Яраслаў Уладзіміравіч

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Яраслаў Уладзіміравіч Мудры
Шаблон:Script/Slavonic
Яраслаў Уладзіміравіч Мудры
Yarthewise.png
Княжы знак Яраслава Мудрага
сцяг
Князь наўгародскі
1010 — 1034
Папярэднік: Вышаслаў Уладзіміравіч
Пераемнік: Уладзімір Яраславіч
сцяг
Вялікі князь Кіеўскі
1016 — 20 лютага 1054
Папярэднік: Святаполк Уладзіміравіч
Пераемнік: Ізяслаў Яраславіч
 
Веравызнанне: праваслаўе
Нараджэнне: каля 978[1]
Смерць: 20 лютага 1054(1054-02-20)
Вышгарад, Русь
Род: Рурыкавічы
Бацька: Уладзімір Святаславіч
Маці: Рагнеда Рагвалодаўна
Жонка: Інгегерда
Дзеці: Уладзімір, Анастасія, Ізяслаў, Елізавета, Святаслаў, Усевалад, Ігар, Вячаслаў, Ганна

Ярасла́ў-Георгій Уладзіміравіч «Му́дры» або «Скупы» (руск.: Ярослав Владимирович, укр.: Ярослав-Георгій Володимирович; 978 — 20 лютага 1054, Вышгарад) — вялікі князь кіеўскі (1019 — 1054), сын Уладзіміра Святаславіча. Ягонае кіраванне было самым працяглым у гісторыі Русі і лічыцца часам найбольшага яе росквіту.

Жыццяпіс[правіць | правіць зыходнік]

Уладзімір, яшчэ пры сваім жыцці робячы першы падзел земляў паміж сынамі, пасадзіў Яраслава ў Растове, а потым, па смерці старэйшага сына Вышаслава, перавёў яго ў Ноўгарад. Быўшы князем наўгародскім, Яраслаў жадаў парваць усякую залежнасць ад Кіева і стаць цалкам незалежным гаспадаром вялікай Наўгародскай вобласці. Ён адмовіўся (1014) плаціць бацьку штогадовую даніну ў 2000 грыўнаў, як рабілі ўсе пасаднікі наўгародскія; яго жаданне супадала і з імкненнем наўгародцаў, якім заўсёды не да спадобы была залежнасць ад паўднёвай Русі і даніна, якая на іх накладаецца. Яраслаў быў незадаволены яшчэ тым, што бацька аказваў перавагу малодшаму яго брату, Барысу. Угневаўшыся на Яраслава, Уладзімір рыхтаваўся асабіста ісці супраць яго і загадаў ужо выпраўляць дарогі і будаваць масты, але неўзабаве захварэў і памёр.

Вялікакняскім стальцом завалодаў Святаполк, які, асцерагаючыся любімага кіяўлянамі Барыса і жадаючы зрабіцца адзінаўладным валадаром усёй Русі, забіў трох братоў (Барыса, Глеба і Святаслава); такая жа небяспека пагражала і Яраславу. Паміж тым Яраслаў пасварыўся з наўгародцамі: прычынай сваркі было яўная перавага, якую Яраслаў і яго жонка, шведская прынцэса Інгігерда (дачка шведскага караля Олава Скеткакунга), аказвалі наёмнай варажскай дружыне. Варагі, карыстаючыся сваім уплывам, узбуджалі супраць сябе насельніцтва жорсткасцю і гвалтам; справа даходзіла да крывавай помсты з боку наўгародцаў, а Яраслаў у такіх выпадках звычайна прымаў бок наймітаў і аднойчы пакараў многіх гараджан, заманіўшы іх да сябе хітрасцю. Лічачы барацьбу са Святаполкам немінучай, Яраслаў шукаў прымірэння з наўгародцамі; апошнія лёгка пагадзіліся ісці з ім супраць брата; адмовіць Яраславу ў дапамозе і вымусіць свайго князя да ўцёкаў — значыла бы аднавіць залежныя адносіны да Кіева і прыняць адтуль пасадніка; акрамя таго Яраслаў мог вярнуцца з-за мора з варагамі і адпомсціць Ноўгараду. Сабраўшы некалькі тысяч наўгародцаў і варажскіх наймітаў, якіх наняў раней для вайны з бацькам, Яраслаў пайшоў супраць Святаполка, які заклікаў сабе на дапамогу печанегаў, і ў зацятай бітве адолеў яго пад Любечам, уступіў у Кіеў і заняў вялікакняскі сталец (1016), пасля чаго шчодра ўзнагародзіў наўгародцаў і адпусціў іх дадому.

Уцякач Святаполк вярнуўся з войскамі свайго цесця, польскага караля Баляслава Храбрага, які рады быў выпадку выклікаць смуту на Русі і аслабіць яе; разам з палякамі ў войску былі яшчэ немцы і венгры. Печанегі таксама зрабілі напад, але былі адбітыя ад Кіева. Сам польскі кароль ішоў на чале войскаў. Яраслаў быў пабіты на берагах Буга і збег у Ноўгарад; Баляслаў аддаў Кіеў Святаполку (1017), але сам неўзабаве сышоў з Кіева, дазнаўшыся пра новыя зборы Яраслава і страціўшы шмат палякаў, забітых кіяўлянамі за гвалт. Яраслаў, атрымаўшы зноў дапамога ад наўгародцаў, з новым вялікім войскам разбіў ушчэнт Святаполка і яго саюзнікаў-печанегаў, на рацэ Альце (1019), на тым месцы, дзе быў забіты Барыс. Святаполк збег у Польшчу і па дарозе памёр; Яраслаў у тым жа годзе стаў вялікім князем кіеўскім. Толькі зараз, па смерці Святаполка, Яраслаў трывала зацвердзіўся ў Кіеве і, па выразе летапісца, «утер пота со своею дружиной».

У 1021 пляменнік Яраслава, полацкі князь Брачыслаў Ізяславіч, напаў на Ноўгарад, узяў і разрабаваў яго вывеўшы ў Полацк мноства палонных. Пасля на рацэ Судоме (цяпер Пскоўскай вобл.) Яраслаў нібыта разбіў Брачыслава і вызваліў палонных наўгародцаў і заключыў з Брачыславам мір, саступіўшы яму Віцебск і Усвят. У 1022 Яраслаў хадзіў абложваць Берасце, паспяхова або не — невядома. У 1024 Яраслаў вымушаны быў пачаць больш цяжкую барацьбу са сваім малодшым братам Мсціславам кн. тмутараканскім, які праславіўся перамогамі над касогамі. Гэты ваяўнічы князь патрабаваў ад Яраслава падзелу земляў Русі пароўну і падышоў з войскам да Кіева. Яраслаў у той час быў у Ноўгарадзе і на поўначы, у Суздальскай зямлі, дзе быў голад і вялікі мяцеж, выкліканы валхвамі. У Ноўгарадзе Яраслаў сабраў супраць Мсціслава вялікае войска і заклікаў наёмных варагаў, пад начальствам Якуна Сляпога. Войска Яраслава сустрэлася з войскам Мсціслава каля Ліствена (каля Чарнігава) і ў жорсткай бітве было разбітае. Яраслаў вярнуўся ў адданы яму Ноўгарад. Мсціслаў паслаў яму сказаць, што прызнае яго старшынство і не дамагаецца Кіева. Яраслаў не давяраў брату і вярнуўся толькі сабраўшы на поўначы вялікае войска; тады ён заключыў з братам мір каля Гарадца (верагодна, каля Кіева), па якім Русь была падзеленая на дзве часткі па Дняпры: вобласці на ўсход Дняпра (апроч Пераяслаўля) атрымаў Мсціслаў, а на захад — Яраслаў (1025). У 1030 Яраслаў узяў Бэлз, а таксама хадзіў на чудзь і зацвердзіў сваю ўладу на берагах Чудскага возера, дзе пабудаваў горад і назваў яго Юр'евым, у гонар свайго анёла. У 1031 з братам Мсціславам узяў чэрвенскія гарады і прывёў шмат польскіх палонных, якіх рассяліў па рацэ Росі ў гарадках для абароны земляў ад стэпавых качэўнікаў. Ёсць звесткі аб паходзе пры Яраславе да Уральскага хрыбта, на чале нейкага Улеба (1032).

У 1035 Мсціслаў памёр і Яраслаў стаў аднаўладцам Русі. У тым жа годзе Яраслаў пасадзіў у вязніцу свайго брата, Судзіслава кн. пскоўскага, абгаворанага, па словах летапісаў, перад старэйшым братам. Прычына гневу Яраслава на брата невядомая; верагодна, апошні выяўляў дамаганні на падзел вымарачных валасцей, якія пераходзілі цалкам да Яраслава. У руках Яраслава былі злучаныя ўсе вобласці Русі, за выключэннем Полацкага княства. У 1036 летапісы адзначаюць аблогу Кіева печанегамі, у адсутнасць Яраслава, які тым часам быў у Ноўгарадзе. Атрымаўшы аб гэтым вестку, Яраслаў паспяшаўся на дапамогу і ўшчэнт разбіў печанегаў пад самымі сценамі Кіева. Пасля гэтай паразы напады печанегаў на Русь спыняюцца. У 1042 Яраслаў адправіў сына Уладзіміра ў паход на ямь; паход быў удалы, але дружына Уладзіміра вярнулася амаль без каней, з прычыны іх падзяжу. Некалькі разоў Яраслаў хадзіў у Польшчу на дапамогу каралю Казіміру для ўціхамірвання паўсталай Мазовіі; апошні паход быў у 1047. Тымчасова адбывалася і апошняе варожае сутыкненнем Русі з грэкамі, адзін з рускіх купцоў быў забіты ў сварцы з грэчаскімі, не атрымаўшы задавальнення за крыўду, Яраслаў паслаў да Візантыі вялікі флот (1043), пад начальствам старэйшага сына — Уладзіміра і наўгародскага ваяводы Вышаты. Бура рассеяла рускія караблі; Уладзімір вынішчыў пасланы для яго праследавання грэчаскі флот, але Вышата быў акружаны і ўзяты ў палон пры Варне. У 1046 быў заключаны мір; палонныя з абодвух бакоў вернутыя, і дружалюбныя адносіны змацаваныя шлюбам любімага сына Яраслава, Усевалада, з візантыйскай царэўнай.

Як відаць з летапісаў, Яраслаў не пакінуў па сабе такой добрай памяці, як яго бацька. Па водгуку летапісу, «ён быў кульгавы, але розум у яго быў добры ды на вайне быў храбры»; пры гэтым дададзена яшчэ, што ён сам кнігі чытаў — заўвага, якая сведчыць аб яго дзіўнай для таго часу вучонасці.

Сума дзейнасці[правіць | правіць зыходнік]

Княжанне Яраслава важна як эпоха вышэйшага росквіту Русі, пасля якога яна хутка стала хіліцца да заняпаду. Значэнне Яраслава ў яе гісторыі засноўваецца галоўным чынам не на ўдалых войнах і знешніх дынастычных сувязях з Захадам, а на яго працы па ўнутранаму ўладкаванню Русі. Ён садзейнічаў распаўсюду хрысціянства, развіццю неабходнага для гэтага асветы і падрыхтоўкі святароў з рускіх. Яраслаў заснаваў у Кіеве, на месцы сваёй перамогі над печанегамі, храм св. Сафіі, пышна ўпрыгожыў яго фрэскамі і мазаікай; пабудаваў там жа манастыр св. Георгія і манастыр св. Ірыны (у гонар анёла сваёй жонкі). Кіеўскі храм св. Сафіі пабудаваны ў перайманне цараградскага. Яраслаў не шкадаваў сродкаў на цэрквы, запрашаючы для гэтага грэчаскіх майстроў. Наогул ён упрыгожыў Кіеў шматлікімі пабудовамі, абвёў яго новымі каменнымі сценамі, устроіўшы ў іх знакамітыя Залатыя вароты (у перайманне такім жа цараградскім), а над імі — царкву ў гонар Звеставання. Яраслаў прыкладаў нямала высілкаў і для ўнутранага добраўпарадкавання рускай царквы і паспяховага развіцця хрысціянскай веры. Калі ў канцы яго княжання трэба было паставіць новага мітрапаліта, Яраслаў загадаў сабору рускіх епіскапаў паставіць мітрапалітам Іларыёна, святара з Берастова родам з рускіх, жадаючы прадухіліць залежнасць рускай царквы ад Візантыі. Каб занесці ў народ пачаткі хрысціянскай веры, Яраслаў загадаў перакладаць кнігі з грэчаскай на славянскую і шмат сам іх купляў. Усе гэтыя рукапісы Яраслаў паклаў у бібліятэку пабудаванага ім Сафійскага сабора для агульнага карыстання. Для распаўсюджвання пісьменнасці Яраслаў загадаў духавенству навучаць дзяцей, а ў Ноўгарадзе, па позніх летапісных дадзеных, устроіў вучылішча на 300 хлопчыкаў. Пры Яраславе прыехалі ў Русь з Візантыі царкоўныя спевакі, якія навучылі мясцовых спевакоў асьмагласнаму (дземественнаму) спеву.

Найболей вядомым Яраслаў як заканадавец: яму прыпісваецца найстаражытны помнік права Русі — «Устав» або «Суд Ярослаўль» або «Руская Праўда». Акрамя «Праўды» пры Яраславе з'явіўся царкоўны статут або «Кормчая кніга» — пераклад візантыйскага Намаканона. Немалую ролю ў дзейнасці Яраслава мелі і клопаты аб унутраным добраўпарадкаванні Русі, яе спакоі і бяспецы. Падобна бацьку, ён засяляў стэпавыя прасторы, будаваў гарады (Юр'еў, Яраслаўль), працягваў палітыку папярэднікаў па ахове межаў і гандлёвых шляхоў ад качэўнікаў і па абароне інтарэсаў рускага гандлю ў Візантыі. Яраслаў абгарадзіў гарадкамі паўднёвую мяжу Русі са стэпам.

Час Яраслава быў эпохай дзейных зносін з дзяржавамі Захаду. Яраслаў быў у роднасных сувязях з варагамі: сам ён быў жанаты на шведскай прынцэсе Інгігердзе, а нарвежскі прынц Гаральд Смелы пабраўся шлюбам з яго дачкой Лізаветай. Некаторыя сыны Яраслава таксама былі жанатыя на замежных прынцэсах (Усевалад, Святаслаў). Радавітыя варагі знаходзілі прытулак і абарону ў Яраслава (Олаў, Магнус Добры, Гаральд Смелы); варажскія гандляры карыстаюцца яго адмысловым заступніцтвам. Сястра Яраслава Марыя была замужам за Казімірам Польскім, другая дачка яго Анна — за Генрыхам I Французскім, трэцяя, Анастасія — за Андрэем I Венгерскім. Ёсць звесткі замежных летапісцаў аб роднасных сувязях з англійскімі каралямі і аб знаходжанні пры двары Яраслава двух англійскіх прынцаў, якія шукалі ратунку. Сталіца Яраслава, Кіеў, заходнім падарожнікам падавалася супернікам Канстанцінопаля; яе ажыўленасць, выкліканая даволі інтэнсіўнай для таго часу гандлёвай дзейнасцю, дзівіла заходніх пісьменнікаў 11 ст. Яраслаў памёр у Вышгарадзе (пад Кіевам), 76 гадоў ад нараджэння (1054), падзяліўшы Русь паміж сынамі. Ён пакінуў завяшчанне, у якім перасцерагаў сыноў ад міжусобіц і пераконваў жыць у сяброўстве.

Зноскі

  1. Традыцыйная дата паводле ПВЛ, аднак паводле іншых звестках ён нарадзіўся ў перыяд паміж 983 і 986 гадамі.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]