Горад Нясвіж

Горад Нясвіж Ратуша Сцяг Герб Каардынаты 53.216667, 26.66666753°13′00″ пн. ш. 26°40′00″ у. д.53.216667° пн. ш. 26.666667° у. д.    Краіна Беларусь Вобласць Мінская Раён Нясвіжскі Першае згадванне 1223 Насельніцтва 14 033 чалавек (2009) Часавы пояс UTC+3 Тэлефонны код +375 1770 Паштовы індэкс 222603, 222620 Паштовыя індэксы 222603, 222620 Афіцыйны сайт Афіцыйны сайт(руск.) (англ.)  Нясвіж Нясвіж Нясвіж на Вікісховішчы

Нясвіж — горад на паўдневым захадзе Мінскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Нясвіжскага раёна, каля вытокаў р. Ушы, на балтыйска-чарнаморскім водападзеле. У 112 км да паўднёвы захаду ад Мінска, у 14 км ад чыгуначнай станцыі Гарадзея на лініі Мінск—Баранавічы, аўтамабільнымі дарогамі звязаны з Баранавічамі, Клецкам, Навагрудкам і аўтадарогай Мінск—Слуцк. Насельніцтва 14,3 тыс. чал. (2006).

Гісторыя

Магчымая першая ўскосная згадка Нясвіжа звязаная з удзелам кн. Юрыя Нясвіжскага ў бітве на Калцы (1223), верагодна, яго нашчадкамі былі нясвіжскія князі Грыгорый і Іван згаданыя ў 1388. Дакладнае паходжанне і радавод гэтых князёў, як і напэўнае дачыненне гэтых князёў да Нясвіжа, пакуль не высветленныя.

Верагодна з кан. 13 ст. у ВКЛ. У 1430-я Нясвіжам валодаў нейкі Федзька, першыя пісьмовыя аб Нясвіжы адносяцца да 1446. Належаў Неміровічу, Мантыгердавічам, у 1492 горад перайшоў ва ўладанне роду Кішак, у 1513 Ганна Кішчанка была выдана замуж за Яна Радзівіла Барадатага і Нясвіж у якасці пасагу перайшоў да роду Радзівілаў. У 1533 на месцы гарадзішча пабудаваны драўляны Нясвіжскі замак. З 1547 цэнтр Нясвіжскага княства.

У 16 ст. Нясвіж адзін з галоўных цэнтраў Рэфармацыі (кальвінізму) у ВКЛ. Імёны дзеячаў гэтага часу, што жылі ў Нясвіжы, набылі шырокую вядомасць: Сымон Будны, Лаўрэнцій Крышкоўскі, Мацей Кавячынскі, Саламон Рысінскі, Даніла Набароўскі і інш. пісьменнікі, паэты, філосафы. Каля 1560 ў Нясвіжы Мікалаем Радзівілам Чорным была заснаваная друкарня, дзе выдаваліся творы С. Буднагаі іншых філосафаў, друкарамі былі Д. Лянчыцкі, В. Цяпінскі (М. Радзівіл Чорны таксама валодаў Брэсцкай друкарняй). Сын і наступнік М. Радзівіла Чорнага — М. К. Радзівіл Сіротка адмовіўся ад кальвінізму і перайшоў у каталіцтва, паводле яго загаду «навукоўцаў-ерэтыкоў» выгналі з горада, на плошчы былі спаленыя кнігі С. Буднага і інш. асветнікаў. Пасля падарожжа ў Сірыю, Палесціну і Егіпет М. Радзівіл Сіротка ў 1586 стварыў ардынацыі Радзівілаў з цэнтрам у Нясвіжы, тады ж гораду было нададзена магдэбургскае права і герб. З імем М. Радзівіла Сіроткі, які запрасіў у Нясвіж італьянскіх архітэктараў і з іх удзелам нанова збудаваў каменны замак і нішых каменных збудаванняў у горадзе, што зберагліся да нашіх дзён — Нясвіж пераўтвораны у горад-крэпасць і ў канцы 16 ст. стаў даволі буйным горадам, у 16—18 ст. дзейнічаў езуіцкі калегіюм. Тады за Слуцкай брамай, на супрацьлеглым беразе Ушы, быў пабудаваны Новы горад (Новае места). У 1625 ўзнікла яшчэ адно прадмесце — «Казімеж», у паўночна-заходнім баку ад Старога горада.

У 18 ст. Нясвіж быў значным культурным цэнтрам, тут дзейнічалі: кадэцкі корпус для прыватнага войска Радзівілаў і школа флоцкіх афіцэраў (у Альбе), балетная і музычная школы, капэла і тэатр Радзівілаў. Спусташэнні прынеслі Нясвіжу шматлікія войны. У Паўночнай вайне (1700—1721) Радзівілы выступалі саюзнікамі Расіі, у сакавіку 1706 шведскія войскі пасля аблогі занялі замак і горад, ўзарвалі ўмацаванні і бастыйёы, знішчылі большую частку ваеннай амуніцыі, утапілі гарматы, раскапалі валы, разрабавалі гарадскія кляштары і касцёлы, перакапалі склеп Радзівілаў. У 1720-е Нясвіж адбудаваны М. К. Радзівілам Рыбанькай. У 1724 ў Нясвіжскім замку была створана капэла, але толькі пасля 1726 Нясвіжскі замак быў адноўлены і перабудаваны — вакол сцен узвялі новыя валы. У 1740—1791 дзейнічаў прыгонны тэатр. У 1750—1791 у горадзе працавала друкарня, дзе выдаваліся падручнікі і мастацкія творы на польскай і лацінскай мовах. У 1755 ў парку «Альба» пабудавалі летні палац пад назвай «Кансаляцыя».

З 1793 у складзе Расійскай імперыі, цэнтр павета, з 1796 пазаштатны горад Слуцкага павета. Падзеі 1812 прынеслі гораду разбурэнні і заняпад, вынікі якіх адчуваліся доўгія дзесяцігоддзі. Толькі ў 1875 Радзівілы вярнуліся ў Нясвіж, быў адрамантаваны замак, закладзены, які зараз з'яўляецца помнікам ландшафтнай архітэктуры. 21 снежня 1906 зарегістравалі Польскае Таварыства «Асвета» ў Нясвіжу, якое займалася падтрымкай польскай адукацыі; расійскія ўлады зліквідавалі яго ў 1909 або ў 1910 годзе. У часе выбараў да самакіравання 1909 у гарадскую раду была абраны 11 палякаў, 3 рускія і 1 яўрэй. 14 сакавіка 1919 пачалося нясвіжскае паўстанне, польскія жыхары асвабадзілі горад ад бальшавікоў; 5 дзён пазней яно было задушанае, а арганізатары расстраляныя. У 1921—1939 у складзе Польшчы, цэнтр павета. З 1939 у БССР, з 1940 цэнтр раёна Баранавіцкай вобласці.

Насельніцтва

• XVII стагоддзе: 1673 — 2,4 тыс. чал.
• XIX стагоддзе: 1880 — 8177 чал., з іх каля 5 тыс. іўдзеяў і 1 тыс. каталікоў; 1 студзеня 1896 — 10 237 чал. (5448 мужчынаў і 4789 жанчын), з іх паводле веры: праваслаўных 2890, каталікоў 1545, пратэстантаў 32, юдаістаў 5692, іншых 78; паводле стану: шляхты 165, духоўнага стану 59, ганаровых грамадзянаў і купцоў 63, мяшчанаў 7885, вайсковага стану 791, сялянаў 1180, іншых 94.
• XX стагоддзе: 1921 — 6840 чал.; 1973 — 9,6 тыс. чал.; 1989 — 14,0 тыс. чал.; 1991 — 15 тыс. чал.; 1995 — 15 тыс. чал.
• XXI стагоддзе: 2006 — 14,3 тыс. чал.; 2007 — 12 684 чал.; 2008 — 14,3 тыс. чал.

Эканоміка

Прадпрыемствы медыцынскай (завод медыцынскіх прэпаратаў), харчовай, швейнай прамысловасці, рыбхоз «Альба». Гасцініца «Нясвіж». Сядзіба «Нясвіжская» (турыстычныя паслугі). Нясвіж — перспектыўны цэнтр турызму міжнароднага значэння.

Культура

Нясвіжскі гісторыка-краязнаўчы музей. У 1996 заснаваны Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж». З 1995 у горадзе праводзіцца нацыянальны фестываль старажытнай і камернай музыкі «Музы Нясвіжа».

Помнікі

• Нясвіжскі фарны касцёл Найсвяцейшага Божага Цела (былы касцёл езуітаў; 16 ст.) і езуіцкі калегіум
• Нясвіжскі касцёл і кляштар бенедыктынак
• Нясвіжская ратуша і гандлёвыя рады (16 ст.)
• Нясвіжская замкавая вежа (16 ст.)
• Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс (16-18 ст.)
• Слуцкая брама (2-я пал. 17 ст. — 18 ст.)
• Дом рамесніка ("Дом на рынку", 1721)
• Нясвіжскі манастыр бернардынцаў (1598, дабудаваны ў 17 ст.)
• Плябанія (кан. 16 — пач. 17 ст.)
• Паркавы комплекс "Альба".
• Помнікі: С. Буднаму; бюст кн. Ю. Нясвіжскага (1990-я); бюст кн. М. К. Радзівіла Сіроткі; У. Сыракомлі; Д. М. Бернардоні; Т. Макоўскаму; Я. Коласу, скульптуры «Дама ў чорным», «Русалка» і інш.; вазы з надпісамі «1794», «За нашу і вашу свабоду», "1410. Грунвальд", "Gloria victoria".

Галерэя

• 

  Нясвіжскі палацава-замкавы комплекс

• 

  Слуцкая брама

• 

  Нясвіжская ратуша і гандлёвыя рады

• 

  Нясвіжскі фарны касцёл

Вядомыя асобы

• Род Радзівілаў
• Мікалай Радзівіл Чорны (1515—1565), вялікалітоўскі дзяржаўны, ваенны, культурны і рэлігійны дзеяч
• Сымон Будны (~1530-1593), гуманіст, асветнік, вучоны, царкоўны рэфарматар, філосаф
• Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка (1549—1616), дзяржаўны і ваенны дзеяч ВКЛ
• Адольф Міхайлавіч Янушкевіч
• Дзмітрый Касмовіч – беларускі палітычны і грамадзкі дзеяч, выдавец.

Літаратура

• Несвиж // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9;
• Dariusz Tarasiuk: Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 211. ISBN 978-83-227-2629-7

У Сеціве

• Здымкі на Radzima.org
• Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury's Corner. Старажытнае дойлідства Нясьвіжа
• К. Я. Шышыгіна-Патоцкая. «Паданні і легенды Нясвіжу і Радзівілаў»
• Кастусь Антановіч «Радзівілаўскі акцэнт музеефікацыі» Інфармацыя пра Нясвіжскі палацава-замкавы комплекс
• (руск.)  Здымкі на Globus.tut.by
• (руск.)  «Легенды Нясвіжа» — старонка пра гісторыю і паданні Нясвіжа (ёсць фотагалерэя)
• Песня пра Нясвіж