Яраслаў Уладзіміравіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Яраслаў Уладзіміравіч Мудры
Ꙗросла́въ Володи́мировичъ Мѫ́дрꙑи
Yaroslav reconstruction edit.jpg
Yarthewise.png
Княжы знак Яраслава Мудрага
сцяг
Князь наўгародскі
1010 — 1034
Папярэднік: Вышаслаў Уладзіміравіч
Пераемнік: Уладзімір Яраславіч
сцяг
Вялікі князь Кіеўскі
1016 — 20 лютага 1054
Папярэднік: Святаполк Уладзіміравіч
Пераемнік: Ізяслаў Яраславіч
 
Веравызнанне: праваслаўе
Нараджэнне: каля 978[1]
Смерць: 20 лютага 1054({{padleft:1054|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:20|2|0}})
г. Вышгарад(руск.) бел., Русь
Род: Рурыкавічы
Бацька: Уладзімір Святаславіч
Маці: Рагнеда Рагвалодаўна
Жонка: Інгігерда(руск.) бел.
Дзеці: Уладзімір, Анастасія, Ізяслаў, Лізавета(руск.) бел., Святаслаў, Усевалад, Ігар(руск.) бел., Вячаслаў(руск.) бел., Ганна(руск.) бел.

Ярасла́ў-Георгій Уладзіміравіч «Му́дры» або «Скупы» (руск.: Ярослав Владимирович, укр.: Ярослав-Георгій Володимирович; 978 — 20 лютага 1054, г. Вышгарад(руск.) бел., Русь) — князь растоўскі(руск.) бел. (9871010), князь наўгародскі (10101034), вялікі князь кіеўскі (10161018, 10191054).

Яраслаў Уладзіміравіч — сын хрысціцеля Русі князя Уладзіміра Святаславіча (з роду Рурыкавічаў) і полацкай князёўны Рагнеды Рагвалодаўны, бацька, дзед і дзядзька многіх кіраўнікоў Еўропы. Пры хрышчэнні быў нарачоны Георгіем. У Рускай праваслаўнай царквы шануецца як Дабраверны(руск.) бел. князь; дзень памяці — 20 лютага па юліянскім календары.

Пры Яраславе Уладзіміравіча быў складзены першы вядомы звод законаў рускага права, які ўвайшоў у гісторыю як «Руская Праўда(руск.) бел.».

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Год нараджэння Яраслава і старшынство[правіць | правіць зыходнік]

Яраслаў упершыню ўспамінаецца «Аповесцю мінулых часоў» у артыкуле 6488 (980) года, дзе расказана пра жаніцьбу яго бацькі, Уладзіміра Святаславіча, і Рагнеды, а пасля пералічана 4 сыны, якія нарадзіліся ў гэтым шлюбе — Ізяслаў, Мсціслаў, Яраслаў і Усевалад[2][3][4]. У артыкуле 6562 (1054) года, які расказвае пра смерць Яраслава, гаворыцца, што пражыў ён 76 гадоў (паводле старажытнарускага злічэння гадоў, г. зн. пражыў 75 і памёр на 76-м годзе жыцця)[5]. Такім чынам, паводле летапісных звестак, Яраслаў нарадзіўся ў 978—979 гадах. Такая дата з'яўляецца самай згадванай у літаратуры[6].

Разам з тым ёсць думка, што названыя гады памылковыя. У летапісным артыкуле за 6524 (1016) год гаворыцца пра ўзвядзенне Яраслава на сталец ў Кіеве і успамінаецца, што было яму тады 28 гадоў.

Бе же Ꙗрославъ тогда · к҃ и҃ · лѣтъ[6][7]

Калі верыць гэтым звесткам, Яраслаў мусіў нарадзіцца ў 988—989 гадах. Такое разыходжанне ў гадах нараджэння тлумачыцца па рознаму. Тацішчаў лічыў, што ў паведамленні пра ўзрост заняцця стальца памылка і павінна быць не 28, а 38 гадоў. Тацішчаў пісаў, быццам у летапісах, якія былі ў яго ў распараджэнні (Раскольніцкі(руск.) бел., Галіцынскі(руск.) бел. і Хрушчоўскі(руск.) бел.), было тры варыянты — 23, 28 і 34 гады[6][8][9], а паводле Арэнбургскага манускрыпта(руск.) бел. нараджэнне Яраслава трэба аднесці да 972 года[10][11]. Пры гэтым у некаторых пазнейшых летапісах чытаецца не 28, а 18 гадоў[12] (Сафійскі першы летапіс(руск.) бел.[13], Архангелагародскі летапісец[14], Іпацьеўскі спіс Іпацьеўскага летапісу[15]).

Тым жа часам ў Лаўрэнцеўскім летапісе чытаецца «И бы тогда Ярослав Новегороде лет 28»[16], што дало падставу С. М. Салаўёву выказаць здагадку, што вестка тычыцца працягласці ноўгарадскага княжання Яраслава: калі прыняць правільным 18 гадоў — то з 998 года, а калі 28 гадоў — то сукупнае княжанне ў Растове і Ноўгарадзе з 988 года[4][17]. Салаўёў таксама сумняваўся ў слушнасці звестак, што Яраславу у год смерці было 76 гадоў.

З улікам таго, што шлюб Уладзіміра і Рагнеды, паводле прынятай цяпер думкі, заключаны ў 978 годзе[18], а таксама, што Яраслаў называецца трэцім сынам Рагнеды, ён не мог нарадзіцца ў 978 годзе. На думку гісторыкаў узрост у 76 гадоў з'явіўся ў летапісах, каб паказаць Яраслава старшым за Святаполка[19]. Аднак ёсць сведчанні старшынства Святаполка сярод сыноў Уладзіміра на час яго смерці. Ускосным сведчаннем гэтаму словы Барыса(руск.) бел. сваёй дружыне, не жадаючы займаць Кіеў, бо менавіта Святаполк з'яўляецца старэйшым:

Онъ же рѣче · Не буди мнѣ възнѧти рукꙑ на брата старъшаго · аще и отецъ ми умре · то сь ми буди въ отца мъсто[4][20]

Цяпер факт старшынства Святаполка лічыцца даказаным, а ўказанне летапісцам перабольшанага ўзросту Яраслава лічыцца сведчаннем таго, што ён спрабаваў прадставіць старэйшым менавіта Яраслава, абгрунтоўваючы яго права на вялікае княжанне[6][21][19].

Калі прымаць традыцыйную дату нараджэння і старшынство Яраслава, давядзецца перагледзіць інтэрпрэтацыю летапіснага апавядання пра барацьбу Уладзіміра і Яраполка за кіеўскі сталец і аднесці захоп Полацка і жаніцьбу Уладзіміра з Рагнедзе да 976 або да пачатку 977 года, да яго ад'езду за мора[22].

Таксама звесткі пра ўзрост Яраслава на момант смерці даюць даследаванні касцей Яраслава, праведзеныя ў 1939—1940 гадах пасля раскрыцця яго грабніцы[23]. Д. Г. Рохлін паказвае, што Яраславу ў момант смерці было больш за 50 гадоў і называе верагодным годам нараджэння 986-ы, а В. В. Гінзбург(руск.) бел. — паказвае ўзрост у 60—70 гадоў[24][25][26]. На падставе гэтых дадзеных мяркуецца, што Яраслаў мог нарадзіцца не раней за 983—986 гады[4][19].

Апроч гэтага, некаторыя гісторыкі ўслед за М. І. Кастамаравым выказвалі сумненні, што Яраслаў быў сынам Рагнеды[21][27][28]. Гэта супярэчыць весткам летапісаў, дзе Яраслаў неаднаразова называецца сынам Рагнеды[3], аднак, як паказана вышэй, летапісам датычна Яраслава нельга цялкам давяраць. Існуе таксама гіпотэза французскага гісторыка Арыньёна(руск.) бел.[29], паводле якой Яраслаў быў сынам візантыйскай царэўны Ганны і менавіта гэтым тлумачыцца ўмяшальніцтва ў 1043 годзе Яраслава ва ўнутрывізантыйскія справы. Аднак, на думку Карпава, гэтая гіпотэза супярэчыць іншым усім крыніцам[3].

Растоўскі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

У «Аповесці мінулых часоў» за 6496 (988) год паведамляецца пра тое, што Уладзімір Святаславіч пасадзіў сваіх сыноў па розных гарадах. У ліку пералічаных сыноў ёсць і Яраслаў, які ў якасці стала атрымаў Растоў[30]. Аднак змешчаная ў гэтым артыкуле дата, 988 год, досыць умоўная, паколькі ў яе змясцілася шмат падзей. Гісторык Аляксей Карпаў мяркуе, што Яраслаў мог з'ехаць у Растоў не раней 989 года[31].

У летапісах аб кіраванні Яраслава ў Растове не паведамляецца нічога, акрамя факту пасаджэння на стол. Усе звесткі пра растоўскі перыяд яго біяграфіі носяць позні і легендарны характар, гістарычная дакладнасць іх малая[31].

Паколькі Яраслаў атрымаў Растоўскі стол яшчэ дзіцем, то рэальная ўлада знаходзілася ў руках пасланага з ім настаўніка. На думку А. Карпава, гэтым настаўнікам мог быць згаданы ў летапісе ў 1018 «карміцель і ваявода іменем Буды»[32]. Верагодна, ён быў бліжэйшым паплечнікам Яраслава ў Ноўгарадзе, аднак карміцель ў перыяд наўгародскага княжання яму ўжо не быў патрэбны, так што цалкам верагодна, што ён быў выхавальнікам Яраслава яшчэ падчас растоўскага княжання[31].

Памятны знак на легендарным месцы заснавання Яраслаўля

З часам праўлення Яраслава ў Растове звязваюць заснаванне горада Яраслаўля, названага ў гонар князя. Упершыню згадваецца Яраслаўль ў «Аповесці мінулых часоў» пад 1071 годам, калі апісвалася выкліканае голадам «паўстанне вешчуноў(руск.) бел.» у Растоўскай зямлі(руск.) бел.[33].

Але існуюць паданні, якія прыпісваюць заснаванне горада Яраславу. Паводле аднаго з іх Яраслаў падарожнічаў па Волзе з Ноўгарада ў Растоў. Па легендзе па дарозе на яго напаў мядзведзь, якога Яраслаў з дапамогай світы засек сякерай. Пасля гэтага князь загадаў ссекчы на непрыступным мысе над Волгай невялікую драўляную крэпасць, названую па яго імя — Яраслаўль. Гэтыя падзеі знайшлі адлюстраванне на гербе горада. Гэта паданне было адлюстравана ў «Казанні пра пабудову града Яраслаўля», апублікаваным ў 1877 годзе. Паводле даследаванняў гісторыка і археолага М. М. Вароніна, «Казанне» было створана ў XVIII—XIX стагоддзі, аднак па яго здагадцы ў аснову «Паданні» ляглі народныя паданні, звязаныя са старажытным культам мядзведзя, характэрным для плямёнаў, што жылі ў лясной паласе сучаснай Расіі[34]. Больш ранняя версія легенды прыводзіцца ў артыкуле, апублікаваным М. А. Ляніўцавым у 1827[35].

Аднак існуюць сумневы ў тым, што яраслаўскае паданне звязана менавіта з Яраславам, хоць яно, верагодна, адлюстроўвае некаторыя факты з пачатковай гісторыі горада[36].

У 1958—1959 гадах яраслаўскі гісторык Міхаіл Германавіч Мееровіч(руск.) бел. абгрунтаваў, што горад з'явіўся не раней 1010 года. Гэтая дата ў цяперашні час лічыцца датай заснавання Яраслаўля[37][38].

Княжыў у Растове Яраслаў да смерці свайго старэйшага брата Вышаслава, які кіраваў у Ноўгарадзе. «Аповесць мінулых часоў» дату смерці Вышаслава не паведамляе, аднак можна прааналізаваць шэраг пазнейшых крыніц. У «Ступеннай кнізе(руск.) бел.» (XVI стагоддзе) паведамляецца, што Вышаслаў памёр раней Рагнеды, маці Яраслава, год смерці якой паказаны ў «Аповесці мінулых часоў» (1000). Аднак гэтыя звесткі не заснаваныя на нейкіх дакументах і, верагодна, з'яўляюцца здагадкай[31]. Іншую версію прывёў у «Гісторыі Расійскай(руск.) бел.» В. М. Тацішчаў. На падставе нейкага летапісу, які не дайшоў да нашага часу (верагодна, наўгародскага паходжання), ён змяшчае звесткі аб смерці Вышаслава ў артыкуле за 6518 (1010/1011) год[39]. Гэтая дата ў цяперашні час прынятая большасцю гісторыкаў. Змяніў Вышаслава ў Ноўгарадзе Яраслаў[31].

Наўгародскі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Від на Яраславава Дворышча з дзядзінца(руск.) бел.
Пячаць князя Яраслава Уладзіміравіча, знойдзеная ў Ноўгарадзе ў 1994 годзе

Пасля смерці Вышаслава старэйшым сынам Уладзіміра Святаславіча лічыўся Святаполк, аднак вялікі князь па нейкіх прычынах аддаў перавагу пакінуць яго ў Тураве. Наступны па старшынстве сын, Ізяслаў, таксама да таго моманту памёр, аднак ён яшчэ пры жыцці бацькі быў фактычна пазбаўлены права на спадчыну — для яго быў выдзелены ў надзел Полацк. І Уладзімір у Ноўгарад паставіў Яраслава[40][41].

Наўгародскае княжанне ў гэты час мела больш высокі статус, чым Растоўскае. Аднак наўгародскі князь усё роўна меў падпарадкаванае становішча да вялікага князя, выплачваючы штогод даніну ў 2000 грыўняў(руск.) бел. (2/3 сабранай у Ноўгарадзе і падпарадкаваных яму землях). Аднак 1/3 (1000 грыўняў) заставалася на ўтрыманне князя і яго дружыны, памер якой саступаў толькі памеры дружыны кіеўскага князя[42].

Верагодна, што да гэтага перыяду адносіцца першы шлюб Яраслава[43]. Імя яго першай жонкі невядома, як мяркуецца, яе клікалі Ганна[30].

Падчас раскопак у Ноўгарадзе археолагі знайшлі адзіны пакуль асобнік свінцовай пячаці Яраслава Мудрага, падвешанай калісьці да княжацкай граматы. На адным яе баку намаляваны святы воін Георгій з дзідай і шчытом і яго імя, на другой — чалавек у плашчы і шлеме, параўнальна малады, з вусамі, якія тырчаць, але без барады, а таксама надпісы па баках ад пагруднай фігуры: «Яраслаў. Князь Рускі». Відаць, на пячаці змешчаны даволі ўмоўны партрэт самога князя, валявога чалавека з гарбатым драпежным носам, чыё перадсмяротнае аблічча рэканструявана па чэрапе вядомым вучоным — археолагам і скульптарам Міхаілам Герасімавым(руск.) бел.[30].

Перыяд наўгародскага княжання Яраслава да 1014 таксама мала апісаны ў летапісах, як і растоўскі. Верагодна, што з Растова Яраслаў спачатку адправіўся ў Кіеў, а адтуль ужо выехаў у Ноўгарад. Прыбыў ён туды, верагодна, не раней 1011. Да Яраслава наўгародскія князі з часоў Рурыка жылі, як правіла, на Гарадзішчы(руск.) бел. каля Ноўгарада, Яраслаў жа пасяліўся ў самым Ноўгарадзе, які, да таго моманту, быў значным паселішчам. Яго княжы двор размяшчаўся на Гандлёвым баку(руск.) бел. Волхава, месца гэта атрымала назву «Яраславава Дворышча(руск.) бел.». Акрамя таго, у Яраслава мелася яшчэ і загарадная рэзідэнцыя ў Сяльцы на Ракаме, якая змяшчалася на поўдзень ад Ноўгарада[44].

Паўстанне супраць бацькі[правіць | правіць зыходнік]

Быўшы князем наўгародскім, Яраслаў жадаў парваць усякую залежнасць ад Кіева і стаць цалкам незалежным гаспадаром вялікай Наўгародскай вобласці. У 1014 годзе ён рашуча адмовіўся ад выплаты бацьку, вялікаму кіеўскаму князю Уладзіміру Святаславічу, штогадовага ўроку(руск.) бел. ў дзве тысячы грыўняў[41], які плацілі ўсе пасаднікі наўгародскія. Яго жаданне супадала і з імкненнем наўгародцаў, якім заўсёды не да спадобы была залежнасць ад паўднёвай Русі і даніна, якая на іх накладаецца.

Гісторыкі мяркуюць, што гэтыя дзеянні Яраслава былі звязаны з намерам Уладзіміра перадаць трон аднаму з малодшых сыноў, растоўскаму князю Барысу(руск.) бел., якога ён у апошнія гады наблізіў да сябе і перадаў камандаванне княжацкай дружынай, што фактычна азначала прызнанне Барыса спадчыннікам. Магчыма, што менавіта таму паўстаў супраць Уладзіміра старэйшы сын Святаполк, які трапіў пасля гэтага ў зняволенне (ён прабыў там да смерці бацькі). І менавіта гэтыя весткі маглі заахвоціць Яраслава выступіць супраць бацькі[45].

Для таго, каб супрацьстаяць бацьку, Яраслаў па паведамленні летапісу, наняў варагаў за морам, якія прыбылі на чале з Эймундам(руск.) бел.[41]. Аднак Уладзімір, які жыў у Берастове(руск.) бел. пад Кіевам, быў ужо стары і не спяшаўся прадпрымаць нейкія дзеянні, хоць, паводле летапісаў, і рыхтаваўся асабіста ісці супраць яго і загадаў ужо выпраўляць дарогі і будаваць масты. Акрамя таго, у чэрвені 1015 года ўварваліся печанегі і сабраная супраць Яраслава армія, якую ўзначальваў Барыс, была вымушаная адправіцца на адбіццё набегу стэпнякоў, якія, пачуўшы пра набліжэнне Барыса, павярнулі назад[46].

У той жа час варагі, нанятыя Яраславам, асуджаныя на бяздзейнасць у Ноўгарадзе, пачалі чыніць беспарадкі. Па паведамленні наўгародскага першага летапісу(руск.) бел.

" …начали варяги насилие творить на мужатых жёнах[47] "

У выніку наўгародцы, не вытрымаўшы існуючага гвалту, паўсталі і за адну ноч перабілі варагаў. Яраслаў у гэты час знаходзіўся ў сваёй загараднай рэзідэнцыі ў Ракаме. Даведаўшыся пра тое, што здарылася, ён заклікаў да сябе прадстаўнікоў наўгародскай шляхты, якія ўдзельнічалі ў бунце, абяцаўшы ім прабачэнне, а калі яны прыбылі да яго, жорстка расправіўся з імі. Адбылося гэта ў ліпені — жніўні 1015 года[41][46].

Ужо пасля гэтага Яраслаў атрымаў ад сястры Прадславы ліст, у якім яна паведамляла пра смерць бацькі і пра падзеі, якія здарыліся пасля гэтага. Гэтая вестка прымусіла князя Яраслава заключыць мір з наўгародцамі. Ён таксама паабяцаў заплаціць віру(руск.) бел. за кожнага забітага. І ў далейшых падзеях наўгародцы нязменна падтрымлівалі свайго князя[48].

Барацьба за кіеўскі прастол[правіць | правіць зыходнік]

15 ліпеня 1015 года ў Берастове памёр Уладзімір Святаславіч, які так і не паспеў пагасіць мяцеж сына. І Яраслаў пачаў барацьбу за кіеўскі прастол з братам Святаполкам, якога вызвалілі з вязніцы і абвясцілі сваім князем збунтаваныя кіяўляне. Святаполк, асцерагаючыся любімага кіяўлянамі Барыса і жадаючы зрабіцца адзінаўладным валадаром усёй Русі, забіў трох братоў (Барыса(руск.) бел., Глеба(руск.) бел. і Святаслава(руск.) бел.); такая жа небяспека пагражала і Яраславу.

Паміж тым Яраслаў пасварыўся з наўгародцамі: прычынай сваркі было яўная перавага, якую Яраслаў і яго жонка, шведская прынцэса Інгігерда(руск.) бел. (дачка шведскага караля Олава Шатконунга), аказвалі наёмнай варажскай дружыне. Варагі, карыстаючыся сваім уплывам, узбуджалі супраць сябе насельніцтва жорсткасцю і гвалтам; справа даходзіла да крывавай помсты з боку наўгародцаў, а Яраслаў у такіх выпадках звычайна прымаў бок наймітаў і аднойчы пакараў многіх гараджан, заманіўшы іх да сябе хітрасцю. Лічачы барацьбу са Святаполкам немінучай, Яраслаў шукаў прымірэння з наўгародцамі; апошнія лёгка пагадзіліся ісці з ім супраць брата; адмовіць Яраславу ў дапамозе і вымусіць свайго князя да ўцёкаў — значыла бы аднавіць залежныя адносіны да Кіева і прыняць адтуль пасадніка; акрамя таго Яраслаў мог вярнуцца з-за мора з варагамі і адпомсціць Ноўгараду.

Тым не менш, у гэтай барацьбе, якая доўжылася чатыры гады, Яраслаў абапіраўся на наўгародцаў і на наёмную варажскую дружыну пад правадырствам конунга Эймунда(руск.) бел..

Русь у часы Яраслава Мудрага

Сабраўшы некалькі тысяч наўгародцаў і варажскіх наймітаў, якіх наняў раней для вайны з бацькам, Яраслаў пайшоў супраць Святаполка, які заклікаў сабе на дапамогу печанегаў, і ў зацятай бітве адолеў яго пад Любечам, уступіў у Кіеў і заняў вялікакняскі сталец (1016). Ён шчодра ўзнагародзіў Наўгародскую дружыну, дараваў кожнаму воіну дзесяць грыўняў і адпусціў іх дадому. З летапісаў:

" … И отпусти их всех домой,— и дав им правду, и устав списав, тако рекши им: по се грамоте ходите, якоже списах вам, такоже держите "

Перамога пад Любечам не скончыла барацьбу са Святаполкам: неўзабаве ўцякач падступіў да Кіева з печанегамі, а ў 1018 годзе цесць Святаполка, польскі кароль Баляслаў Храбры, запрошаны ім і рады выпадку выклікаць смуту на Русі і аслабіць яе, разбіў(укр.) бел. войскі Яраслава на берагах Буга, разам з палякамі ў войску былі яшчэ немцы і венгры. Печанегі таксама зрабілі напад, але былі адбітыя ад Кіева.

Неўзабаве Баляслаў захапіў у Кіеве(руск.) бел. сясцёр, жонку Ганну і мачыху Яраслава і, замест таго каб перадаць горад («стол») мужу сваёй дачкі Святаполку, сам зрабіў спробу зацвердзіцца ў ім. Але кіяўляне, абураныя сваволлем яго дружыны, пачалі забіваць палякаў, і Баляслаў павінен быў паспешліва пакінуць Кіеў, пазбавіўшы Святаполка ваеннай дапамогі. А Яраслаў, пасля паразы вярнуўшыся ў Ноўгарад, падрыхтаваўся бегчы «за мора». Але наўгародцы на чале з пасаднікам Канстанцінам Дабрынічам, пасекла яго судны, сказалі князю, што яны хочуць біцца за яго з Баляславам і Святаполкам. Яны сабралі грошы, заключылі новы дагавор з варагамі конунга Эймунда(руск.) бел. і самі ўзброіліся. Увесну 1019 года гэта войска на чале з Яраславам ажыццявіла новы паход на Святаполка. У бітве(руск.) бел. на рацэ Альце(руск.) бел., на тым месцы, дзе быў забіты Барыс, Святаполк з саюзнікамі-печанегамі быў разбіты, яго сцяг захоплены, сам ён паранены, але бег. Конунг Эймунд запытаўся ў Яраслава: «ці загадаеце забіць яго, ці не?»[49], — на што Яраслаў даў сваю згоду:

" …— Нічога гэтага я не зраблю: ні наладжваць нікога не стану да (асабістай, грудзі на грудзі) бітвы з Князем Святаполкам, ні крытыкаваць каго-небудзь, калі ён будзе забіты. "

Святаполк збег у Польшчу і па дарозе памёр; Яраслаў у тым жа годзе стаў вялікім князем кіеўскім. Толькі зараз, па смерці Святаполка, Яраслаў трывала зацвердзіўся ў Кіеве і, па выразе летапісца, «утер пота со своею дружиной».

У 1019 годзе[50] Яраслаў ажаніўся[51] з дачкой шведскага караля Олафа Шатконунга — Інгігердай(руск.) бел., за якую перш сватаўся конунг Нарвегіі Олаф Харальдсан, які прысвяціў ёй вісу(шведск.) бел. і пасля ажаніўся з яе малодшай сястрой Астрыд. Інгігерду на Русі хрысцяць сугучным імем — Ірына[52]. У якасці дару ад мужа Інгігерда атрымала горад Альдэйгаборг (Ладага) з прылеглымі землямі, якія атрымалі з тых часоў назву Інгерманландыі (землі Інгігерды)[53][54].

У 1020 пляменнік Яраслава, полацкі князь Брачыслаў, напаў на Ноўгарад, узяў і разрабаваў яго вывеўшы ў Полацк мноства палонных. Але на зваротным шляху на рацэ Судоме(руск.) бел. (цяпер Пскоўскай вобласці) Яраслаў нібыта разбіў Брачыслава(руск.) бел. і прымусіў яго бегчы, пакінуўшы палонных і нарабаванае.

Яраслаў пераследваў яго і прымусіў ў 1021 годзе пагадзіцца на мірныя ўмовы, прызначыўшы яму ў надзел два горада Усвят і Віцебск.

У 1022 Яраслаў хадзіў абложваць Берасце, паспяхова або не — невядома.

Барацьба з Мсціславам[правіць | правіць зыходнік]

У 1024 Яраслаў вымушаны быў пачаць больш цяжкую барацьбу са сваім малодшым братам, князем тмутараканскім(руск.) бел. Мсціславам, які праславіўся перамогамі над касогамі(руск.) бел.. Гэты ваяўнічы князь разам са сваімі саюзнікамі хазарам і касогамі і захапіў Чарнігаў і ўсё левабярэжжа Дняпра, а ў 1024 годзе Мсціслаў перамог(руск.) бел. у жорсткай бітве войскі Яраслава пад кіраўніцтвам варага Якуна(руск.) бел. пад Ліственам(руск.) бел. (каля Чарнігава). Яраслаў вярнуўся ў адданы яму Ноўгарад.

Мсціслаў перанёс сваю сталіцу ў Чарнігаў і, накіраваўшы паслоў да Яраслава, прапанаваў падзяліць з ім зямлі па Дняпры і спыніць войны:

" Сядай у сваім Кіеве, ты - старэйшы брат, а мне хай будзе гэты бок. "

Яраслаў не давяраў брату і вярнуўся толькі сабраўшы на поўначы вялікае войска; тады ён заключыў з братам мір каля Гарадца (верагодна, каля Кіева), па якім Русь была падзеленая на дзве часткі па Дняпры: вобласці на ўсход Дняпра (апроч Пераяслаўля(руск.) бел.) атрымаў Мсціслаў, а на захад — Яраслаў (1025).

У 1028 годзе нарвежскі кароль Олаф (пасля празваны Святым), быў вымушаны бегчы ў Ноўгарад. Ён прыбыў туды разам з пяцігадовым сынам Магнусам, пакінуўшы ў Швецыі яго маці Альвхільд (Астрыд)(нарв.) бел.. У Ноўгарадзе Інгігерда, зводная сястра маці Магнуса, жонка Яраслава і былая нявеста Олафа, настаяла, каб Магнус застаўся ў Яраслава пасля вяртання караля ў Нарвегію ў 1030 годзе, дзе той і загінуў у бітве за нарвежскі пасад(руск.) бел..

У 1030 годзе Яраслаў узяў Бэлз(руск.) бел. у Галіцыі, а таксама хадзіў на чудзь і зацвердзіў сваю ўладу на берагах Чудскога возера, дзе пабудаваў горад і назваў яго Юр'евым, у гонар свайго анёла.

У гэты час супраць караля Мешка II у Польскай зямлі паднялося паўстанне, народ забіваў епіскапаў, святароў і баяраў.

У 1031 годзе Яраслаў і Мсціслаў, падтрымаўшы дамаганні Безпрыма на польскі прастол, сабралі вялікае войска і пайшлі на палякаў, адваявалі Чэрвенскія гарады(руск.) бел. Пшэмысль і Чэрвен(руск.) бел., заваявалі польскія землі, і, узяўшы ў палон мноства палякаў, падзялілі іх. Яраслаў рассяліў палонных па рацэ Росі(руск.) бел. ў гарадках для абароны земляў ад стэпавых качэўнікаў, а Мсціслаў — на правабярэжжы Дняпра.

Незадоўга да гэтага ў тым жа 1031 годзе Харальд III Суровы(руск.) бел., кароль Нарвегіі, зводны брат Олафа Святога, бег да Яраслава Мудрага і служыў у яго дружыне. Як прынята лічыць, ён прымаў удзел у кампаніі Яраслава супраць палякаў і быў са-кіраўніком войска. Пасля Харальд стаў зяцем Яраслава, узяўшы ў жонкі Лізавету(руск.) бел..

Ёсць звесткі аб паходзе пры Яраславе да Уральскага хрыбта, на чале нейкага Улеба(руск.) бел. (1032).

У 1034 годзе Яраслаў ставіць князем наўгародскім сына Уладзіміра.

Яраслаў, будучы вялікім князем Кіеўскім, аддаваў перавагу знаходжанню ў Ноўгарадзе да самай смерці брата. У 1035 Мсціслаў памёр і Яраслаў стаў аднаўладцам Русі. У тым жа годзе Яраслаў пасадзіў у вязніцу (поруб) свайго брата, пскоўскага князя Судзіслава, абгаворанага, па словах летапісаў, перад старэйшым братам. Прычына гневу Яраслава на брата невядомая; верагодна, апошні выяўляў дамаганні на падзел вымарачных валасцей, якія пераходзілі цалкам да Яраслава. У руках Яраслава былі злучаныя ўсе вобласці Русі, за выключэннем Полацкага княства.

Толькі пасля гэтых падзей Яраслаў вырашаецца пераехаць са дваром з Ноўгарада ў Кіеў.

Кіеўскі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Яраслаў Мудры. Партрэт з Царскага тытулярніка(руск.) бел. 17 стагоддзя

У 1036 летапісы адзначаюць аблогу Кіева печанегамі, у адсутнасць Яраслава, які тым часам быў у Ноўгарадзе. Атрымаўшы аб гэтым вестку, Яраслаў паспяшаўся на дапамогу і ўшчэнт разбіў печанегаў пад самымі сценамі Кіева. Пасля гэтай паразы напады печанегаў на Русь спыняюцца. У памяць пра перамогу над печанегамі князь заклаў знакаміты сабор Святой Сафіі ў Кіеве, для роспісу храма былі выкліканыя мастакі з Канстанцінопаля.

У гэтым жа годзе пасля смерці брата Мсціслава Уладзіміравіча Яраслаў стаў аднаасобным кіраўніком большай часткі Кіеўскай Русі, за выключэннем Полацкага княства, дзе княжыў яго пляменнік Брачыслаў, а пасля смерці апошняга ў 1044 — Усяслаў Брачыславіч.

У 1038 годзе войскі Яраслава здзейснілі паход на яцвягаў, у 1040 годзе на Літву, а ў 1041 годзе водны паход на ладдзях(руск.) бел. у Мазовію. У 1042 годзе яго сын Уладзімір перамог ямь(руск.) бел., прычым у гэтым паходзе здарыўся вялікі падзеж коней, дружына Уладзіміра вярнулася амаль без іх. Прыкладна ў гэты час (1038—1043) ад Кнуда Вялікага да Яраслава бег англійскі прынц Эдуард Выгнаннік(руск.) бел.. Акрамя таго, у 1042 князь Яраслаў Мудры аказаў вялікую дапамогу ў барацьбе за польскі каралеўскі трон унуку Баляслава Храбрага — Казіміру I. Некалькі разоў Яраслаў хадзіў у Польшчу на дапамогу каралю Казіміру для ўціхамірвання паўсталай Мазовіі; апошні паход быў у 1047.

Казімір узяў у жонкі сястру Яраслава — Марыю, якая стала польскай каралевай Дабранегай. Гэты шлюб быў заключаны паралельна з жаніцьбай сына Яраслава Ізяслава на сястры Казіміра — Гертрудзе(руск.) бел., у знак саюза з Польшчай.

Тымчасова адбывалася і апошняе варожае сутыкненнем Русі з грэкамі, адзін з рускіх купцоў быў забіты ў сварцы з грэчаскімі ў Канстанцінопалі. Не атрымаўшы задавальнення за крыўду, у 1043 годзе, Яраслаў, пад падставай забойства «аднаго знакамітага расіяніна»[54], паслаў да Візантыі вялікі флот пад начальствам старэйшага сына свайго Уладзіміра сумесна з Харальдам Суровым(руск.) бел. і наўгародскага ваяводы Вышаты ў паход(руск.) бел. на імператара Канстанціна Манамаха, у якім ваенныя дзеянні разгортваліся на моры і сушы з пераменным поспехам. Бура рассеяла рускія караблі; Уладзімір вынішчыў пасланы для яго праследавання грэчаскі флот, але Вышата быў акружаны і ўзяты ў палон пры Варне. У 1046 быў заключаны мір; палонныя з абодвух бакоў вернутыя, і дружалюбныя адносіны змацаваныя шлюбам любімага сына Яраслава, Усевалада, з візантыйскай царэўнай(руск.) бел..

У 1044 годзе Яраслаў арганізаваў паход[55] на Літву.

У 1045 годзе вялікі князь Яраслаў Мудры і княгіня Ірына (Інгігерда)(руск.) бел. накіраваліся ў Ноўгарад з Кіева да сына Уладзіміру на закладку ім каменнага Сафійскага сабора, замест згарэлага драўлянага.

У 1047 годзе адбыўся разрыў Яраславам Мудрым саюза з Польшчай.

У 1048 годзе ў Кіеў прыбылі паслы Генрыха I Французскага — прасіць рукі дачкі Яраслава Ганны(руск.) бел..

Княжанне Яраслава Мудрага працягвалася 37 гадоў. Апошнія гады жыцця Яраслаў правёў у Вышгарадзе(руск.) бел..

Смерць, пахаванне і лёс парэшткаў[правіць | правіць зыходнік]

Памёр Яраслаў Мудры 20 лютага 1054 года ў Вышгарадзе(руск.) бел. ў дзень свята Урачыстасці Праваслаўя(руск.) бел.[6] на руках сына Усевалада, перажыўшы на чатыры гады сваю жонку Інгігерду і на два гады старэйшага сына Уладзіміра.

У надпісе (графіці) на цэнтральным нефе Сафійскага сабора пад кцітарскай(руск.) бел. фрэскай самога Яраслава Мудрага, датаванай 1054 годам, гаворыцца пра смерць «цара нашага»: «В 6562 мца феврари 20 успен(и)е ц(а)ря наш(е)го в в(оскресенье) в (н)еде(лю) (му)ч Феодора». У розных летапісах дакладная дата смерці Яраслава вызначалася па-рознаму: або 19 лютага, альбо 20-га. Гэтыя рознагалоссі акадэмік Б. Рыбакоў(руск.) бел. тлумачыць тым, што Яраслаў памёр у ноч з суботы на нядзелю. У Старажытнай Русі для вызначэння пачатку дня існавала два прынцыпы: па царкоўным рахунку — з поўначы, у побыце — са світання. Вось чаму па-рознаму называецца і дата смерці Яраслава: па адным разліку гэта была яшчэ субота, а па іншаму, царкоўнаму, — ужо нядзеля[56]. Гісторык А. Карпаў лічыць, што князь мог памерці 19 (па летапісе), а пахавалі яго 20-га[57].

Тым не менш, дата смерці не прымаецца ўсімі даследнікамі. В. К. Зібараў(руск.) бел. датуе гэту падзею 17 лютага 1054 года[58].

Саркафаг Яраслава Мудрага ў Кіеве

Яраслаў быў пахаваны ў Сафійскім саборы ў былой шасцітоннай праканескага мармуру(ням.) бел. грабніцы святога рымскага таты Клімента, якую яго бацька Уладзімір Святаславіч вывез з заваяваных ім візантыйскага Херсанеса. Грабніца цэлая да гэтага часу.

Саркафаг адкрывалі ў 1936, 1939 і 1964 гадах і праводзілі не заўсёды кваліфікаваныя даследаванні. Па выніках ускрыцця студзеня 1939 года[6] антраполаг Міхаіл Герасімаў(руск.) бел. у 1940 годзе стварыў скульптурны партрэт князя. Рост князя быў 175 см. Твар славянскага тыпу, сярэдняй вышыні лоб, вузкае пераноссе, моцна выступаючы нос, буйныя вочы, рэзка акрэслены рот (практычна з усімі зубамі, што сустракалася тады ў старасці вельмі рэдка), рэзка выступаючы падбародак[59]. Вядома таксама, што ён быў кульгавы (з-за чаго дрэнна хадзіў): па адной з версій — ад нараджэння, па іншай — у выніку ранення ў бітве. Правая нага князя Яраслава была даўжэйшай, чым левая, з-за пашкоджання тазасцегнавага і каленнага суставаў. Магчыма, гэта было следствам спадчыннай хваробы Пертэса(руск.) бел..

Страта парэшткаў[правіць | правіць зыходнік]

Па паведамленні часопіса Newsweek(руск.) бел., пры ўскрыцці скрыні з парэшткамі Яраслава Мудрага 10 верасня 2009 было ўстаноўлена, што ў ім знаходзіцца, як мяркуецца, толькі шкілет жонкі Яраслава княгіні Інгігерды[59][60][61].

Апублікаваныя ў сакавіку 2011 года вынікі генетычнай экспертызы такія: у грабніцы спачываюць не мужчынскія, а толькі жаночыя парэшткі, прычым складзеныя з двух шкілетаў, якія датуюцца зусім розных часам: адзін шкілет часоў Кіеўскай Русі, а другі на тысячу гадоў старажытней, то ёсць часоў скіфскіх паселішчаў. Астанкі кіеўскага часу, па сцвярджэнні навукоўцаў-антраполагаў, належаць жанчыне, якая пры жыцці шмат займалася цяжкай фізічнай працай, — відавочна не княжаскага роду. Першым пра жаночых рэштках сярод знойдзеных шкілетаў напісаў яшчэ М. М. Герасімаў(руск.) бел. у 1939 годзе. Тады было абвешчана, што акрамя Яраслава Мудрага ў грабніцы пахаваныя і іншыя людзі. На след праху Яраслава Мудрага можа вывесці абраз Міколы Мокрага, які быў вывезены з Сафійскага сабора прадстаўнікамі УГКЦ, якія адступалі разам з нямецкімі акупантамі(руск.) бел. з Кіева восенню 1943 года. Абраз быў знойдзены ў Свята-Траецкім храме (Бруклін, Нью-Ёрк, ЗША) у 1973 годзе. На думку гісторыкаў, астанкі вялікага князя таксама варта шукаць у ЗША[62][63], дзе яны знаходзяцца ў распараджэнні Украінскай праваслаўнай царквы ў ЗША(руск.) бел. (юрысдыкцыя Канстанцінопальскага патрыярхата).

Шлюбы, дзеці і дынастычныя сувязі[правіць | правіць зыходнік]

А. І. Транкоўскі(руск.) бел.. «Яраслаў Мудры і шведская прынцэса Інгігерда»
Ганна(руск.) бел., Настасся(руск.) бел., Лізавета(руск.) бел. і Агата(руск.) бел.

Сыны[правіць | правіць зыходнік]

  1. Ілья(руск.) бел. (да 1018 -?) — магчымы сын Яраслава Мудрага ад першай жонкі, вывезены ў Польшчу. Гіпатэтычны князь Ноўгарада.
  2. Уладзімір (10201052) — князь наўгародскі.
  3. Ізяслаў (Дзмітрый) (10251078) — ажаніўся з сястрой польскага караля Казіміра I — Гертрудай(руск.) бел..
  4. Святаслаў (Мікалай) (10271076) — князь чарнігаўскі, мяркуюць, што жанаты быў двойчы: першы раз на Кілікіі (або Кікіліі, Цэцыліі), невядомага паходжання; другі раз верагодна на аўстрыйскай прынцэсе Одзе(руск.) бел., дачкі графа Леапольда.
  5. Усевалад (Андрэй) (10301093) — ажаніўся з грэчаскай царэўнай(руск.) бел. (як мяркуецца, дачкой візантыйскага імператара Канстанціна IX Манамаха), ад шлюбу з якой нарадзіўся князь Уладзімір Манамах.
  6. Вячаслаў(руск.) бел. (10331057) — князь смаленскі[65]
  7. Ігар(руск.) бел. (10361060) — князь валынскі[66]. Некаторыя гісторыкі[67] адводзяць Ігару пятае месца сярод сыноў Яраслава, у прыватнасці, абапіраючыся на парадак пералічэння сыноў у звестках пра завяшчанне Яраслава Мудрага і вестцы пра тое, што па смерці Вячаслава у Смаленску Ігар быў выведзены з Уладзіміра («Аповесць мінулых часоў»).

Дочкі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Лізавета(руск.) бел. стала жонкай нарвежскага караля Харальда Суровага(руск.) бел..
  2. Настасся(руск.) бел. стала жонкай караля Венгрыі Андраша I. У горадзе Ціхань(польск.) бел., на беразе возера Балатан, у гонар іх названы царква і ўсталяваны помнік.
  3. Ганна(руск.) бел. стала жонкай караля Францыі Генрыха I. У Францыі яна стала вядомая як Ганна Руская або Ганна Кіеўская. У Францыі, у г. Санліс(руск.) бел. Ганне ўсталяваны помнік[68].

Святыя сваякі[правіць | правіць зыходнік]

Будучы праваслаўны святы дабраверны князь Яраслаў (конунг Ярыцлейц) быў шваграм агульнахрысціянскага[69] будучага святога, нарвежскага конунга Олафа Святога — яны былі жанатыя на сёстрах: Яраслаў на старэйшай сястры, будучай праваслаўнай[70] святой Інгігердзе, Олаф на малодшай сястры — Астрыд(англ.) бел..

Да таго ў абодвух святых была адна нявеста — прынцэса Інгігерда Шведская (на Русі жонка княгіня Ірына), якая вясной 1018 года дала згоду выйсці замуж за Олафа Нарвежскага і ўласнаручна вышыла плашч з залатой зашпількай свайму жаніху, а ўвосень таго ж года па патрабаванні бацькі дала згоду выйсці замуж за Яраслава (вяселле адбылося ў 1019). Рамантычныя адносіны Олафа і Інгігерды з 1018 па 1030 апісваюцца ў трох скандынаўскіх сагах: «Сазе аб Олафе Святом», «Сазе аб Эймундзе» і т. зв. «Гнілой скуры(руск.) бел.». У 1029 годзе Олаф, будучы ў выгнанні ў Ноўгарадзе, напісаў вісу (верш) аб Інгігердзе; частка яго дайшла да цяперашняга часу. Згодна з сагамі, Олаф у Ноўгарадзе зімой 1029/1030 явіў два цуды вылячэння: у прыватнасці, вылечыў цяжка хворага дзевяцігадовага сына Яраслава і Інгігерды, будучага праваслаўнага святога Уладзіміра (Вальдэмара). Пасля гібелі і праслаўлення Олафа ў Ноўгарадзе, былым стольным горадзе Яраслава, была ўзведзена царква Олафа Святога(руск.) бел., празваная ў народзе «варажскай».

Малалетні сын будучага святога Олафа Магнус Добры быў пасля гібелі бацькі усыноўлены будучым святым Яраславам Мудрым, выхоўваўся ў яго сям'і і па дасягненні паўналецця пры дапамозе прыёмнага бацькі атрымаў назад трон Нарвегіі, а затым і Даніі.

Таксама Яраслаў Мудры — брат праваслаўных[71], першых праслаўленых на Русі святых — князёў Барыса(руск.) бел. і Глеба(руск.) бел., бацька праваслаўнага святога Уладзіміра Яраславіча, дзед мясцовага праваслаўнага святога Уладзіміра Манамаха і каталіцкага Гуга Вялікага, графа Вермандуа(руск.) бел..

Спрэчная генеалогія[правіць | правіць зыходнік]

Існуе таксама пункт гледжання, што ў Яраслава Мудрага была яшчэ адна дачка па імені Агата(руск.) бел., якая стала жонкай Эдуарда Выгнанніка(руск.) бел., спадкаемцу Англіі. Некаторымі даследчыкамі ставіцца пад сумнеў факт, што Яраслаў быў сынам Рагнеды, а таксама існуе гіпотэза[72], што ў яго была жонка — Ганна, якая памерла каля 1018. Магчыма, Ганна была нарвежка, а ў 1018 годзе яна была захоплена ў палон Баляславам Храбрым падчас захопу Кіева(руск.) бел.. Там жа вылучаецца гіпотэза пра тое, што нейкі Ілля(руск.) бел. — «сын караля Русі» Яраслава Мудрага.

Паходжанне жонкі аднаго з сыноў — германскай прынцэсы Оды(руск.) бел., дачкі Леапольда, — з'яўляецца спрэчным фактам у частцы прыналежнасці да роду Штадэнаў (уладарам Паўночнай маркі(руск.) бел.) або да Бабенбергаў(руск.) бел. (уладарам Аўстрыі да Габсбургаў). Спрэчным з'яўляецца і тое, чыёй жонкай была Ода — Уладзіміра, Святаслава або Вячаслава. Сёння пануючым з'яўляецца пункт гледжання, што Ода Леапольдаўна была жонкай Святаслава і паходзіла з роду Бабенбергаў[73].

Сума дзейнасці[правіць | правіць зыходнік]

Як відаць з летапісаў, Яраслаў не пакінуў па сабе такой добрай памяці, як яго бацька. Па водгуку летапісу, «ён быў кульгавы, але розум у яго быў добры ды на вайне быў храбры»; пры гэтым дададзена яшчэ, што ён сам кнігі чытаў — заўвага, якая сведчыць аб яго дзіўнай для таго часу вучонасці.

Княжанне Яраслава важна як эпоха вышэйшага росквіту Русі, пасля якога яна хутка стала хіліцца да заняпаду. Значэнне Яраслава ў яе гісторыі засноўваецца галоўным чынам не на ўдалых войнах і знешніх дынастычных сувязях з Захадам, а на яго працы па ўнутранаму ўладкаванню Русі. Ён садзейнічаў распаўсюду хрысціянства, развіццю неабходнага для гэтага асветы і падрыхтоўкі святароў з рускіх. Яраслаў заснаваў у Кіеве, на месцы сваёй перамогі над печанегамі, храм св. Сафіі, пышна ўпрыгожыў яго фрэскамі і мазаікай; пабудаваў там жа манастыр св. Георгія і манастыр св. Ірыны (у гонар анёла сваёй жонкі). Кіеўскі храм св. Сафіі пабудаваны ў перайманне цараградскага. Яраслаў не шкадаваў сродкаў на цэрквы, запрашаючы для гэтага грэчаскіх майстроў. Наогул ён упрыгожыў Кіеў шматлікімі пабудовамі, абвёў яго новымі каменнымі сценамі, устроіўшы ў іх знакамітыя Залатыя вароты (у перайманне такім жа цараградскім), а над імі — царкву ў гонар Звеставання. Яраслаў прыкладаў нямала высілкаў і для ўнутранага добраўпарадкавання рускай царквы і паспяховага развіцця хрысціянскай веры. Калі ў канцы яго княжання трэба было паставіць новага мітрапаліта, Яраслаў загадаў сабору рускіх епіскапаў паставіць мітрапалітам Іларыёна, святара з Берастова родам з рускіх, жадаючы прадухіліць залежнасць рускай царквы ад Візантыі. Каб занесці ў народ пачаткі хрысціянскай веры, Яраслаў загадаў перакладаць кнігі з грэчаскай на славянскую і шмат сам іх купляў. Усе гэтыя рукапісы Яраслаў паклаў у бібліятэку пабудаванага ім Сафійскага сабора для агульнага карыстання. Для распаўсюджвання пісьменнасці Яраслаў загадаў духавенству навучаць дзяцей, а ў Ноўгарадзе, па позніх летапісных дадзеных, устроіў вучылішча на 300 хлопчыкаў. Пры Яраславе прыехалі ў Русь з Візантыі царкоўныя спевакі, якія навучылі мясцовых спевакоў асьмагласнаму (дземественнаму) спеву.

Найболей вядомым Яраслаў як заканадавец: яму прыпісваецца найстаражытны помнік права Русі — «Устав» або «Суд Ярослаўль» або «Руская Праўда». Акрамя «Праўды» пры Яраславе з'явіўся царкоўны статут або «Кормчая кніга» — пераклад візантыйскага Намаканона. Немалую ролю ў дзейнасці Яраслава мелі і клопаты аб унутраным добраўпарадкаванні Русі, яе спакоі і бяспецы. Падобна бацьку, ён засяляў стэпавыя прасторы, будаваў гарады (Юр'еў, Яраслаўль), працягваў палітыку папярэднікаў па ахове межаў і гандлёвых шляхоў ад качэўнікаў і па абароне інтарэсаў рускага гандлю ў Візантыі. Яраслаў абгарадзіў гарадкамі паўднёвую мяжу Русі са стэпам.

Час Яраслава быў эпохай дзейных зносін з дзяржавамі Захаду. Яраслаў быў у роднасных сувязях з варагамі: сам ён быў жанаты на шведскай прынцэсе Інгігердзе, а нарвежскі прынц Гаральд Смелы пабраўся шлюбам з яго дачкой Лізаветай. Некаторыя сыны Яраслава таксама былі жанатыя на замежных прынцэсах (Усевалад, Святаслаў). Радавітыя варагі знаходзілі прытулак і абарону ў Яраслава (Олаў, Магнус Добры, Гаральд Смелы); варажскія гандляры карыстаюцца яго адмысловым заступніцтвам. Сястра Яраслава Марыя была замужам за Казімірам Польскім, другая дачка яго Анна — за Генрыхам I Французскім, трэцяя, Анастасія — за Андрэем I Венгерскім. Ёсць звесткі замежных летапісцаў аб роднасных сувязях з англійскімі каралямі і аб знаходжанні пры двары Яраслава двух англійскіх прынцаў, якія шукалі ратунку. Сталіца Яраслава, Кіеў, заходнім падарожнікам падавалася супернікам Канстанцінопаля; яе ажыўленасць, выкліканая даволі інтэнсіўнай для таго часу гандлёвай дзейнасцю, дзівіла заходніх пісьменнікаў 11 ст. Яраслаў памёр у Вышгарадзе (пад Кіевам), 76 гадоў ад нараджэння (1054), падзяліўшы Русь паміж сынамі. Ён пакінуў завяшчанне, у якім перасцерагаў сыноў ад міжусобіц і пераконваў жыць у сяброўстве.

Зноскі

  1. Традыцыйная дата паводле Аповесці мінулых часоў, аднак паводле іншых звестак ён нарадзіўся ў перыяд паміж 983 і 986 гадамі.
  2. Повесть временных лет, Ч. 1 — М. — Л., 1950. — 56—57 с.
  3. 3,0 3,1 3,2 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 459, прим. 2
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Толочко П. О происхождении Ярослава Мудрого // Газета 2000. Свобода слова. — 2008. — № 8 (403), 22 — 28 февраля.
  5. ПСРЛ(руск.) бел. Т. 1. Стб. 162.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 14.
  7. Радзивиловская летопись // ПСРЛ(руск.) бел. — Л., 1989 Т. 38. — С. 62.
  8. Татищев В. Н. История Российская — М., 1994 Т. 2. — С. 74, 238, прим. 220.
  9. Татищев В. Н. История Российская — М., 1994 Т. 4. — С. 416—417, прим. 161.
  10. Татищев В. Н. История Российская — М., 1994 Т. 2. — С. 238, прим. 220.
  11. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 460, прим. 5.
  12. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 460, прим. 4
  13. ПСРЛ(руск.) бел. Т. 6. Вып. 1.
  14. ПСРЛ(руск.) бел. — Л., 1982 Т. 37.
  15. ПСРЛ(руск.) бел. Т. 2. Стб. 129
  16. ПСРЛ(руск.) бел. Т. 1. Стб. 142
  17. Соловьёв С. М. История России с древнейших времён — М., 1988 Т. 1. — С. 311—312, прим. 297.
  18. Паводле паведамленняў летапісаў Уладзімір княжыў у Кіеве 37 гадоў. Акрамя таго Іакаў Мніх(руск.) бел. паказвае дату 11 чэрвеня 6486 (978) года (Иаков Мних(руск.) бел. Память и похвала князю Русскому Владимиру.; Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 87—88)
  19. 19,0 19,1 19,2 Пчелов, 2001, с. 91.
  20. Повесть временных лет, Ч. 1 — М. — Л., 1950. — 90 с.
  21. 21,0 21,1 Кузьмин А. Г. Начальные этапы древнерусского летописания — М.: Издательство МГУ, 1977. — С. 275—276.
  22. Назаренко А. В. Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX-XII вв. — Москва: Языки русской культуры, 2001. — С. 367-370. — (Studia Historica).
  23. Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. Воители Руси IX-XIII вв. — Москва: Вече, 2006. — С. 64. — ISBN 5-9533-1256-3.
  24. Рохлин Д. Г. Итоги анатомического и рентгенологического изучения скелета Ярослава Мудрого // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. — М.; Л.: 1940. — Т. 7. — С. 46—57.
  25. Гинзбург В. В. Об антропологическом изучении скелетов Ярослава Мудрого, Анны и Ингигерд // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. — М.; Л.: 1940. — Т. 7. — С. 57—66.
  26. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 461—462, прим. 13
  27. Костомаров Н. И. Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей — М., 1991. — С. 8.
  28. Кузьмин А. Г. Ярослав Мудрый // Великие государственные деятели России — М., 1996. — С. 26.
  29. Arrignon J.—P. Les relations diplomatiques entre Bizance et la Russie de 860 à 1043 // Revue des études slaves. — 1983. — Т. 55. — С. 133—135.
  30. 30,0 30,1 30,2 Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. Воители Руси IX-XIII вв. — Москва: Вече, 2006. — С. 65. — ISBN 5-9533-1256-3.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 28—32}}
  32. ПСРЛ Т. 1. Стб. 143; Т. 4. С. 142.
  33. ПСРЛ — м, 1962 Т. 2. Ипатьевская летопись. — С. 164.
  34. Воронин Н. Н. Медвежий культ в Верхнем Поволжье в XI веке // Краеведческие записки. Вып. IV. — Ярославль: 1960. — С. 25—93.
  35. Ленивцев М. Описание построения города Ярославля // Отечественные записки. — 1827. — Т. 84. — С. 7—10.
  36. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 43—52}}
  37. Мейерович М. Г. Так начинался Ярославль — Ярославль: Верхне-Волжское книжное издательство, 1984. — 63 с.
  38. Сахарова Елена. Роковые цифры Ярославля = http://www.city-yar.ru/home/millennium/smi/3.html // «Юность», 7.7.2004.
  39. Татищев В. Н. История Российская — Т. 2. — С. 70.
  40. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 53
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. Воители Руси IX-XIII вв. — Москва: Вече, 2006. — С. 66. — ISBN 5-9533-1256-3.
  42. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 54—57
  43. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 66
  44. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 59—61
  45. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 67—75
  46. 46,0 46,1 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 76—80
  47. Новгородская первая летопись — С. 174..
  48. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 81—84
  49. Пасма (Сага) аб Эймундзе
  50. паводле іншых крыніц — у 1017 годзе, але магчыма назваць і 1015 год, паколькі ў «Сазе аб Эймундзе» яна згадваецца яшчэ да першага нападу Святаполка
  51. Пра лёс першай жонкі, Ганны, захопленай Баляславам Храбрым у Кіеве, нічога не вядома. Гл. пра яе: Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 469—470 прим. 25—29
  52. Джаксон Т. Н. О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков // Страницы истории Руси: политика и государственность
  53. Т. Н. Джаксон.О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков // Страницы истории Руси: политика и государственность
  54. 54,0 54,1 Карамзин Н. М. История государства Российского т. 2, гл. II
  55. Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. — М.-Л.: «Издательство Академии Наук СССР», 1950. — 659 с //«Ізборник». Історія України IX—XVIII (руск.) 
  56. Граффити Софии Киевской
  57. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.9A.D0.B0.D1.80.D0.BF.D0.BE.D0.B2_.D0.AF.D1.80.D0.BE.D1.81.D0.BB.D0.B0.D0.B2_.D0.9C.D1.83.D0.B4.D1.80.D1.8B.D0.B9_454
  58. Зиборов В. К. Киевские граффити и дата смерти Ярослава Мудрого (источниковедческий анализ)//Генезис и развитие феодализма в России. Л., 1988.
  59. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.9A.D0.B0.D1.80.D0.BF.D0.BE.D0.B2_.D0.AF.D1.80.D0.BE.D1.81.D0.BB.D0.B0.D0.B2_.D0.9C.D1.83.D0.B4.D1.80.D1.8B.D0.B9_456
  60. Максимов Н. Там или пропал // Newsweek. 09.08.2010
  61. Шкілет жанчыны 50-60 гадоў, на думку антраполага С. А. Нікіціна(руск.) бел., з вялікай ступенню верагоднасці належыць яго блізкай сваячцы
  62. В саркофаге великого князя Ярослава оказался чужой прах
  63. На Украине пропали мощи Ярослава Мудрого
  64. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый.
  65. М. М. Карамзін лічыў, што Вячаслаў быў жанаты з Одай(руск.) бел., дачкой графа Леапольда Штадэнскага, аднак цяпер лічыцца, што яна была жонкай Святаслава, старэйшага брата Вячаслава.
  66. Раней лічылася, што ён быў жанаты з германскай прынцэсай Кунігундай, графіняй Арламюндэ(руск.) бел.. Сучасныя даследчыкі мяркуюць яе жонкай Яраполка Ізяславіча
  67. Пресняков А. Е.(руск.) бел. Княжое право в Древней Руси. Лекции по русской истории. Киевская Русь — М.: Наука, 1993 ISBN 5-02-009526-5
  68. Памятник Анне Ярославне Русской — Королеве Франции
  69. Падзелу цэркваў на каталіцкую і праваслаўную ў 1031 годзе, калі раскрылі мошчы Олафа Святога, які загінуў у бітве ў 1030, яшчэ не было; яно адбылося ў 1054 годзе.
  70. Услаўленне княгіні Ірыны, у манастве Ганны як святой адбылося праз чатырыста гадоў пасля падзелу цэркваў на каталіцкую і праваслаўную ў 1054 годзе.
  71. Услаўленне князёў Барыса і Глеба як святых адбылося пасля скону Яраслава Мудрага, пасля падзелу цэркваў 1054 года на каталіцкую і праваслаўную.
  72. Назаренко А. В.Древняя Русь на международных путях. — М.: Языки русской культуры, 2001.
  73. Назаренко А. В. О династических связях сыновей Ярослава Мудрого. Отечественная история / РАН. Ин-т рос. истории. — М.: Наука, 1994. — N 4-5.\\Проект «Хронос»

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]