Лідскі замак

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Замак
Лідскі замак
Лідскі замак (2006)
Лідскі замак (2006)
53°53′13,91″ пн. ш. 25°18′10,2″ у. д.HGЯO
Краіна Рэспубліка Беларусь
Горад Ліда Горад Ліда, вуліца Замкавая, 1
Дата заснавання 1330
Дата пабудовы 1330-я
Матэрыял бутавы камень і цэгла

Лідскі замак — замак у горадзе Ліда, пабудаваны ў 1330-я гады паводле даручэння князя Гедзіміна. Уваходзіў у лінію процікрыжацкай абароны Навагрудак — Крэва — Меднікі — Трокі.

Археалагічныя даследаванні[правіць | правіць зыходнік]

Археалагічныя даследаванні Лідскага замка праводзілі М. А. Ткачоў (1970), А. А. Трусаў (1977—1978, 1980, 1985), Аляксандр Канстанцінавіч КраўцэвічА. К. Краўцэвіч (1986—1987). Ускрыта каля 3260 м2 плошчы замкавага двара. Культурны пласт 0,4—0,8 м у цэнтры двара і каля 2 м паблізу паўночнай сцяны. Знойдзены металічныя вырабы (салдацкія абцасныя і конскія падковы, нажы, крэсівы, нажніцы, ключы, замкі, наканечнікі стрэл і арбалетныя балты), шкляны, керамічны посуд (рынкі, гаршкі, збаны, глякі, куфлі, чаркі, кубкі, галеркі і інш.), пакрыты зялёнай палівай або тэракотавы; каменныя ядры ад каменямётаў, вырабы з косці. Трапляюцца заходнееўрапейскія керамічныя вырабы. Сабрана вялікая калекцыя гаршковай (XIVXVI стст.) і каробчатай кафлі (большасць пакрыта зялёнай палівай) з вонкавымі пласцінамі, аздобленымі раслінным, геаметрычным і сюжэтным арнаментам. Знойдзены сярэбраныя і медныя манеты, у т.л. манеты XIV ст. князёў Кейстута і Вітаўта, грошы XIV ст., соліды XIV ст. і інш.

Архітэктура і планіроўка[правіць | правіць зыходнік]

За аснову замка ўзяты тып абарончага збудавання, вядомага пад назвай кастэль. Замак быў збудаваны з бутавага каменю і цэглы, меў у плане форму няправільнага чатырохвугольніка (нагадвае трапецыю, 93,5х83,5х80х84 м) з дзвюмя вуглавымі вежамі, і быў пастаўлены на насыпным пясчаным узгорку (вышыня 5—6 м), абкружаным балоцістымі берагамі рэк Лідзея і Каменка, з поўначы — ровам шырынёй каля 20 м, які злучаў гэтыя рэкі і аддзяляў замак ад горада. Пазней (верагодна, у XVIXVII стст.) у сістэму перадзамкавых умацаванняў з усходу было ўключана штучнае возера. Асноўнае абарончае значэнне мелі пастаўленыя на невысокім падмурку (70—80 см) сцены вышынёй 12 м, таўшчынёй 1,5—2 м. Уверсе яны пераходзілі ў баявую галерэю, сценка якой была складзена з цэглы (таўшчыня 7 см), мела адзін рад байніц, размешчаных на адлегласці 2,4 м адна на адной. Памост галерэі апіраўся на драўлныя бэлькі. На паўднёвых і ўсходніх сценах замка на каменных фігурных кансолях стаялі 2 цагляныя прыбіральні — «каморкі патрэбныя».

Ад паўднёва-заходняя вежа (пабудавана ў 1-й палове XIV ст.) захаваліся толькі фрагменты падмуркаў, якія зроблены без перавязкі з замкавымі сценамі, але на адным узроўні з падмуркамі апошніх. Вежа была ў плане квадратная (11,3х11,3 м), падмуркі (шырыня каля 3 м, глыбіня да 70 см) складзены з вялікіх і сярэдніх камянёў, ніжнія рады якіх перасыпаны чырванаватай глінай, верхнія — на вапнавай рошчыне. Паўночна-ўсходняя вежа (узведзена ў канец XIVXV стст.) мела выгляд крыху перакошанага рознабаковага чатырохвугольніка (12х12,5х12,3х12,15 м) і была прыбудавана да замкавых муроў без перавязкі. Таўшчыня яе сцен з боку двара дасягала 3 м, дакладка да сцен замка — 83 см. Мела аздоблены фігурнай цэглай арачны ўваход з боку двара і лесвіцу ў тоўшчы заходняй сцяны шырынёй 1 м з драўлянымі прыступкамі на цаглянай аснове. У паўночнай, усходняй і паўднёывй сценах захаваліся пячныя нішы. Першы паверх быў перакрыты крыжовым скляпеннем. Прасочаны рэшткі драўлянай падлогі. Абедзве вежы былі накрыты шатровымі дахамі і не выступалі за перыметр сцен.

У замак вялі 3 уваходы, 2 з іх — ва ўсходняй сцяне. Меншая брама шырынёй 2,5 м і вышынёй 3 м завяршалася стральчатай аркай і служыла для штодзённага карыстання; большая шырыня каля 4,5 м і вышыня да 6 м выконвала ролю параднай брамы. Над яе паўцыркульнай аркай размяшчаўся ляпны картуш з выявай дзяржаўнага герба ВКЛ «Пагоня». Большы ўваход меў разгрузачную спічастую нішу, прарэзаную ўваходным праёмам меншых памераў. Магчыма, тут быў пад’ёмны мост. Паўднёвая сцяна замка прарэзана на вышыні каля 2 м ад зямлі скразным праёмам з паўцыркульнай аркай — запасным ходам для раптоўных вылазак гарнізона або скрытага выхаду ў крытычныя моманты абароны.

Замкавыя і вежавыя муры складзены ў асноўным з палявых камянёў. Вонкавыя паверхі зроблены з вялікіх валуноў, пакладзеных гарызантальнымі радамі. Прамежкі паміж валунамі запоўнены каменнымі асколкамі на вапнавай рошчыне (цагляныя кліны сустракаюцца вельмі рэдка). У якасці арматуры выкарыстоўвалі драўляныя бэлькі. Цэглу ўжывалі толькі для асноўных элементаў канструкцыі і архітэктурных дэталей. 3 яе выкладзены вуглы замкавых і вежавых муроў дэкаратыўньш паясы на фасадах сцен, аркі, скпяпенні, сценкі байніц. Цагляныя паясы на знешняй паверхні замкавых сцен выкананы ў тэхніцы балтыйскай, або вендскай, муроўкі (чаргаванне 2 лажкоў і тычка).

На замкавым двары размяшчаліся праваслаўная царква (у 1533 г. перанесена ў горад), жылыя і гаспадарчыя пабудовы, у т.л. дом каменданта замка, казармы, склады, калодзежы, з 1568 — суд, архіў, астрог. Жылыя памяшканні былі на верхніх паверхах вежаў.

Аблогі і бітвы[правіць | правіць зыходнік]

Лідскі замак зведаў шмат аблог і штурмаў. У 1384 г. пасля штурму замак узялі крыжакі і часткова разбурылі. У 1392 г. атрады нямецкіх і англійскіх рыцараў і войскі іх тагачаснага саюзніка князя Вітаўта аблажылі і ўзялі замак.

Замак неаднаразова быў абаронены ад нападаў: у 1394 г. — ад атрадаў англійскіх і французкіх рыцараў, у 1406 г. — ад атрадаў смаленскага князя Юрыя Святаславіча, у 1433 г. — ад войскаў князя Свідрыгайлы, у 1506 г. — ад загонаў крымскіх татар.

Улетку 1659 г. замак штурмам захапіла рускае войска. Падчас Паўночнай вайны (1700-21) замак быў двойчы разбураны шведамі, якія ўзарвалі яго вежы. Апошняя бітва тут адбылася ў 1794 г. паміж паўстанцамі Касцюшкі, якія бараніліся ў руінах замка, і царскімі войскамі.

Разбурэнне[правіць | правіць зыходнік]

У 1891 г. Ліда згарэла, прычым агонь спляжыў яе цэнтр, лучна з будынкам ратушы XVIII ст. Гарадскія ўлады пачалі разборку і распродаж замкавых муроў, выкарыстоўваючы іх для адбудовы горада. 3 адхонаў замкавага пагорка сталі браць пясок. Тады былі амаль цалкам знішчаны рэшткі паўднёва-заходняй вежы і разабрана частка заходняй сцяны. Толькі ўмяшанне археалагічнай імператарскай камісіі з Пецярбурга спыніла гэты вандалізм. Вывучэннем і кансервацыяй замка займаўся рускі архітэктар-рэстаўратар У. В. Суслаў[1].

У 1920-я гг., замкавыя муры былі крыху падноўлены польскімі рэстаўратарамі. На месцы парушанага паўночна-заходняга вугла з'явіліся драўляныя вароты, праз якія можна было трапіць на замкавы падворак. Улетку тут часта спыняўся вандроўны цырк альбо звярынец, а зімой пасярэдзіне двара ставілі ёлку і залівалі коўзанку.

Летам 1929 г. замак вывучаў вядомы беларускі мастак Язэп Драздовіч і прысвяціў яму альбом замалёвак.

У 1953 г. Лідскі замак увайшоў у спіс помнікаў, узятых пад дзяржаўную ахову, хоць гэта і не спыніла яго разбурэння. У наступныя дзесяцігоддзі на тэрыторыі замка існаваў невялікі стадыён, часта спыняўся перасоўны звярынец.

Аднаўленне[правіць | правіць зыходнік]

Сучасны выгляд замка

У 1-й чвэрці XX ст. зроблена частковая кансервацыя. У 1982 г. зроблена поўная кансервацыя Лідскага замка. Затым два дзесяцігоддзі вяліся (з перапынкамі) рэстаўрацыйныя работы. Маштабная рэстаўрацыя замку праведзена ў 2010 г.

Замак стаў цэнтрам рыцарскіх фэстаў. Тут плануецца размяшчэнне музейнай экспазіцыі.

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

У філатэліі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 290. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Багласов, С. Г., Трусов, О. А. Историко-архитектурные исследрвания и реставрация Лидского замка // Вопросы архитектуры Литовской ССР = LIETUVOS TSR ARCHITEKTUROS KLAUSIMAI / Литов. НИИ строительства и архитектуры. Т. 7. Вып. 2. — Вильнюс: Мокслас, 1981. — 126, [2] c.: ил.
  • Ткачоў, М. А. Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. / М. А. Ткачоў; АН БССР, Ін-т гісторыі; [рэд. П. А. Раппапорт]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1978. — 141, [1] с.
  • Трусаў, А. А. Архітэктурна-археалагічнае даследаванне Лідскага замка // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1979. — № 4. — С.
  • Трусаў, А. А. Лідскі замак / А. А. Трусаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 15—16. — ISBN 978-985-11-0354-2.
  • Трусаў, А. А. Старадаўніх муроў адраджэнне = Древних стен возрождение: мінулае і сучаснасць Лідскага замка / А. А. Трусаў; [пер. на рус. Л. В. Пятровіч]. — Мн.: Полымя, 1990. — 78, [1] с.: іл. — (Помнікі беларускага дойлідства). — ISBN 5-345-00307-6.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]