Вялікія князі літоўскія

Вялікі князь літоўскі — найвышэйшы княжацкі тытул у ВКЛ. Вялікі князь быў кіраўніком дзяржавы. Яму былі падначалены князі, магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі. Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы: весці міжнародныя справы, уступаць у саюзы, абвяшчаць вайну і заключаць мір, распараджацца ўзброенымі сіламі дзяржавы, дзяяржаўнай маёмасцю, даходамі і скарбамі, дараваць дзяржаўную маёмасць, тытулы і званні, ажыццяўляць вышэйшы суд і памілаванне засуджаных. Яму належала заканадаўчая ініцыятыва, усе асноўныя законы і прававыя акты выдаваліся за яго подпісам. Прывілей 1447 г. і прывілей 1492 г. юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя літоўскага. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй і ўнутранай палітыкі. Нягледзячы на тое, што заканадаўчыя акты, у тым ліку Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г., падкрэслівалі, што ўлада вялікага князя ад Бога, яго становішча было тыповым для абмежаванага феадальнага манарха, правы яго грунтаваліся на выбарнай аснове. Калі ў XIV ст. Рада Вялікага княства Літоўскага пры вялікім князе была толькі дарадчым органам, то пазней яе значэнне намнога павысілася, многія мерапрыемствы дзяржаўнага кіравання маглі быць здзейснены толькі з яе згоды. У адсутнасць вялікага князя рада фактычна была вышэйшым дзяржаўным органам і дзейнічала самастойна. Абмежаванне ўлады вялікага князя літоўскага прадугледжвалася заканадаўствам ВКЛ у форме клятвы і абяцання вялікім князем захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. Напрыклад, вялікаму князю забаранялася пачынаць вайну або ўстанаўліваць падаткі на ваенныя патрэбы без дазволу на тое сойма, выдаваць законы, якія б пярэчылі Статуту ВКЛ, раздаваць духоўныя і свецкія пасады, тытулы і землі ВКЛ іншаземцам, у тым ліку польскай шляхце.

Пасля Люблінскай уніі 1569 г. вялікі князь ВКЛ адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале агульнай саюзнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Вялікі князь акрамя гэтага тытула, меў тытулы па назве земляў, якімі валодаў. Напрыклад, Жыгімонт III Ваза меў тытулы караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага, інфлянцкага, наследнага гаспадара і караля шведскага, гоцкага, вандальскага, вялікага княжыча фінляндскага і інш.

Вялікія князі літоўскія да Люблінскай уніі (1569 г.)

Гады кіравання	Ілюстрацыя	Беларуская мова	Літоўская мова	Польская мова
каля 1236 — 1263		Міндоўг	Mindaugas	Mendog
1263 — 1264		Транята	Treniota	Treniota
1264 — 1266		Войшалк	Vaišelga	Wojsiełk
1267 — 1270		Шварн Данілавіч	Švarnas	Szwarno
1270 — 1282		Трайдзень	Traidenis	Trojden
1280-е гг.		Даўмонт	Daumantas	Dowmunt
1282 — 1292		Будзівід	Butvydas	Pukuwer
1292 — 1294		Будзікід	Butigeidis	Butygejd
1294 — 1316		Віцень	Vytenis	Witenes
1316 — 1341		Гедзімін (Ґедымін)	Gediminas	Giedymin
1341 — 1345		Яўнут	Jaunutis	Jawnut
1345 — 1377		Альгерд	Algirdas	Olgierd
1377 — 1381		Ягайла	Jogaila	Władysław II Jagiełło
1381 — 1382		Кейстут	Kęstutis	Kiejstut
1382 — 1392		Ягайла	Jogaila	Władysław II Jagiełło
1392 — 1430		Вітаўт	Vytautas	Witold
1430 — 1432		Свідрыгайла (Сьвідрыгайла)	Švitrigaila	Świdrygiełło
1432 — 1440		Жыгімонт Кейстутавіч	Žygimantas Kęstutaitis	Zygmunt Kiejstutowicz
1440 — 1492		Казімір	Kazimieras Jogailaitis	Kazimierz Jagiellończyk
1492 — 1506		Аляксандр	Aleksandras	Aleksander Jagiellończyk
1506 — 1548		Жыгімонт I Стары	Žygimantas Senasis	Zygmunt Stary
1544 — 1569		Жыгімонт II Аўгуст	Žygimantas Augustas	Zygmunt August

Вялікія князі літоўскія пасля Люблінскай уніі (1569 г.)

• Генрых Валуа (1573) — адначасова кароль польскі.
• Стэфан Баторый (1576—1586) — адначасова кароль польскі.
  • Максіміліян Габсбург (1575—1576) — імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі, абраны па падвойнай элекцыі 1575 г. адначасова з Баторыям.
• Жыгімонт Ваза (1587—1632) — адначасова кароль польскі Зігмунт III.
  • Максіміліян Габсбург (1587—1589) — эрцгерцаг, сын імператара Максіміліяна II, абраны па падвойнай элекцыі 1587 г. адначасова з Жыгімонтам Вазай.
• Уладзіслаў Ваза (1632 — 1648) — адначасова кароль польскі Уладзіслаў IV.
• Ян Казімір Ваза (1648 — 1668) — адначасова кароль польскі Ян II Казімір.
  • Карл Густаў, кароль Швецыі, па заключэнні Кейданскай уніі лічыцца сваімі прыхільнікамі за вялікага князя літоўскага ў 1655—1660.
• Міхал Вішнявецкі (1669—1673) — адначасова кароль польскі.
• Ян Сабескі (1674—1696) — адначасова кароль польскі Ян III.
• Аўгуст Моцны (1697—1706) — адначасова кароль польскі Аўгуст IІ і курфюрст саксонскі Фрыдрых Аўгуст І.
  • Франсуа Луі Бурбон (1697) — прынц дэ Конці, абраны па падвойнай элекцыі 1697 г. адначасова з Аўгустам ІІ.
  • Станіслаў Ляшчынскі (13 ліпеня 1704—1706) — адначасова кароль польскі Станіслаў II, абраны канфедэрацыяй. Да адрачэння ў 1706 годзе Аўгуста Моцнага уладарыў адначасова з ім.
• Аўгуст Моцны (1709—1733) — другі раз, адначасова кароль польскі пад імем Аўгуст II.
• Аўгуст Сас (1733 — 1763) — адначасова кароль польскі Аўгуст III і курфюрст саксонскі Фрыдрых Аўгуст ІІ.
  • Станіслаў Ляшчынскі (1733) — другі раз, адначасова кароль польскі Станіслаў II, абраны па падвойнай элекцыі 1733 г. адначасова з Аўгустам ІІІ.
• Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (1764—1795) — адначасова кароль польскі.
• Наследныя Вялікія князі Літоўскія пасля 1795 г.

Гл. таксама

• Вялікі князь
• Вялікае княства Літоўскае