Пустальга звычайная

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Пустальга звычайная
Common kestrel falco tinnunculus.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Falco tinnunculus (Linnaeus, 1758)

Ахоўны статус
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   175620
NCBI   100819
EOL   1049167

Звыча́йная пу́стальга [Falco tinnunculus], драпежная птушка з атраду сокалападобных (Falconiformes) сямейства сакаліных (Falconidae), самая распаўсюджаная драпежная птушка Цэнтральнай Еўропы пасля звычайнага канюка. Птушка 2007 года ў Германіі, сімвал САПР (Саюз аховы прыроды Расіі) 2002 года. Добра вядомая птушка, таму што ахвотна селіцца ў гарадах і лятае адметным чынам.

Этымалогія назвы[правіць | правіць зыходнік]

Навуковая назва tinnunculus (літар. гучны, зыклівы.) паходзіць ад голасу звычайнай пустальгі, які нагадвае гукі «ці, ці, ці, ці». Тон і хуткасць голасу мяняецца ў залежнасці ад абставін.

Звычайная назва Лічыцца, што ўсходнеславянскае пустальга паходзіць ад слова «пусты», верагодна, таму, што птушка з'яўляецца непрыдатнай для сакалінага палявання.[1] У іншых мовах птушку называюць паводле яе іншых адметнасцяў. Напрыклад, нямецкае Turmfalke (літар. вежавы сокал) паходзіць ад таго, што звычайная пустальга ахвотна гняздуецца ў будынках, аддаючы перавагу іх верхняй частцы. Дыялектна-рэгіянальныя нямецкія назвы Rüttelfalke і Rüddelgeier (напрыклад, сокал-трапятун) перадаюць характэрныя асаблівасці палёту. Назвы сценавы, кафедральны і царкоўны сокал (ням. Mauerfalke, Domfalke, Kirchfalke) сведчаць аб найбольш тыповых мясцінах гнездавання на тэрыторыі паселішчаў чалавека. Сустракаецца ў нямецкай мове і назва галубіны шуляк (Taubensperber), што аднак з'яўляецца некалькі памылковай інтэрпрэтацыяй харчавальнага спектру птушкі. У адрозненні ад сапсана, галубы толькі ў выключных выпадках становяцца здабычай звычайнай пустальгі, у першую чаргу з-за значных памераў голуба.

У Расіі, Беларусі, Украіне сустракаецца таксама і назва «трасучка», якая паходзіць ад характэрнага палёту птушкі, калі яна трасецца, трапечацца ў паветры ў пошуках здабычы.[2] Падрабязна аб этымалогіі назвы гл. таксама: пустальга

Вонкавы выгляд[правіць | правіць зыходнік]

Пер'е[правіць | правіць зыходнік]

Афарбоўка пер'я звычайнай пустальгі яскрава з'яўляе палавы дымарфізм. Асабліва адметная розніца афарбоўкі пер'я галавы самцоў і самак. Галава самца светла-шэрая, у самкі іржава-бурага колеру. Далей, на рыжа-бурай спіне самца размешчаны невялікія чорныя і часткова ромбавідныя плямы. Верхнія крыючыя хваста, задняя спіна і хваставое пер'е аднолькавага светла-шэрага колеру. Канец з кантрастным пераходам у чорны колер, а затым у белую кайму. Ніжняя частка светла-крэмавая, у выключных выпадках з лёгкімі рыжаватымі плямамі і палоскамі. Ніжняя частка жывата і ніжнія крыючыя крылаў амаль што белага колеру.

Пустальга звычайная (Falco tinnunculus), злева самка, справа знізу самец з тыповымі цёмнымі крапінамі

У дарослай самкі па спіне праходзяць падоўжныя цемнаватыя палосы. У адрозненні ад самца хвост таксама рыжы, з некалькімі падоўжнымі кантрастнымі палоскамі. У ніжняй частцы пер'е самак значна цямнейшае чым у самцоў, з больш адметнымі плямінамі. Афарбоўка пер'я маладых птушак адпавядае каляроваму спектру самкі, але крылы выглядаюць больш скругленымі і карацейшымі чым у дарослых экзэмпляраў. Акрамя таго, акантоўка іх контурнага пер'я (Remiges primarii) значна святлейшая. Васковіца і радужына ў дарослых асобін жоўтыя, у маладых птушак ад светла-сіняга да жаўтавата-зялёнага колеру.

У прадстаўнікоў абодвух палоў хвост закруглены, таму што вонкавыя пёры хваста карацейшыя за сярэдняе хваставое пер'е. У дарослых птушак аканечнасці крылаў дасягаюць канца хваста. Ногі жоўтыя, кіпцюры чорныя.

Будова цела[правіць | правіць зыходнік]

Звычайная пустальга, тыпова для сокалаў, мае 15 шыйных пазванкоў, што дазваляе птушцы паварочваць шыйную храбтоўніцу на 180°. Без павароту галавы звычайная пустальга мае вугал назірання прыкладна ў 220°.

Велічыня цела і размах крылаў моцна вар'іруюць у залежнасці ад падвіда і індывідуума. У самцоў шырока распаўсюджанага ў Еўропе падвіду Falco tinnunculus tinnunculus звычайна сярэдняя даўжыня цела дасягае 34,5 см, у самак 36 см. Размах крылаў самца складае ў сярэднім амаль што 75 см, і адпаведна 76 см у самак.

Пры ўмовах нармальнага развіцця і харчавання сярэдняя вага самцоў складае прыкладна 200 г, самкі важаць на 20 г больш. Звычайна вага самца застаецца нязменнай на працягу году, у самак жа адзначаюцца значныя перапады; найбольшай вагі самкі дасягаюць у перыяд кладкі яек, калі могуць важыць, пры ўмове нармальнага харчавання, болей за 300 г. У буйнейшых (цяжэйшых) самак большая кладка і больш паспяхова гадуецца патомства.

Палёт[правіць | правіць зыходнік]

Палёт звычайнай пустальгі вызначаецца вельмі хуткімі ўзмахамі крылаў. Нават несвядомы чалавек без цяжкасцей распазнае звычайную пустальгу па гэтаму характэрнаму трапятальнаму палёту. У такім палёце птушка быццам «стаіць» у паветры на вышыні 10-20 м, падпільноўваючы здабычу. Узмахі крылаў надзвычай частыя, хвост пры гэтым пераважна шырока распластаны і трохі схілены ўніз. Рух крылаў адбываецца амаль што ў вертыкальнай плоскасці, пры ўзмахах крыламі ўверх і ўніз перамяшаюцца прыкладна аднолькавыя аб'ёмы паветра. Убачыўшы магчымую здабычу (напрыклад, палявую мыш), птушка стрымгалоў кідаецца на яе і хапае, прычым тармажэнне адбываецца толькі перад самай зямлёй.

Хуткасць палёту звычайнай пустальгі можа дасягаць 60 км/г.

Голас[правіць | правіць зыходнік]

Пры даследаванняў былі выяўлены 11 розных галасавых адценняў у самак і больш за 10 у самцоў. Крыкі ўмоўна падзяляюцца на некалькі тыпаў, пры гэтым вышыня, тон, моц і частата крыку мяняюцца залежна ад сітуацыі. Самцы і самкі змяняюць галасавое адценне, напрыклад, у час вывядзення патомства. У самак гэта асабліва адметна назіраецца ў такавальны перыяд альбо калі яна падае сігнал самцу аб недахопе корму ў перыяд высіджвання птушанят.

Гукі, якія нагадваюць «ці, ці, ці» альбо «кі, кі, кі» — прыкмета ўзбуджэння, чуваць іх у першую чаргу тады, калі птушка занепакоена ў гняздзе. Варыянты гэтага крыку сустракаюцца і незадоўга да перадачы здабычы самцом у гняздо з самкай.

Гл. таксама Голас звычайнай пустальгі (фармат mp3), працягласць 1 мін. 12 сек.

Распаўсюджанасць[правіць | правіць зыходнік]

Распаўсюджанасць намінатнай формы ў Еўропе
зялёны=круглы год, жоўты=летам

Звычайная пустальга з'яўляецца шырока распаўсюджанай птушкай у Еўропе, Азіі і Афрыцы, дзе засяляе практычна ўсе кліматычныя зоны палеарктычнага, эфіопскага, і арыентальнага рэгіёнаў. У межах жыццёвага арэалу адрозніваюць шэраг падвідаў звычайнай пустальгі, але дакладную іх колькасць вызначыць цяжка, таму што не існуе адзінай думкі вучоных па падвідавай класіфікацыі. Наступныя акрэсленні падвідаў пераважна паводле Пьехокі (1991):

  • Falco tinnunculus tinnunculus: намінатная форма, засяляе практычна ўсю Палеантарктыку. Гнездавальны арэал сягае ад 68° паўночнай шыраты (Скандынавія) і 61° паўночнай шыраты (Расія) да астравоў Міжземнага мора і Паўночнай Афрыкі. Падвід распаўсюджаны таксама на Брытанскіх астравах.
  • Falco tinnunculus alexandri: радзімай падвіду з'яўляюцца астравы Зялёнага Мысу, Falco tinnunculus neglectus: сустракаецца на поўначы астравоў. Гэтым падвідам характэрна больш каларытная афарбоўка ў параўнанні з намінатнай формай, а таксама некалькі меншыя крылы.
  • Falco tinnunculus canariensis: селіцца на захадзе Канарскіх астравоў, сустракаецца таксама на Мадэйры. Falco tinnunculus dacotiae: распаўсюджаны на ўсходзе Канарскіх астравоў

Зімоўка[правіць | правіць зыходнік]

Пры дапамозе кальцавання птушак былі высветлены асноўныя рысы пералётных паводзінаў звычайнай пустальгі. Па шматлікім знаходкам кольцаў вядома, што звычайная пустальга можа паводзіць сябе і як пералётная, і як аселая, і як качэўная птушка. Пералётныя паводзіны птушкі змяняюцца пераважна ў залежнасці ад колькасці ежы ў адпаведным жыццёвым арэале.

Звычайная пустальга, самец

Птушкі, якія гняздуюцца ў Скандынавіі або краінах Прыбалтыкі, адлятаюць у большасці выпадкаў у вырай ў Паўднёвую Еўропу. Тады, калі градацыя палявой мышы надзвычай высокая, і, адпаведна, пошукі корму птушку не турбуюць, яна застаецца на зімоўку ў месцы свайго гнездавання. Так, напрыклад, нават на паўднёвым захадзе Фінляндыі назіраліся выпадкі, калі звычайная пустальга заставалася зімаваць і не адлятала ў вырай, таксама як касматаногі канюк і звычайны канюк. У выніку падрабязных даследаванняў высветлілася таксама, што птушкі, якія гняздуюцца ў Цэнтральнай Швецыі адлятаюць у вырай у Іспанію, часткова ў Паўночную Афрыку. Птушкі ж, якія гняздзяцца ў Паўднёвай Швецыі, адлятаюць у вырай перш усяго ў Польшчу, Германію, Бельгію і Паўночную Францыю.

Звычайныя пустальгі, якія гняздзяцца ў Германіі, Нідэрландах і Бельгіі, з'яўляюцца аселымі і качэўнымі птушкамі. Толькі невялікая колькасць індывідаў адважваецца на далёкую вандроўку і зімуе ў рэгіёнах, у якія адлятаюць птушкі з Скандынавіі. Птушкі Паўночнай Азіі і Усходняй Еўропы адлятаюць на паўднёвы ўсход, пры гэтым малодшыя асобіны відавочна адлятаюць значна далей, выбіраючы ў якасці сваіх зімовых кватэр побач з Паўднёвай Еўропай таксама Афрыку, дзе яны дасягаюць тэрыторый, якія мяжуюць альбо пераходзяць у трапічныя джунглі. Звычайныя пустальгі, якія гняздзяцца ў еўрапейскай частцы Расіі, адлятаюць у вырай таксама і ва ўсходнія рэгіёны Міжземнамор'я.

Зімавальныя тэрыторыі азіяцкіх папуляцый прасціраюцца ад прыкаспійскіх тэрыторый і паўднёвай Цэнтральнай Азіі да Ірака і паўночнага Ірана. Сюды таксама адносіцца і паўночная частка пярэдняй Індыі. Таксама і азіяцкія папуляцыі з'яўляюцца аселымі і качэўнымі птушкамі, калі жыццёвы арэал забяспечвае неабходную колькасць здабычы ў зімовы перыяд.

Пералётныя паводзіны[правіць | правіць зыходнік]

Звычайная пустальга з'яўляецца т.зв. шырокафронтнай пералётнай птушкай, якая не трымаецца традыцыйных пералётных маршрутаў. Гэтыя птушкі звычайна адлятаюць у вырай паасобку, а не групамі. Так, напрыклад, у 1973 годзе над Гібралтарскім пралівам сярод каля 210 тыс. сокалападобных праляцела 121 тыс. звычайных асаедаў, у той жа час звычайных пустальг было ўсяго толькі 1237. Гэтыя лічбы сведчаць, па-першае, аб тым, што шырокараспаўсюджаная ў Еўропе звычайная пустальга толькі ў невялікай колькасці адлятае ў вырай у Афрыку, і, па-другое, аб тым, што праз Міжземнамор'е гэтыя птушкі пралятаюць больш шырокім фронтам.

Падчас пералёту звычайныя пустальгі ляцяць адносна нізка і звычайна на вышыні ад 45 да 100 метраў. Пералёт птушка працягвае нават пры неспрыяльным надвор'і, бо, у адрозненне ад іншых сокалападобных, звычайная пустальга не залежыць ад спрыяльнай тэрмікі. Таму птушка перасякае нават Альпы, што амаль што немагчыма для, напрыклад, звычайнага канюка, які здольны на гэта толькі ў выключных выпадках. Падчас пералёту над Альпамі звычайная пустальга карыстаецца пераважна пераваламі, але пралятае таксама і над вяршынямі і леднікамі.

Жыццёвы арэал[правіць | правіць зыходнік]

Тыповыя жыццёвыя арэалы[правіць | правіць зыходнік]

Звычайная пустальга адносіцца да відаў, якія лёгка адаптуюцца да навакольных умоў, таму жыццёвыя арэалы птушкі вельмі разнастайныя. Птушка звычайна не селіцца ў густых закрытых лясных масівах, а таксама на бяздрэўных сцяпных ландшафтах. У Цэнтральнай Еўропе звычайна пустальга дастаткова распаўсюджана ў культурных ландшафтах, і можа жыць практычна ў любой мясціне, у непасрэднай блізкасці да якой ёсць край лесу або адкрытыя тэрыторыі, парослыя дрэвамі. Для палявання птушцы патрэбны адкрытыя плошчы з нізкай расліннасцю. Там, дзе адсутнічаюць дрэвы, звычайная пустальга сядае на слупы высакавольтных электрычных ліній. З 1950-х гадоў вядомы нават адзіны выпадак, калі птушка гняздзілася на Аркенійскіх астравах на тэрыторыі з поўнай адсутнасцю расліннасці.

Акрамя існавання адпаведнага месца для гнездавання, вырашальным крытэрыем у выбары жыццёвага арэалу звычайнай пустальгі з'яўляецца дастатковая колькасць магчымай здабычы. Калі корму хапае, птушка праяўляе вялікую прыстасаванасць да ландшафтаў з амаль што любым вышынным дыяпазонам. Так, напрыклад, у Гарцы і ў Рудных гарах існуе прамая залежнасць паміж прысутнасцю асноўнай здабычы птушкі, палявой мышы, і вышынным дыяпазонам, на якім сустракаецца звычайная пустальга. У Гарцы, пачынаючы з вышынь ~600 м, птушка сустракаецца ўсё радзей, а вышэй за 900 м амаль адсутнічае. У Альпах жа, дзе ў птушкі істотна іншы спектр здабычы, за паляваннем драпежніка можна назіраць на альпійскіх лугах нават на вышыні 2 000 метраў. На Каўказе птушка сустракаецца на вышынях да 3 400 метраў, на Паміры на вышыні звыш 4 000 метраў. У Непале пустальгу можна ўбачыць як у даліннай мясцовасці, так і на вышыні звыш 5 000 метраў. У Тыбеце птушку неаднойчы заўважалі ў высакагорных зонах на вышыні да 5 500 метраў.

Звычайная пустальга ў гарадскіх ландшафтах[правіць | правіць зыходнік]

Звычайная пустальга ♂ — птушкі аблюбоўваюць выступы і нішы высокіх будынкаў у гарадах

Звычайная пустальга таксама ахвотна селіцца ў межах вялікіх і малых гарадоў. Відавочна, што тэрыторыі палявання і месца гнездавання для птушка не абавязкова павінны быць ідэнтычнымі. Пустальга, якая гняздзіцца ў межах горада, павінна пакрываць вялікія дыстанцыі, каб здабыць сваіх традыцыйных мышэй. Так, напрыклад, птушкі, якія жывуць у Фрауэнкірхскай вежы ў Мюнхене, па кожную здабытую мыш мусяць пралятаць найменей 3 км. Даследаванні паказалі, што звычайная пустальга можа талераваць пяцікіламетровую адлегласць да сваіх паляўнічых месцаў. У некаторых птушак, якія гняздзяцца ў гарадах, назіраюцца перамены ў формах палявання, а таксама ў спектры здабычы. Больш падрабязная інфармацыя аб апошняй з'яве змешчана ў частцы артыкула формы палявання.

Прыкладам заселенага звычайнай пустальгой горада з'яўляецца Берлін. Берлінская даследчая група аб'яднання па ахове прыроды Германіі займаецца з пачатку 1980-х гадоў паводзінамі і асаблівасцямі птушак, пражываючых у гарадскіх умовах. Сярэдняя колькасць гнездавальных пар птушак у Берліне дасягае 200—300, але асабліва пасля халодных зім гарадская папуляцыя значна памяншаецца. У мэтах павялічэння папуляцыі штучна ствараюцца месцы патэнцыяльнага гнездавання пустальгі шляхам усталявання гнездавальных пляцовак у будынках грамадскага карыстання: цэрквах, школах альбо ратушах. «Натуральнымі» магчымымі месцамі гнездавання з'яўляюцца сценавыя нішы пераважна старых архітэктурных пабудоваў. Аднак у выніку санацыі колькасць апошніх год ад году значна памяншаецца. У большасці сучасных высотных будынкаў адсутнічаюць сценавыя праёмы і нішы, таму прыгоднасць такіх пабудоваў для месцаў гнездавання звычайнай пустальгі невялікая. Каля 60 працэнтаў папуляцыі птушак у Берліне гняздуецца сёння на спецыяльных падрыхтаваных чалавекам пляцоўках.

Адначасна гарады з'яўляюцца небяспечным месцам для птушак. Звычайныя пустальгі рэгулярна трапляюць у аўтамабільныя аварыі альбо разбіваюцца аб засцякленне сучасных будынкаў. Акрамя таго, час ад часу маладыя птушкі выпадаюць з гнездавых ніш і ў моцна аслабелым стане трапляюць на спецыяльныя станцыі. Так, берлінская даследчая група штогод даглядае і апякае каля 50 птушак на двух існуючых станцыях па ахове звычайнай пустальгі.

Корм і асаблівасці палявання[правіць | правіць зыходнік]

Здабыча[правіць | правіць зыходнік]

Гарадскія папуляцыі звычайнай пустальгі палююць пераважна на вераб'ёў і іншых дробных птушак. На адкрытых ландшафтах у дзённы рацыён птушкі ўваходзяць найперш невялікія млекакормячыя: палявыя мышы, рыжыя палёўкі, землярыйкі, паўхі ды іншыя палёўкавыя. Дамінантнае месца той ці іншай здабычы ў рацыёне звычайнай пустальгі вызначаецца ў першую чаргу лакальнымі ўмовамі адпаведнага жыццёвага арэалу. Так, у выніку навуковых даследванняў было выяўлена, што пустальгі, якія насяляюць востраў Амрум, кормяцца пераважна вадзянымі палёўкамі (Arvicola terrestris). У Паўднёвай Еўропе звычайная пустальга палюе і на казюрак — конікаў і жукоў, а таксама на рэптылій, напр., яшчарак. Калі значна паніжаюцца папуляцыі дробных млекакормячых, на гэтую здабычу пераходзяць таксама і птушкі, якія насяляюць Цэнтральную Еўропу. Маладыя птушкі, якія толькі пачынаюць вучыцца лятаць, кормяцца спачатку казюркамі і толькі набыўшы неабходны вопыт і сілу, пачынаюць весці паляванне на дробных млекакормячых.

Звычайная пустальга

Дзённы рацыён, які звычайна патрабуецца здаровай птушцы, адпавядае 25 % масы яе цела. У выніку роспалаці загінуўшых птушак было выяўлена, што ў страўніку звычайнай пустальгі ў сярэднім знаходзіцца каля двух напалову ператраўленых мышэй.

Формы палявання[правіць | правіць зыходнік]

Паводле паводзін у час палявання звычайную пустальгу можна аднесці да так званых захопнікаў: cхапіўшы здабычу, птушка ўтрымлівае яе кіпцюрамі, а затым дабівае каршэнем (моцным ударам) па патыліцы, прабіваючы яе дзюбай альбо ломячы шыю ахвяры. Такая форма палявання, якая пераважае пры паляванні на мелкіх млекакормячых, з'яўляецца тыповай для ўсіх сокалападобных.

Часам звычайная пустальга палюе ў г.зв. падпільнавальнай форме, пры якой птушка падпільноўвае здабычу, седзячы на ўзвышшах: палявых шулах, тэлеграфных слупах альбо галінках дрэў. Але самай характэрнай і незвычайнай рысай палявання звычайнай пустальгі з'яўляецца яе адметны тыповы трапятальны палёт. Гэта высокаспецыялізаваная форма грэблявага палёту, пры якім птушка некаторы час «стаіць» у паветры над вызначаным месцам. Такая форма палёту, пры якой птушка незвычайна часта б'е крыламі ў паветры, надзвычай энергаёмкая. Пры моцным сустрэчным ветры птушка выкарыстоўвае яго энергію, максімальна зберагаючы сваю ўласную. Галава пры гэтым застаецца нерухомай, а цела слізгае назад, пакуль шыя не выцягваецца на максімальную даўжыню. Затым птушка махамі крылаў ізноў актыўна ляціць наперад, пакуль шыя не выгінаецца альбо не ўцягваецца ў цела. Такая форма палёту дазваляе птушцы зберагаць каля 44 % энергіі ў параўнанні са звычайным махавым палётам. Такім палётам птушка заўсёд карыстаецца, напрыклад, над тымі мясцінамі, дзе разлічвае на асабліва вялікую колькасць здабычы, паводле шматлікіх, лёгка заўважных воку пустальгі слядах брулі (мачы).

Паляванне з паветра — адна з форм палявання звычайнай пустальгі, якая практыкуецца птушкай толькі пры асаблівых умовах. Ужываецца пераважна гарадскімі папуляцыямі для нечаканага нападу на касякі альбо скопішчы пеўчых птушак, а таксама на сельскагаспадарчых мурогах, дзе адначасова збіраецца дастаткова вялікая колькасць дробных птушак. Некаторыя асобіны з гарадскіх папуляцый пад прымусам знешніх умоў перайначваюць свае тыповыя паляўнічыя звычкі і палююць пераважна альбо выключна на птушак, каб выжыць ва ўрбанізаваных жыццёвых арэалах. Па меншай меры некаторыя індывідумы рэгулярна палююць акрамя гэтага на маладых птушанят у гнёздах здзічэлых дамавых галубоў.

Часам маладыя птушкі на свежаўзараных палях раскопваюць зямлю лапамі і збіраюць дажджавых чарвякоў.

Аптымізацыя энергазатрат: параўнанне форм палявання[правіць | правіць зыходнік]

Сідзячую альбо падпільнавальную форму палявання звычайная пустальга практыкуе пераважна зімой. Так, у Вялікабрытаніі ў снежні і ў студзені на сідзячую форму палявання прыходзіцца каля 85 %, на паляванне ў паветры толькі каля 15 % агульнага палявальнага часу. З мая па жнівень на абедзве формы палявання птушка адводзіць прыкладна аднолькавую колькасць часу. Пры гэтым сідзячая форма з'яўляецца значна менш паспяховай у параўнанні з іншай; адпаведна статыстыцы, толькі 9 % ад агульнай колькасці рыўцоў на патэнцыяльную здабычу былі паспяховымі зімой і 20 % сканчаліся паспяхова для птушкі ўлетку. Пры паляванні з паветра 16 % рыўкаў на здабычу сканчаюцца паспяхова зімой і каля 21 % летам. Аднак вырашаючым фактарам у змене формы палявання з'яўляюцца энергетычныя затраты птушкі, звязаныя з трапятальным палётам у час палявання. Улетку энергетычныя затраты на здабычу кожнай мышы аднолькавыя для двух формаў палявання. Аднак зімой колькасць затрачанай энергіі на здабычу адной мышы з сідзячага становішча складае толькі палову тых затрат, якія ўзнікаюць пры паляванні з паветра, нават калі паспяховасць першай паляўнічай формы значна ніжэйшая. Са зменай формы палявання звычайная пустальга аптымізуе свае энергетычныя затраты.

Размнажэнне[правіць | правіць зыходнік]

Такаванне[правіць | правіць зыходнік]

За такавальным палётам звычайнай пустальгі ў Цэнтральнай Еўропе можна назіраць з сакавіка па красавік. Самцы выконваюць пры гэтым рыўцападобныя махі крыламі ў паветры, амаль што пераварочваючыся ўздоўж і потым імгненна саслізгваюць у піке. Гэтыя палёты, галоўная мэта якіх — пераважна заява правоў птушкі на сваю тэрыторыю, суправаджаюцца ўзбуджанымі заклікамі самца.

Зазыванне да спарвання зыходзіць пераважна ад самкі, якая знаходзіць сабе прытулак у аблюбаваным самцом жыццёвым арэале ў час такавання, і падае яму сімвалічныя знакі голасам, запрашаючы да злучэння. Пасля спарвання самец ляціць да выбранага ім месца гнездавання і зазывае туды самку голасам (гукі, якія чымсці нагадваюць светлае, высакаватае «цык»). У самім гняздзе назіраюцца два розныя тыпы такавальных паводзін, адзін з якіх пераходзіць у другі. Няспынна выкрыкваючы сваё «цык» самец прыладжваецца ў гняздзе, нібыта збіраючыся класці яйкі і высіджваць птушанят, клапатліва грабецца ў гняздзе кіпцюрамі і пашырае гнездавое паглыбленне. Калі на акрайку гнязда з'яўляецца самка, самец раптоўна выпрамляецца ў гняздзе ва ўзбуджаным стане. Пры гэтым ён звычайна трымае ў дзюбе спецыяльна прыгатаваную ім раней здабычу, прапаноўваючы яе самке.

Месцы гнездавання[правіць | правіць зыходнік]

Звычайная пустальга гнездіцца пераважна на скалах, аддаючы перавагу шчылінам і невялікім пячорыстым паглыбленнях у скале. Як і іншыя сокалы, звычайная пустальга не будуе гнёзды самастойна. У рэгіёнах з адсутнасцю альбо невялікай колькасцю скалаў звычайная пустальга займае гнёзды іншых птушыных відаў, напрыклад, варон. Звычайна пустальзе не хапае сілы, каб прагнаць варон з іх свежапабудаваных гнёздаў, таму птушцы не застаецца нічага іншага як займаць старыя шматгадовыя альбо пакінутыя гнёзды. Сустракаліся таксама выпадкі, калі звычайная пустальга зганяла з насіджаных гнёздаў здзічэлых дамавых галубоў. Селіцца таксама і на адкрытых ландшафтах, некаторыя індывідумы гняздзяцца ў дуплах дрэваў.

Звычайная пустальга ўрбанізаваных раёнаў выкарыстоўвае для гнездавання разнастайныя паглыбленні рэльефу будынкаў і сценавыя нішы, гняздзіцца таксама на царквяных вежах і высотных дамах. Перавагу ў апошнім выпадку птушка аддае верхняй частцы вертыкальнай структуры будынкаў, тым самым значна памяншаючы ўласную небяспечнасць.

Калі колькасць корму ў адпаведным жыццёвым арэале больш чым дастатковая, звычайныя пустальгі, таксама як і сцяпная пустальга, збіраюцца ў дастаткова вялікія гнездавальныя калоніі. Так, гістарычна сцверджаным фактам было тое, што ў Эрдзінскіх забалочаных мясцінах непадалёку ад Мюнхена ў 1930-х адначасова гнездаваліся 20 пар гракоў і 15 гнездавальных пар звычайнай пустальгі ў незвычайнай блізасці адной пары ад другой. Пры гэтым звычайныя пустальгі карысталіся пакінутымі альбо старымі гнёздамі шэрай вароны. Да жорсткай абароны свайго гнязда пустальга пераходзіць толькі пры вельмі блізкім набліжэнні да гнязда.

Вывядзенне птушанят[правіць | правіць зыходнік]

Яйкі звычайнай пустальгі

У кладцы двухгадовых асобін звычайна ад 3 да 6 яек, з'яўляюцца пераважна пачынаючы з сярэдзіны красавіка. Яйкі, ад жаўтаватага да аліўкава-зялёнага колеру, маюць вялікую колькасць рыжых цёмных плямаў, даўжыня яек — ад 3,4 да 4,4 сантыметраў. Кладкі час ад часу разрабляюць шэрыя вароны і іншыя птушкі. Аднак самай вялікай небяспекай з'яўляецца ў першую чаргу аб'ектыўная немагчымасць для самца забяспечыць неабходнай колькасцю здабычы самку, якая сядзіць у гняздзе з кладкай, у выніку чаго самка прымушана пакідаць гняздо альбо наогул адмовіцца ад далейшага высіджвання патомства. Высіджванне пачынаецца незадоўга перад альбо непасрэдна пасля кладкі яек.

Птушаняты вылупляюцца звычайна пасля 27-29 дзён з моманту кладкі. У першыя дні самка вельмі пільна даглядае маладое патомства і пакідае гняздо толькі на вельмі кароткі час, які неабходны для таго, каб самец перадаў самке здабычу. Калі здабычай з'яўляецца мыш, птушаняты атрымліваюць ад маці лепшыя часткі — мускульнае мяса, сама ж самка корміцца скурай альбо кішкамі. Калі птушаняты дасягаюць двухтыдневага ўзросту, самка пачынае пакідаць гняздо і бацькі кормяць маладое патомства незалежна адзін ад другога. У гэтым узросце маленькія птушаняты пачынаюць упершыню станавіцца на ногі. Птушаняты незвычайна хутка дасягаюць вялікай масы цела. Так, ужо ў трохтыдневым узросце, вага цела маладой птушкі прыкладна адпавядае масе дарослай птушкі. Сваю першую вопратку — пух, птушаняты змяняюць на адзенне маладой птушкі толькі ў чатырохтыдневым узросце.

Працягласць жыцця[правіць | правіць зыходнік]

Узрост самых старых птушак на свабодзе, вызначаны па кальцаванню, адпавядае 16 гадам. Верагоднасць таго, што маладая птушка перажыве аднагадовы ўзрост, складае аднак усяго 50 працэнтаў. Высокая смяротнасць адзначаецца ў студзені і ў лютым, калі як маладыя, так і дарослыя птушкі паміраюць ад голаду. Прычынай гэтага з'яўляюцца неспрыяльныя ўмовы надвор'я, якое перашкаджае птушцы здабываць неабходную колькасць корму.

Папуляцыя віда[правіць | правіць зыходнік]

Пасля звычайнага канюка звычайная пустальга з'яўляецца самым распаўсюджаным відам птушак Цэнтральнай Еўропы. У Германіі, напрыклад, папуляцыя гэтай птушкі складае каля 34.000 пар. Важную ролю ў рэгуляванні колькасці папуляцый займае колькасць мясцін для патэнцыяльнага гнездавання, а таксама дастатковая колькасць здабычы. У залежнасці ад апошняга фактара, на 100-кіламетровай плошчы можа гняздзіцца каля 90 пар.

Звычайная пустальга ў Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Звычайная пустальга на памятнай манеце Нацбанка Беларусі

На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь звычайная пустальга абносіцца да ахоўваемых відаў і ўваходзіць у «Чырвоную кнігу» краіны (пачынаючы з другога выдання). На Беларусі звычайная пустальга ахоўваецца ў біялагічным заказніку «Званец», сустракаецца ў нацыянальным парку «Нарачанскі», арніталагічным заказніку «Дымаўшчына» на Віцебшчыне, у Прыпяцкім запаведніку, Белавежскай пушчы, заказніку «Налібоцкая пушча». На тэрыторыі Мінскага ўзвышша назіраецца дастаткова рэдка, але практычна ва ўсіх раёнах.[3] Уваходзіць у склад палявога арнітакомплекса Брэстчыны: у Брэсцкім і Івацэвіцкім раёнах колькасць асобін звычайнай пустальгі на квадратны кіламетр летам на перыяд 19902003 года скдадала 3,4 ас./км². Вядомыя таксама рэдкія выпадкі зімавання птушкі на Брэстчыне (0,1 ас./км² за той жа перыяд).[4] Птушка насяляе ў Беларусі таксама і гарадскія тэрыторыі. Так, напрыклад, у Мінску звычайная пустальга — адзін з адхначаных у сталіцы 34 ахоўваемых відаў птушак другога выдання Чырвонай кнігі.[5]

Звычайная пустальга — птушка года Беларусі 2010.

Звычайная пустальга ў літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

Віталій Біанкі: «Мышонак Пік» Надзвычай дакладнае апісанне паводзін птушкі даецца ў дзіцячай аповесці «Мышаня Пік» рускага аўтара Віталія Біанкі ў частцы «Хвост-чаплялка і поўсць-нявідка» (вытрымка са скарачэннямі): «… Трасучка — птушка велічынёй з галуба, толькі больш тонкая, — нерухома вісела ў пустым паветры, быццам падвешаная да неба на вяроўчыне. Толькі крылы ў яе крыху трэсліся, ды галаву яна варочала з боку ў бок. Ён і не ведаў, якія зоркія вочы ў трасучкі… Пік тады толькі зразумеў небяспеку, калі трасучка раптам кінулася і стралой паляцела на яго. Уцякаць было позна. У мышонка ад перапуду адняліся ногі. Ён грудзьмі ўціснуўся ў зямлю і затаіўся. Трасучка даляцела да яго і раптам завісла ў паветры, ледзь бачна трапечучы вострымі крыламі…» [6]

Бары Хайнс: «Пустальга для прыслужніка» (A Kestrel for a Knave) У 1968 годзе брытанскім аўтарам Бары Хайнсам была апублікавана кніга з назвай «Пустальга для прыслужніка». Сюжэт адбываецца ў Барнслі, Ёркшыр. Галоўны герой — Білі Каспер, малады хлопец з рабочага класу, адзіныя шчаслівыя моманты жыцця якога — час, які ён праводзіць з пустальгой Кэс. Твор змяшчае вялікую колькасць эпізодаў, у якіх апавядаецца аб птушцы і яе паводзінах. Трагічны канец. Некалькі пазней, у 1969 годзе, па сюжэту твора ў Вялікабрытаніі была пастаўлена кінастужка «Кэс». Гл. таксама Фотаздымкі з фільма

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

  1. http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/falco_tin/Dem_tinnunculus.pdf
  2. Пустельга (Falco tinnunculus) (на рускай мове)
  3. http://www.pap.edu.pl/biologia/aleksandrovich/download/42
  4. «Актуальные проблемы экологии» Материалы I Международной научной конференции (на рускай мове)
  5. В Брюсселе попугаи, в Минске — соловьи, Вечерний Минск, 19 июня 2003 г., № 134 (10229) (на рускай мове)
  6. Віталій Біанкі, Мышаня Пік на lib.ru (на рускай мове)

Відэаматэрыялы[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Венерын чаравічак Гэты від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі і ахоўваецца законам.
статус віду не вызначаны