасмяротна выданыя творы[правіць]
- Лісты Каляднага дзеда (The Father Christmas Letters, 1976)
- Сільмарыліян (The Silmarillion, 1977)
- Малюнкі Дж. Р. Р. Толкіна (Pictures by J. R. R. Tolkien, 1981)
- Няскончаныя паданні (Unfinished Tales, 1980)
- Лісты Дж. Р. Р. Толкіна (The Letters of J. R. R. Tolkien, 1981)
- Містар Бліс (Mr. Bliss, 1982)
- Гісторыя Міжзем'я (The History of Middle-Earth, 1983—1996)
- Раверандам (Roverandom, 1998)
- Дзеці Хурына (The Children of Húrin, 2007)
- Легенда пра Сігурда і Гудрун (The Legend of Sigurd and Gudrún, 2009)
Спадчына[правіць]
Творы Толкіна аказалі велізарны ўплыў на сусветную культуру XX і нават XXI стагоддзя. Яны былі неаднаразова адаптаваныя для кіно, мультыплікацыі, аўдыёп'ес, тэатральнай сцэны, камп'ютарных гульняў. Па іх аснове створаны канцэптуальныя альбомы, ілюстрацыі, коміксы. У літаратуры была створана вялікая колькасць перайманняў кніг Толкіна, іх працягаў або антытэз.
«Валадар пярсцёнкаў» Толкіна быў неаднаразова экранізаваны, спачатку ў выглядзе мультыплікацыйных фільмаў Ральфам Бакшы (Валадар пярсцёнкаў, 1978) і Рэнкінам Бэсам (Вяртанне караля, 1980), а ў 2001-2003 Пітэр Джэксан зняў тры высокабюджэтныя блокбастары «Валадар пярсцёнкаў», якія атрымалі мноства прэмій і якія сабралі ў пракаце амаль 3 мільярды долараў[1]. Існуе таксама экранізацыя аповесці «Хобіт» (Хобіт, 1977). У 2012 годзе ў пракат выйшаў фільм «Хобіт: Нечаканае падарожжа», праз год чакаецца працяг - «Хобіт: Пустка Смога», а завершыцца трылогія ў 2014 годзе фільмам «Хобіт: Туды і назад». Цэлы шэраг камп'ютарных гульняў створаны па кнігах Толкіна і іх экранізацыях, з іх найбольш вядомыя стратэгія The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth і MMORPG Валадар пярсцёнкаў Анлайн. Музычныя гурты, такія як Blind Guardian, Battlelore, Summoning, а ў Расіі - «Hobbitshire» і «Эпидемия», злажылі мноства песень пра персанажаў і падзеі з кніг Толкіна.
Многія вядомыя пісьменнікі фэнтэзі прызнаюцца, што звярнуліся да гэтага жанру пад уражаннем ад эпапеі Толкіна, напрыклад Роберт Джордан[2], Нік Перумаў[3], Тэры Брукс[4], Роберт Сальваторэ[5]. Сучасніца прафесара Урсула Ле Гуін адзначае паэтычнасць і рытмічнасць яго склада[6].
Аднак многія вядомыя аўтары крытыкуюць Толкіна. Так, у прыватнасці, Чайна М'евіль, прызнаючы, што «"Валадар пярсцёнкаў", бясспрэчна, аказаў вялікі ўплыў на жанр фэнтэзі», называе яго "вясковым, кансерватыўным, анты-мадэрнісцкай, да жаху хрысціянскім і анты-інтэлектуальным». Чайна крытыкуе ідэі «суцяшэння» і «уцёкаў», якія, на думку Толкіна, павінна даваць фэнтэзі, крытыкуе яго прыхільнасць да нечаканага выратаванні герояў і хэпі-эндам[7]. Філіп Пулман назваў «Валадара кольцаў» «банальным» [36], і дадаў: «У сваіх кнігах я спрачаюся з"Нарніяй" Льюіса - Толкін не варты таго, каб з ім спрачацца»[8].
Зноскі
- ↑ All-Time Box Office: World-wide
- ↑ Barnesandnoble.com interview with Robert Jordan: In the first hundred pages of THE EYE OF THE WORLD I did try to invoke a Tolkienesque feel. But after that… I deliberately took off in a very different direction from Tolkien.
- ↑ Перумов.ком: В начале восьмидесятых Николай, как и многие физики-лирики того времени, «жил Толкиеном». Через знакомых товароведов и работников издательств Ник доставал книги Толкиена на английском языке и самостоятельно их переводил.
- ↑ Terry Brooks bio
- ↑ R.A. Salvatore’s interview: …getting The Lord of the Rings trilogy as a Christmas present… was a turning point for me. Tolkien, more than anything else, turned me on to reading, and tuned me back into an imagination that had been lost early on in my educational experience.
- ↑ Рытмічны ўзор у рамане «Валадар пярсцёнкаў»
- ↑ Fantasy and revolution: an interview with China Miéville
- ↑ AN INTERVIEW WITH PHILIP PULLMAN
