Войшалк

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Войшалк
вялікі князь літоўскі
1264 — 1267
Папярэднік: Транята
Пераемнік: Шварн Данілавіч
 
Нараджэнне: 1223(1223)
Смерць: 1267(1267)
Род: Палемонавічы[1]
Бацька: Міндоўг
Маці: першая жонка Міндоўга

Войшалк (руск.: Вышелк, Вышелег, Вошелег, Войселк, Волштыник, Волстыник, літ.: Vaišelga, Vaišvilkas), хроснае і інацкае імёны пэўна невядомы (1223[2] — 1823 красавіка 1267, Уладзімір-Валынскі) — вялікі князь літоўскі (1264—1267).

Біяграма[правіць | правіць зыходнік]

Сын Міндоўга. Напэўна, з 1240-х гадоў намеснік бацькі ў Навагародку. Мусіць, упершыню ўспамінаецца як ананімны сын Міндоўга, які ваяваў ваколіцы Турыйска на Валыні (1251—1252), але гэта мог быць і іншы сын. Першы раз пэўна успамянуты пад 1254 годам, калі Міндоўг заключыў мір з галіцка-валынскімі князямі, Навагародскае княства было перададзена Раману Данілавічу, Войшалк прыняў пострыг у адным з холмскіх манастыроў, а яго сястра выдадзена замуж за Шварна Данілавіча.

Пасля трох гадоў у манастыры Войшалк адправіўся ў паломніцтва да гары Афон (1257), але вымушаны быў вярнуцца з Балгарыі з-за тамашняй вайны. Пасля гэтага Войшалк пайшоў у манастыр на Нёмане паблізу Навагародка, які, напэўна, вядомы цяпер як Лаўрышаўскі.

Войшалк пражыў у манастыры каля года, да нападу на Літоўскую зямлю і Нальшаны Бурундая разам з галіцка-валынскімі князямі (1258). Войшалк выйшаў з манастыра, і, разам са стрыечным братам Таўцівілам, захапіў Рамана Данілавіча. Мусіць, Раман загінуў, а Войшалк зноў сеў на навагародскім стальцы.

Вокладка Лаўрышаўскага Евангелля

У 1263 годзе, пасля смерці Міндоўга і Таўцівіла, Войшалк уцёк у Пінск. У 1264 годзе з пінскім войскам вярнуўся ў Навагародак, злучыўся з дружынамі навагародскіх баяр і пайшоў ўстанаўліваць сваю ўладу ў Літоўскай зямлі, вынішчыў там сваіх ворагаў.

Прызнаў уладу Васількі Раманавіча, княжыў разам са Шварнам Данілавічам. З дапамогаю Васількі і Шварна заваяваў Нальшаны і Дзяволтву. У 1267 годзе зноў пайшоў у манастыр на Валыні, Шварн застаўся княжыць у Навагародку і Літве. Неўзабаве, 18—23 красавіка 1267 года, Войшалк быў забіты пры нявысветленых акалічнасцях.

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Галіцка-Валынскі летапіс[правіць | правіць зыходнік]

Найбольш раннія і шырокія звесткі пра Войшалка захаваліся ў складзе Галіцка-Валынскага летапісу (ГВЛ), менавіта яны былі крыніцай шматлікіх перапрацовак — ужо ў XIV ст. іх агіяграфічныя версіі сталі распаўсюджвацца ў Вялікім Ноўгарадзе і Пскова, а ў XVI ст. сюжэт увайшоў у склад легендарнай часткі беларуска-літоўскіх летапісаў. Пратографам усіх паўночнарускіх і маскоўскіх аповедаў XV—XVI ст. пра Войшалка быў Наўгародскі Першы летапіс (НПЛ)[3]. Стрыйкоўскі быў знаёмы са звесткамі ГВЛ праз беларуска-літоўскі летапіс блізкі да Хронікі Быхаўца. Такім чынам, вывучэнне сведчанняў менавіта ГВЛ мае найважнейшае значэнне.

Войшалк і «Аповесць пра Варлама і Іасафа»[правіць | правіць зыходнік]

«Аповесць пра Варлама і Іасафа»(руск.) бел. перакладзена з грэчаскай на рускую не пазней сярэдзіны XII ст. і была вельмі папулярнай на Русі. Аповесць расказвае пра індыйскага царэвіча Іасафа, які прымае хрышчэнне ад свайго настаўніка, пустэльніка Варлама, а бацька — цар Авенір, разгневаны і спрабуе рознымі спосабамі адхіліць сына ад хрысціянства, аднак, хутка змірыўся з гэтым і даў сыну палову царства, а затым і сам ахрысціўся. Цар Авенір памірае неўзабаве па хрышчэнні, пасля смерці бацькі царэвіч Іасаф, нягледзячы на ўгаворы, перадае ўладу вяльможы-хрысціяніну Варахіі, а сам ідзе ў пустыню да свайго настаўніка Варлама, дзе і застаецца да смерці. Сувязь Аповесці і апавяданняў крыніц пра Войшалка ўпершыню паказала М. Смаронг-Ружыцкая(польск.) бел. ў сваім даследаванні мініяцюр Лаўрышаўскага Евангелля. Пры параўнанні сюжэтных ліній крыніц і Аповесці заўважна іх значнае падабенства, Войшалк паўтарае ролю Іасафа, Міндоўг — Авеніра, Рыгор Палонінскі — Варлама, а Шварн — Варахіі.

Такім чынам, рэдакцыя B апавядання пра Войшалка ў ГВЛ мае агіяграфічны характар, а сюжэт яе складаўся пад уплывам Аповесці пра Варлама і Іасафа. Незалежна ад рэдакцыі B, ужо ў XIV ст. у Паўночнай Русі з'явіліся і распаўсюдзіліся агіяграфічныя версіі рэдакцыі A апавядання пра Войшалка ў ГВЛ. Сама рэдакцыя A таксама мае пэўныя сляды рэдактуры, бо паводле яе Войшалк заключыў мір з Даніілам і выдаў замуж за яго сына сваю сястру, аднак з ранейшых артыкулаў ГВЛ вядома, што ініцыятыва гэтых падзей належала Міндоўгу, такім чынам, верагодна, ужо ў рэдакцыі A адлюстравалася спроба летапісца вывесці Войшалка на пярэдні план.

Зноскі

  1. Lietuvių enciklopedija. Palemonas. Zenonas Ivinskis. Boston, Massachusetts. Lietuvių enciklopedijos leidykla. 1953–1966, том 21 стр. 400–401.
  2. Narbutt T. Dzieje starożytne narodu litewskiego. Т.4. — Wilno: Nakładem i drukiem A. Marcinowskiego, 1838. — S. 181.
  3. Охотникова В. И. Повесть о Довмонте. — Л., 1985. — С. 109—116.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Chomik P. Początki monasteru ławryszewskiego koło Nowogródka // Średniowiecze Polskie i Powszechne. Т. 4(8)/2012. — ISSN 0208‑6336, ISSN 2080‑492X. — S. 42-57;
  • Dąbrowski D. Powieść o Wojsiełku. Szkic historiograficzny // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija. — Vilnius 2007. — S. 31-66.
  • Goldfrank D. Lithuanian Prince-monk Vojselk: a study of competing legends // Harvard Ukrainian Studies. 1988. Vol. 11/3-4. Р. 44-76;
  • Gudmantas K., Ryčkov A. Demetrijaus Zankiewicziaus. Notifikacija apie Laurušavo vienuolyną, išrašyta iš senos rusiškos rankraštinės kronikos (Šaltinio tyrimas ir publikacija) // Senoji Lietuvos literatūra, 34 knyga, 2012. — ISSN 1822-3656 — P. 153—184;
  • Smorąg-Różycka M. Ewangeliarz Ławryszewski. — Kraków, 1999. — S. 70-81;
  • Smorąg-Różycka M. Miniatury «Ewangeliarza Ławryszewskiego». Zagadnienie stylu // Folia Historiae Artium. 1992. T. 28. — S. 26-27, 38;
  • Smorąg-Różycka M. Romans chrześcijański Barlaam i Jozafat w kulturze średniowiecznej Europy. Uwagi o dwóch miniaturach w Ewangeliarzu Ławryszewskim // Slavia Orientalis. 1993. Nr. 1. — S. 9-27;
  • Вілкул Т. Л. Галицько-Волинський літопис про постриження литовського князя Войшелка // Український історичний журнал. 2007. № 4. С. 26-37;
  • Вилкул Т. Л. О некоторых источниках литовских известий Галицко-Волынской летописи // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija / sud. A. Dubonis. — Vilnius, 2006;
  • Вілкул Т. Л. Постриження князя Войшелка: Політика князя Данила і стратегії літописців // Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині. Вип. 13. Львів, 2009;
  • Кибинь А. С. Литовский князь и индийский царевич: в поисках сходства (история о Войшелке) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. 2011, № 2 (10). — С. 11-28;
  • Огицкий Д. П. Великий князь Войшелк (страница из истории Православия в Литве) // Богословские труды. Т. 24. — М., 1983. — С. 171—196;
  • Семянчук А. Лаўрышаўскае Евангелле // Silva rerum nova: Штудыі ў гонар 70-годдзя гісторыка Георгія Я. Галенчанкі. — Вільня; Менск, 2009. С. 236—246;
  • Толочко П. П. Литовский князь Войшелк в русских летописях // Ruthenica. — Київ: Інститут історії України НАН України, 2006. — № 5. — С. 117—127.