Войшалк

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Войшалк
ст.-рус.: Воишелкъ
Войшалк засноўвае манастыр.jpg
Войшалк засноўвае манастыр. Мініяцюра з Астэрманаўскага І-га тому Ліцэвога летапіснага збору, XVI ст. Бібліятэка Расійскай акадэміі навук, Масква.
вялікі князь літоўскі
1264 — 1267
Папярэднік: Транята
Пераемнік: Шварн Данілавіч
 
Веравызнанне: Праваслаўны крыж праваслаўе1254)
Нараджэнне: 1223
Смерць: 18/23 красавіка 1267
Уладзімір-Валынскі
Бацька: Міндоўг
Маці: жонка Міндоўга (імя невядома)

Войшалк (ст.-рус.: Воишелкъ, літ.: Vaišelga, Vaišvilkas; 1223[1] — 18 або 23 красавіка 1267) — вялікі князь літоўскі (1264—1267). Сын Міндоўга, вялікага князя літоўскага (кан. 1248—1253 і 1261—1263), караля літоўскага (1253—1261).

Паходжанне і сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Паводле хранікальных звестак, Войшалк быў старэйшым з сыноў Міндоўга[2]. Паведамленняў аб маці Войшалка ў крыніцах няма. У Войшалка была сястра, імя якой невядома — жонка Шварна Данілавіча, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270 гадах. Браты Войшалка — Рукля і Рупейка — былі значна маладзейшыя за яго (абодва яны былі забітыя разам з Міндоўгам у выніку змовы). Зыходзячы з гэтай розніцы ва ўзросце, можна меркаваць, што маці Войшалка і яго сястры была не вялікая княгіня літоўская Марта (маці Руклі і Рупейкі), а ранейшая жонка Міндоўга, звесткі пра якую не захаваліся[3].

У дакуменце ад 1254 года ў Міндоўга і Марты згадваюцца сыны Герстухен і Рэплеў. Невядома, ці пад гэтымі імёнамі маюцца на ўвазе Рукля і Рупейка, ці гэта былі чатыры розныя сыны.

Расійскі гісторык XVIII ст. В. М. Тацішчаў паведамляў без спасылкі на крыніцу, што маці Войшалка была цвярской княжной[4]. Аднак цяпер звесткі Тацішчава, якія не падцвярджаюцца крыніцамі, лічацца сумнеўнымі[5][6][nb 1].

Імя[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя літоўскія даследчыкі, у прыватнасці, Д. Сінкявічутэ, звязваюць корань -вайш (-vaiš) у імёнах з літ.: vaišės, vaišinti, viesis — пачастунак, пачаставаць, госць[7]. У крыніцах князь называецца таксама як Вышелк, Вышелег, Вошелег, Войселк, Волштыник, Волстыник.

Хроснае імя Войшалка дакладна невядома[8]. В. М. Тацішчаў адзначыў без спасылкі на крыніцу, што хроснае імя Войшалка было Васіль. Верагоднае інацкае імя князя — Лаўрыш (Лаўрын, Лаўрэнцій). Версія Тацішчава наогул сумнеўная, бо верагоднае інацкае імя князя — Лаўрыш (Лаўрын, Лаўрэнцій) пачынаецца з Л, а паводле тагачаснай традыцыі інацкае імя бралася з той жа літары, што і хроснае[9].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Першыя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

Год нараджэння Войшалка ў летапісах не згадваецца. 1223 год як час яго нараджэння пададзены ў храналагічнай табліцы беларускага гісторыка XIX ст. Т. Нарбута, якая складзена, па яго словах, на падставе фрагментаў рукапісу віленскага гісторыка Літвы XVI ст. А. Ротунда[10].

Асноўныя звесткі аб жыцці Войшалка утрымліваюцца ў Галіцка-Валынскім летапісу, які напісаны ў кан. XIII ст. невядомымі аўтарамі і захаваўся ў складзе Іпацьеўскага летапісу (XV ст.). Пад 1253 г. у летапісу згадваецца не названы па імю сын Міндоўга, якога Міндоўг паслаў ваяваць ваколіцы г. Турыйска[11] ў Галіцка-Валынскім княстве — у адказ на рабаванне галіцка-валынскімі войскамі зямель Міндоўга. Паколькі пра іншых дарослых сыноў Міндоўга звестак няма, гісторыкі мяркуюць, што гэтым сынам быў Войшалк. Гэта адбывалася падчас вайны 12491254 гадоў паміж Міндоўгам і яго пляменнікамі — Таўцівілам Даўспрункавічам і Эдзівідам Даўспрункавічам, якіх падтрымліваў галіцка-валынскі князь Даніла Раманавіч.

Першы раз Войшалк згаданы ў летапісу пад сваім імём у артыкуле 1255 года. Летапіс паведамляе, што ў гэтым годзе Войшалк заключыў мір з Данілам Раманавічам, выдаў сваю сястру замуж за малодшага сына Данілы Раманавіча — Шварна Данілавіча, а сам прыбыў да Данілы Раманавіча ў г. Холм[12] (сталіцу Галіцка-Валынскага княства), пакінуў свае княжэнне і прыняў манаскі чын. Сыну Данілы Раманавіча — Раману Данілавічу — Войшалк перадаў «Навагародак ад Міндоўга, а ад сябе Слонім і Ваўкавыск».

Іншы летапісец (летапіс складаўся двума рознымі аўтарамі і ў розныя гады) піша, што Войшалк прыбыў не ў Холм, а ў ранейшую сталіцу Галіцка-Валынскага княства — г. Галіч[13], маючы намер прыняць манаскі чын, і тады ж ахрысціў Юрыя Львовіча (сына князя белзскага Льва Данілавіча, унука Данілы Раманавіча і будучага князя галіцка-валынскага). А пасля пайшоў у Паланінскі манастыр да ігумена Грыгорыя і там пастрыгся ў манахі.

Гэты ж летапісец адзначыў, што Войшалк пачынаў княжыць у Навагародку, з'яўляючыся язычнікам, і рабіў чалавечыя ахвяры. Затым ён ахрысціўся ў Навагародку і пачаў жыць у хрысціянстве. Украінскі гісторык П. П. Талочка лічыць, што характарыстыка Войшалка-язычніка далёкая ад рэальнай: такога першабытнага дзікунства, асабліва ў землях Русі, не магло быць, і летапісцу гэта спатрэбілася для таго, каб больш выразна паказаць ператварэнне язычніка ў хрысціяніна. Такі прыём — супрацьпастаўленне язычніцкай цемры і хрысціянскага святла — здаўна ўжываўся ў летапісанні, і, верагодна, летапісец запазычыў яго з больш ранняга кіеўскага летапісу.

Зыходзячы з гэтых летапісных паведамленняў, можна меркаваць, што ў Навагародку Войшалк княжыў (быў намеснікам Міндоўга) з 1240-х гадоў.

Далейшыя падзеі[правіць | правіць зыходнік]

Пасля трох гадоў у манастыры Войшалк адправіўся ў паломніцтва да гары Афон (1257), але вымушаны быў вярнуцца з Балгарыі з-за тамашняй вайны. Пасля гэтага Войшалк пайшоў у манастыр на Нёмане паблізу Навагародка, які, напэўна, вядомы цяпер як Лаўрышаўскі.

Войшалк пражыў у манастыры каля года, да нападу на Літоўскую зямлю і Нальшаны Бурундая разам з галіцка-валынскімі князямі (1258). Войшалк выйшаў з манастыра, і, разам са стрыечным братам Таўцівілам, захапіў Рамана Данілавіча. Мусіць, Раман загінуў, а Войшалк зноў сеў на навагародскім стальцы.

У 1263 годзе, пасля смерці Міндоўга і Таўцівіла, Войшалк уцёк у Пінск. У 1264 годзе з пінскім войскам вярнуўся ў Навагародак, злучыўся з дружынамі навагародскіх баяр і пайшоў ўстанаўліваць сваю ўладу ў Літоўскай зямлі, вынішчыў там сваіх ворагаў.

Прызнаў уладу Васількі Раманавіча, княжыў разам са Шварнам Данілавічам. З дапамогаю Васількі і Шварна заваяваў Нальшаны і Дзяволтву. У 1267 годзе зноў пайшоў у манастыр на Валыні, Шварн застаўся княжыць у Навагародку і Літве. Неўзабаве, 18—23 красавіка 1267 года, Войшалк быў забіты пры нявысветленых акалічнасцях.

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Галіцка-Валынскі летапіс[правіць | правіць зыходнік]

Найбольш раннія і шырокія звесткі пра Войшалка захаваліся ў складзе Галіцка-Валынскага летапісу (ГВЛ), менавіта яны былі крыніцай шматлікіх перапрацовак — ужо ў XIV ст. іх агіяграфічныя версіі сталі распаўсюджвацца ў Вялікім Ноўгарадзе і Пскова, а ў XVI ст. сюжэт увайшоў у склад легендарнай часткі беларуска-літоўскіх летапісаў. Пратографам усіх паўночнарускіх і маскоўскіх аповедаў XV—XVI ст. пра Войшалка быў Наўгародскі Першы летапіс (НПЛ)[14]. Стрыйкоўскі быў знаёмы са звесткамі ГВЛ праз беларуска-літоўскі летапіс блізкі да Хронікі Быхаўца. Такім чынам, вывучэнне сведчанняў менавіта ГВЛ мае найважнейшае значэнне.

Войшалк і «Аповесць пра Варлама і Іасафа»[правіць | правіць зыходнік]

«Аповесць пра Варлама і Іасафа»(руск.) бел. перакладзена з грэчаскай на рускую не пазней сярэдзіны XII ст. і была вельмі папулярнай на Русі. Аповесць расказвае пра індыйскага царэвіча Іасафа, які прымае хрышчэнне ад свайго настаўніка, пустэльніка Варлама, а бацька — цар Авенір, разгневаны і спрабуе рознымі спосабамі адхіліць сына ад хрысціянства, аднак, хутка змірыўся з гэтым і даў сыну палову царства, а затым і сам ахрысціўся. Цар Авенір памірае неўзабаве па хрышчэнні, пасля смерці бацькі царэвіч Іасаф, нягледзячы на ўгаворы, перадае ўладу вяльможы-хрысціяніну Варахіі, а сам ідзе ў пустыню да свайго настаўніка Варлама, дзе і застаецца да смерці. Сувязь Аповесці і апавяданняў крыніц пра Войшалка ўпершыню паказала М. Смаронг-Ружыцкая(польск.) бел. ў сваім даследаванні мініяцюр Лаўрышаўскага Евангелля. Пры параўнанні сюжэтных ліній крыніц і Аповесці заўважна іх значнае падабенства, Войшалк паўтарае ролю Іасафа, Міндоўг — Авеніра, Рыгор Палонінскі — Варлама, а Шварн — Варахіі.

Такім чынам, рэдакцыя B апавядання пра Войшалка ў ГВЛ мае агіяграфічны характар, а сюжэт яе складаўся пад уплывам Аповесці пра Варлама і Іасафа. Незалежна ад рэдакцыі B, ужо ў XIV ст. у Паўночнай Русі з'явіліся і распаўсюдзіліся агіяграфічныя версіі рэдакцыі A апавядання пра Войшалка ў ГВЛ. Сама рэдакцыя A таксама мае пэўныя сляды рэдактуры, бо паводле яе Войшалк заключыў мір з Даніілам і выдаў замуж за яго сына сваю сястру, аднак з ранейшых артыкулаў ГВЛ вядома, што ініцыятыва гэтых падзей належала Міндоўгу, такім чынам, верагодна, ужо ў рэдакцыі A адлюстравалася спроба летапісца вывесці Войшалка на пярэдні план.

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Скепсіс наконт верагоднасці ўнікальных звестак Тацішчава выказвалі і раней, як то М. С. Грушэўскі, А. Я. Прэснякоў, С. Л. Пешціч, Я. С. Лур'е і інш., але былі і прыхільнікі верагоднасці, асабліва сярод іх вылучаецца Б. А. Рыбакоў, таксама сярод іх А. А. Шахматаў, М. М. Ціхаміраў. Сярод сучасных прыхільнікаў верагоднасць вылучаецца бадай А. В. Маёраў.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Паводле В. М. Тацішчава[крыніца?]
  2. ПСРЛ. — Т. 32. — С. 26, 209.
  3. Narbutt, Т. Dsieje staroźytne narodu Litewskiego. — T. 4. — Wilno, 1838. — S. 181.
  4. Татищев, В. Н. История Российская. — Т. V. — Ленинград, 1965. — С. 45.
  5. Толочко А. «История Российская»…
  6. Горовенко А. В. Меч Романа Галицкого… С. 261—332.
  7. Sinkevičiūtė D. Lietuvių dvikamienių vardų su pirmuoju dėmeniu vaiš- raidos bruožai /D. Sinkevičiūtė // Baltistica. T. 43. Nr. 2. — 2008. — P. 263—274. ISSN 0132-6503.
  8. Narbutt T. Dzieje starożytne narodu litewskiego. Т.4. — Wilno: Nakładem i drukiem A. Marcinowskiego, 1838. — S. 181.
  9. Лещинский А. И. Что в имени тебе моем?… С. 74-75.
  10. Narbutt, Т. Dsieje staroźytne narodu Litewskiego. — T. 3. — Wilno, 1838. — S. 609.
  11. Зараз пасёлак гарадскога тыпу Валынскай вобласці, Украіна.
  12. Зараз г. Хелм, Люблінскае ваяводства, Польшча.
  13. Зараз у Івана-Франкоўскай вобласці, Украіна.
  14. Охотникова В. И. Повесть о Довмонте. — Л., 1985. — С. 109—116.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Chomik P. Początki monasteru ławryszewskiego koło Nowogródka // Średniowiecze Polskie i Powszechne. Т. 4(8)/2012. — ISSN 0208‑6336, ISSN 2080‑492X. — S. 42-57;
  • Dąbrowski D. Powieść o Wojsiełku. Szkic historiograficzny // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija. — Vilnius 2007. — S. 31-66.
  • Goldfrank D. Lithuanian Prince-monk Vojselk: a study of competing legends // Harvard Ukrainian Studies. 1988. Vol. 11/3-4. Р. 44-76;
  • Gudmantas K., Ryčkov A. Demetrijaus Zankiewicziaus. Notifikacija apie Laurušavo vienuolyną, išrašyta iš senos rusiškos rankraštinės kronikos (Šaltinio tyrimas ir publikacija) // Senoji Lietuvos literatūra, 34 knyga, 2012. — ISSN 1822-3656 — P. 153—184;
  • Smorąg-Różycka M. Ewangeliarz Ławryszewski. — Kraków, 1999. — S. 70-81;
  • Smorąg-Różycka M. Miniatury «Ewangeliarza Ławryszewskiego». Zagadnienie stylu // Folia Historiae Artium. 1992. T. 28. — S. 26-27, 38;
  • Smorąg-Różycka M. Romans chrześcijański Barlaam i Jozafat w kulturze średniowiecznej Europy. Uwagi o dwóch miniaturach w Ewangeliarzu Ławryszewskim // Slavia Orientalis. 1993. Nr. 1. — S. 9-27;
  • Вілкул Т. Л. Галицько-Волинський літопис про постриження литовського князя Войшелка // Український історичний журнал. 2007. № 4. С. 26-37;
  • Вилкул Т. Л. О некоторых источниках литовских известий Галицко-Волынской летописи // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija / sud. A. Dubonis. — Vilnius, 2006;
  • Вілкул Т. Л. Постриження князя Войшелка: Політика князя Данила і стратегії літописців // Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині. Вип. 13. Львів, 2009;
  • Горовенко А. В. Меч Романа Галицкого. Князь Роман Мстиславич в истории, эпосе и легендах. — СПб.: «Дмитрий Буланин», 2011.
  • Кибинь А. С. Литовский князь и индийский царевич: в поисках сходства (история о Войшелке) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. 2011, № 2 (10). — С. 11-28;
  • Лещинский А. И. Что в имени тебе моём? (Значение и смысл монашеских имён епископата Русской православной церкви) // Вестник Челябинского университета. Сер. 1, История, Т. 2., 2002. — С. 74-80;
  • Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. Агиография и выбор имени в Древней Руси // Славяноведение. Вып. 4, 2005. — С. 25-42;
  • Огицкий Д. П. Великий князь Войшелк (страница из истории Православия в Литве) // Богословские труды. Т. 24. — М., 1983. — С. 171—196;
  • Семянчук А. Лаўрышаўскае Евангелле // Silva rerum nova: Штудыі ў гонар 70-годдзя гісторыка Георгія Я. Галенчанкі. — Вільня; Менск, 2009. С. 236—246;
  • Толочко А. «История Российская» Василия Татищева: источники и известия. — Москва: Новое литературное обозрение; Киев: Критика, 2005. — 544 с. — Серия: Historia Rossica. — ISВN 5-86793-346-6, ISВN 966-7679-62-4
  • Толочко П. П. Литовский князь Войшелк в русских летописях // Ruthenica. — Київ: Інститут історії України НАН України, 2006. — № 5. — С. 117—127.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]