Горад Кобрын

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Кобрын
Кобрын
Kobryn street Suvorovskaya.JPG
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Каардынаты Каардынаты: 52°13′00″ пн. ш. 24°21′00″ у. д. / 52.216667° пн. ш. 24.35° у. д. (G) (O) (Я)52°13′00″ пн. ш. 24°21′00″ у. д. / 52.216667° пн. ш. 24.35° у. д. (G) (O) (Я)
Краіна
Вобласць
Раён
Першае згадванне
Насельніцтва
51 300 чалавек (2009)
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 1642
Паштовы індэкс
225301—225306, 225860
Аўтамабільны код
1
Кобрын (Беларусь)
Кобрын
Кобрын
Кобрын (Брэсцкая вобласць)
Кобрын
Кобрын

Ко́брын (афіц. транс.: Kobryn) — горад у Брэсцкай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Кобрынскага раёна, на сутоках Мухаўца і Дняпроўска-Бугскага канала. У 52 км ад Брэста. Чыгуначная станцыя на лініі БрэстГомель. Вузел аўтадарог на Мінск, Брэст, Пінск, Ковель, Маларыту. Насельніцтва 50,5 тыс. чал. (2006).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Існуе некалькі версій паходжання тапоніма «Кобрын»[1]. На думку беларускага географа В. Жучкевіча, назва горада ўтварылася ад імя зніклага народа «обры», які паводле старажытных летапісаў насяляў Заходняе Палессе[2]. Згодна з меркаваннем І. Сташэўскага тапонім утварыўся праз засваенне кельцкага імя Кобрунус[3], тым часам А. Трубачоў адкідаў кельцкае паходжанне як неабгрунтаванае і тлумачыў слова «Кобрын» як вынік складання прыстаўкі к- са стараславянскім -брьние (бруд)[4].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Першы пісьмовы ўспамін пра Кобрын як уладанне князёў уладзіміра-валынскіх змяшчаецца ў Іпацьеўскім летапісе і датуецца 1287:

" Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой Кобрынь и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…
Іпацьеўскі летапіс
"

У пачатку XIV ст. паселішча далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. З 1366 Кобрын знаходзіўся ва ўладанні вялікага князя Альгерда. На працягу XIV ст. на месцы старажытнага дзядзінца і пасада збудавалі драўляныя замкі (існавалі да канца XVIII)[5]. У 1404 горад стаў сталіцай княства, што знаходзілася ва ўладанні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў Кобрынскіх. Пад 1465 упершыню згадваецца Спаскі манастыр. У 1-й палавіне XVI ст. у месце збудавалі касцёл[5].

У 1519 Кобрын стаў цэнтрам староства, а ў 1520 — сталіцай павета Падляскага ваяводства. З 1532 горад знаходзіўся ва ўладанні каралевы і вялікай княгіні Боны Сфорцы, за якой юрыдычна аформілася Кобрынская эканомія і пачаліся меліярацыйныя работы (канал каралевы Боны)[5]. Станам на 1563, паводле рэвізіі, у Кобрыне было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Брэсцкая, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая[6]; дзейнічалі касцёл, 3 праваслаўныя царквы, Спаскі манастыр[7]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) горад страціў павятовы статус і ўвайшоў у склад Берасцейскага павета Берасцейскага ваяводства.

У 1586 Кобрын перайшоў да каралевы-ўдавы і вялікай княгіні Ганны Ягелонкі, дачкі Боны Сфорцы і Жыгімонта Старога, якая адрознівалася актыўнасцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 снежня 1589 яна надала гораду Магдэбургскае права, каб стымуляваць развіццё рамёстваў і гандлю і павялічыць даходнасць гарадской гаспадаркі, а таксама пячатку і герб: «у срэбным полі выява святых Ганны і Марыі з немаўлём Ісусам на руках»[8]. У 1589 Ганна Ягелонка асабіста прыбыла ў горад і ўрачыста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём Жыгімонтам ІІІ Вазай (15871632). Кобрын меў магдэбургскае права да 1766. У 1596 Спаскі манастыр прыняў унію[7].

У пачатку XVII ст. у Кобрыне было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў[6]. Па стане на 1597 горада складалася з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесця, налічвала 550 сядзібных участкаў. У цэнтры была рыначная плошча з ратушай і 32 участкамі забудовы[7]. У 1626 адбыўся Кобрынскі сабор[6], пры Спаскім манастыры адкрылася школа[7].

У 2-й палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя Кобрын значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. У верасні 1648 года казацкія атрады акружылі Кобрын і разбілі харугву стольніка Вінцэнта Корвін Гасеўскага, практычна ўвесь горад быў спалены. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 1700 жыхароў, 478 дамоў.

З-за страты эканамічнага значэння ў 1766 яго перавялі ў разрад мястэчак[9]. У 1784 тут знаходзіўся кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, які накіроўваўся на адкрыццё Каралеўскага канала. Станам на 1790 у месце было 2160 жыхароў і 360 дамоў[7]. У 1791 Кобрын зноў стаў сталіцай павета. 14 верасня 1794 расійскія акупацыйныя войскі А. Суворава разбілі пад Дзівінам перадавыя аддзелы паўстанцаў Т. Касцюшкі і занялі горад.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Кобрын апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, дзе стаў цэнтрам павета[9]. Імператрыца расійская Кацярына II падаравала колішні магдэбургскі горад Сувораву.

Помнік Кобрынскай бітве (1812)

У вайну 1812 года 27 ліпеня пад Кобрынам расійскія войскі здабылі першую перамогу над арміяй Напалеона. Па стане на 1817 тут было 326 будынкаў, з іх 4 камяніцы. У 1845 гораду даравалі новы, расійскі герб. У 1882 пачаўся рух на лініі Палескае чыгункі ПінскЖабінка, у Кобрыне з'явілася чыгуначная станцыя. У 1895 пажар знішчыў трэць горада. У пачатку ХХ ст. у Кобрыне было 25 камяніц і 1202 драўляныя будынкі, дзейнічалі 2 праваслаўныя царквы, касцёл, сінагога і некалькі яўрэйскіх малітоўных школ, павятовае вучылішча, прыходскае вучылішча з жаночай зменай, прыватнае жаночае 1-класнае вучылішча, яўрэйскае жаночае вучылішча і некалькі хедараў.

У 1915 годзе Кобрын быў акупаваны нямецкімі войскамі, а ў 1919 годзе заняты польскай арміяй. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Кобрын апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам павета Палескага ваяводства.

У 1939 Кобрын увайшоў у БССР, дзе ў 1940 стаў цэнтрам раёна. У Другую сусветную вайну з 23 чэрвеня 1941 да 20 ліпеня 1944 горада знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Падчас вайны генацыду падверглася яўрэйскае насельніцтва горада, якое складала тады 70 % жыхароў. У паваенны перыяд горад бурна развіваецца, хутка расце насельніцтва. У 1959 годзе ў горадзе было 13,7 тысяч жыхароў, у 1970 — 24,9 тысяч жыхароў.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

  • XIX стагоддзе: 1817 — 1427 чал., з іх 899 юдаісты[10]; 1848 — 1673 чал.[7]; 1878 — 7789 чал. (4405 муж. і 3384 жан.), у тым ліку 2876 праваслаўных, 473 каталікі, 4431 іўдзей, 9 магаметан[10]; 1897 — 10 355 чал.[7]
  • XX стагоддзе: пач. ХХ ст. — 8998 чал., з іх паводле саслоўя: мяшчан 6131, цэхавых 1389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнікаў 88, ваенных 238, сялян 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, іўдзеяў 6036, іншых веравызнанняў 46[9]; 1907 — 8754 чал.[11]; 1921 — 8208 чал.[7]; 1931 — 10 101 чал.[7]; 1956 — 11 тыс. чал.[12]; 1959 — 13,7 тыс. чал.; 1970 — 24,9 тыс. чал.; 1972 — 26,3 тыс. чал.[13]; 1991 — 49,4 тыс. чал.[14]; 1996 — 51,6 тыс. чал.[15]
  • XXI стагоддзе: 2004 — 50,8 тыс. чал.; 2006 — 50,5 тыс. чал.; 2008 — 51,1 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 — 51,3 тыс. чал.; 2009 — 51 166[16] чал. (перапіс)

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовы, лёгкай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Беларусь», «Сувораў». Кобрын — цэнтр турызму нацыянальнага значэння.

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

У Кобрыне працуюць 9 сярэдніх, базавая, музычная і 2 спартыўныя школы, школа-інтэрнат.

Медыцына[правіць | правіць зыходнік]

Медыцынскія паслугі аказвае гарадская бальніца.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Дом-музей Суворава

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, 2 кінатэатры, дом культуры, Кобрынскі ваенна-гістарычны музей імя А. В. Суворава.

Забудова[правіць | правіць зыходнік]

Дамы на вуліцы Леніна (Бабруйскай)

Планаванне і забудова Кобрына маюць шматвекавую гісторыю. Ля месца ўпадзення рэчкі Кобрынкі ў Мухавец у старажытнасці заклалі першае ўмацаванне, на якім пазней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIIIXIX стагоддзяў цэнтр Кобрына забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крам і майстэрань.


Выдатныя мясціны[правіць | правіць зыходнік]

Аляксандра-Неўскі сабор
Гарадскі парк

Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Будынак былой сінагогі ў Кобрыне.
Мастак А. Наліваеў.

Гарады-пабрацімы[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Шаблон:Крыніцы/Беларускі класічны правапіс, 2005 С. 24.
  2. Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 164.
  3. J. Staszewski. Słownik geograficzny. — Warszawa, 1959. S. 147.
  4. Трубачев О. Н. Названия рек правобережной Украины. — М.: «Наука», 1968. С. 210.
  5. 5,0 5,1 5,2 Валерый Грынявецкі. Кобрын // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 116.
  6. 6,0 6,1 6,2 Валерый Грынявецкі. Кобрын // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 117.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 Кобрын // Шаблон:Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі
  8. Кобрын // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  9. 9,0 9,1 9,2 Кобрин // Горад Кобрын // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  10. 10,0 10,1 Kobryń // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883. S. 205
  11. Kobryń // Шаблон:Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі
  12. Кобринь // Шаблон:Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства
  13. Кобрин // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  14. Кобрин // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  15. Леў Казлоў. Кобрын // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. С. 218.
  16. Перепись населения — 2009. Брестская область(руск.)  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]