Мікалай Радзівіл Чорны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Мікалай Радзівіл
Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG
Мікалай Радзівіл «Чорны»
POL COA Radziwiłł.svg
Герб «Трубы»
 
Нараджэнне: 4 лютага 1515({{padleft:1515|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:4|2|0}})
Нясвіж
Смерць: 29 мая 1565({{padleft:1565|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:29|2|0}}) (50 гадоў)
Лукішкі пад Вільняй
Род: Радзівілы
Бацька: Ян Радзівіл
Маці: Ганна з Кішкаў
Жонка: Эльжбета з Шыдлавецкіх
Дзеці: Альбрэхт, Ганна Магдалена, Крысціна, Мікалай Крыштаф «Сіротка», Соф'я Агнешка, Станіслаў, Эльжбета, Юрый

Мікалай «Чорны» Радзівіл (4 лютага 1515 — 28/29 мая[1] 1565) — вялікалітоўскі дзяржаўны, палітычны, ваенны, культурны і рэлігійны дзеяч. Мянушку «Чорны» атрымаў з-за колеру сваёй барады, чым адрозніваўся ад свайго стрыечнага брата Мікалая Радзівіла Рудога (які таксама атрымаў мянушку з-за колеру сваёй барады)[2].

Удзельнічаў у вайне Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—37[3]. У 1544 атрымаў пасаду маршалка земскага (вялікага) і ўзначаліў Раду ВКЛ і сеймы[1]. Спрыяў у 1547 шлюбу сваёй стрыечнай сястры Барбары з вялікім князем ВКЛ Жыгімонтам Аўгустам. У 1547 атрымаў тытул князя «Свяшчэннай Рымскай імперыі» «на Алыцы і Нясвіжы». З 1550 канцлер ВКЛ, выступаў за суверэннасць ВКЛ у саюзе з Польшчай. Таксама займаў пасаду віленскага ваяводы. Дзякуючы дыпламатычным дзеянням Мікалая Радзівіла адбылося ўключэнне Лівонскага ордэна ў склад ВКЛ[3]. Узначальваў дзяржаўную камісію па правядзенні аграрнай рэформы (валочнай памеры) у гаспадарскіх маёнтках[1].

З усіх магнатаў княства ён першым прыняў Рэфармацыю. Паводле веравызнання кальвініст, прапагандыст кальвінізму ў ВКЛ. Свае творы яму прысвячаў Жан Кальвін. У 1553 заснаваў друкарню пры Берасцейскім зборы, пад яго апекай існавала таксама друкарня ў Нясвіжы. У першай з іх за кошт магната выйшла ў 1563 годзе так званая Радзівілаўская Біблія — пераклад кальвінісцкай Бібліі на польскую мову[3]. У 1647 яго парэшткі разам з парэшткамі жонкі былі ўрачыста перанесены з Вільні ў Дубінкі.

Радзівіл Чорны валодаў вялікімі латыфундыямі ў Беларусі (з цэнтрам у Нясвіжы) і на Валыні (Алыка). Найбольш вялікія маёнткі: Клецкае і Давыд-Гарадокскае княствы (з 1558 года), Лахва і Няглевічы ў Навагрудскім павеце, Здзітаў у Слонімскім павеце, Дуброва, Шацк і Узда ў Мінскім павеце, Геранёны ў Ашмянскім павеце, Дусяты, Свядасць і Бігушкі ў Вількамірскім павеце, Лукішкі каля Вільні, Шыдловец у Польшчы; таксама трымаў Барысаўскае, Брэсцкае, Ковенскае і Шавельскае староствы[4].

Дзейнасць Радзівіла як вялікага рэфарматара карэнным чынам паўплывала на рэлігійнае і культурнае жыццё свайго часу[5].

Паходжанне[правіць | правіць зыходнік]

Бацька Мікалая Радзівіла Чорнага - Ян Радзівіл Барадаты

Мікалай Радзівіл паходзіў са старажытнага роду Радзівілаў. Радзівілы ўжо з часоў Гедыміна знаходзіліся на вяршыні ўлады[6], а к XVI ст. занялі адно з першых месцаў сярод магнацкіх радоў па магутнасці, колькасці маёнткаў і палітычным уплыве[2]. У сваіх уладаннях Радзівілы трымаліся як удзельныя князі: так Мікалай Радзівіл называўся ў родавых дакументах Мікалаем IV, яго брат Ян — Янам ІІІ, а іх бацька — Янам І[7]. Сам Мікалай Чорны пісаў, што яго продкі паходзілі з Ашмянаў, а Сымон Будны уважаў Радзівілаў за прадстаўнікоў «славногго языка словенъского»[8].

Мікалай Чорны быў унукам Мікалая Старога (памёр ў 1509 годзе), ад якога пайшлі тры галоўныя галіны роду Радзівілаў: старэйшая ад Мікалая (на Ганёнзу і Мэдэлях, у Падляшшы), сярэдняя ад Яна (у Нясвіжы і Алыцы) і малодшая ад Юрыя (на Біржах і Дубінках). Мікалак Радзівіл Чорны належаў да сярэдняй галіны роду[2].

Нарадзіўся Мікалай у 1515 годзе ў сям'і кашталяна троцкага і маршалка літоўскага Ян Радзівіла (празванага Барадатым) ў Нясвіжы, які быў пасагам яго маці Ганны Кішкі (дачкі Станіслава Кішкі, гетмана і маршалка земскага)[5]. Мікалай быў старэйшым сынам у гэтым шлюбе, для Яна Мікалая гэта быў трэці шлюб. Пасля смерці мужа ў 1522 годзе Ганна выйшла замуж за Станіслава Кезгайлу, старасту жамойцкага[2].

Дзяцінства і юнацтва[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінства хлопчыка прайшло ў Нясвіжы, там жа атрымаў хатнюю адукацыю[9], ведаў беларускую, польскую і лацінскую мовы[4], хоць сам пасля прызнаваўся, што лацінскую мову ведаў недастаткова[7], пры гэтым ён мог аднак чытаць трактаты і весці перамовы на лацінскай мове[10].

Юнацтва Мікалая Рвадзівіла прайшло ў Кракаве, дзе ён пазнаёміўся, а пасля стаў блізкім сябрам будучага караля Жыгімонта Аўгуста.

Паколькі маці выйшла замуж другі раз, то апякуном Мікалая Радзівіла, яго брата Яна і іх сястры стаў іх родны дзядзька Юрый Радзівіл, вядомы паўкаводзец, удзельнік бітвы пад Оршай[7]. Некаторы час Юрый веў судовыя скаргі з-за маёмасці з братам маці Пятром Кішкам, у рэшце рэшт працэс удалося выйграць[11]. Юрый ласкова ставіўся да Мікалая і Яна, і ўзяў хлопчыкаў у свой дом, дзе яны выраслі разам са стрыечным братам Мікалаем і яго сястрой Барбарай[12].

Родзічы Мікалая займалі шэраг вышэйшых дзяржаўных і рэлігійных пасад у Вялікім княстве Літоўскім, таму рашэннем Жыгімонта Старога хлопчыкі Мікалай і Ян (дзяўчынак узяла каралева Бона) былі ўзяты для выхавання ў каралеўскі двор у Кракаў[5]. Кіраванне бацькавымі маёнкамі да паўналецця братоў вялікі князь прысудзіў Юрыю Радзівілу[7].

У каралеўскім двары адбылося блізкае сяброўскае збліжэнне Мікалая з будучым каралём польскім і вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Аўгустам. Сэрца каралевіча не ляжала да вучобы, хлопчык рос распушчаным і капрызным, любіў забавы і гульні. Бацька Жыгімонт Стары з горыччу зазначаў, што ягоны нашчадак «марна траціць час сярод зграі дзяўчат і нявест», маці ж марыла выгадаваць сына паслухмяным сабе, каб потым праз яго кіраваць Польшчай. Магчыма гэта была адной з прычынаў, чаму да двару запрасілі Радзівілаў, выхаваных ў старых літвінскіх традыцыях. На каралевіча Радзівілы не паўплывалі, аднак сяброўства паміж Жыгімонтам і Мікалаем Чорным захавалася на доўгія гады[13].

Мікалая Чорнага ж больш вабілі веды. Каля 1534 года ён паступае ў Кракаўскі ўніверсітэт, аб чым захаваўся запіс: "Nicolaus Radzyvil de Przelagensi Lithuanus dioc Vilnensis". Аднак скончыць адукацыю не ўдалося, бо Мікалай быў павінен ад'ехаць на радзіму на "абарону краю"[14].

Пачатак кар'еры[правіць | правіць зыходнік]

Даспехі Мікалая Радзівіла Чорнага, Музей гісторыі мастацтваў у Вене

Мікалай Радзівіл удзельнічаў у вайне Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—37, на якую разам з братам Янам выставіў 160 коннікаў[4]. Пакольку згодна ўставы аб земскай вайсковай службе, кожны феадал быў павінен выставіць аднаго конніка з 8 службаў, а кожная служба складалася з трох сялянскіх гаспадарак, то вынікае, што браты Радзівілы мелі не менш 3840 гаспадарак у сваіх маёнтках. Войскам у гэтай кампаніі камандваў дзядзька Мікалая Юрый Радзівіл. Войска ВКЛ улетку 1535 года заняло Гомель, жыхары якога без бою адчынілі брамы горада. Пасля штурмам быў узяты Старадуб, у гэтай бітве ўдзельнічалі і коннікі Радзівіла. Але вайсковай кар'еры Мікалай Радзівіл не зрабіў, аддаючы перавагу палітычнай, дыпламатычнай і дзяржаўнай дзейнасці[7]. Пасля заканчэння ваеннай кампаніі парадніліся паміж сабой два магутныя рады: у Гаранёнах адбыўся шлюб Барбары Радзівіл з Станіславам Гаштольдам[15].

У 1540 годзе памірае сваяк Мікалая, уладальнік мястэчка Мір Федар Ільініч па мянушцы Шчасны, які быў жанаты на старэйшай сястры Чорнага Соф'і. У наступным годзе памірае і Соф'я, пакінуўшы круглым сіратой малалетняга сына Юрыя. Апекуном хлопчыка стаў Мікалай Радзівіл. Юрый амаль усё жыццё правеў у Нясвіжы, пасля смерці яго маёмасць, у якую ўваходзіў у тым ліку і Мірскі замак, перайшла да роду Радзівілаў[16].

Імклівае ўзнясенне па службе пачалося пасля 1544 года, калі на Берасцейскім вальным сойме быў прыняты акт, па выніках якога Жыгімонт I Стары перадаваў поўную ўладу ў Вялікім княстве Літоўскім свайму сыну Жыгімонту Аўгусту. Паколькі Мікалай Радзівіл у значнай ступені спрыяў прыняццю гэтага акта[17], то пасля сейма ён атрымаў сваю першую уплывовую пасаду земскага маршалка, якая давала яму магчымасць часта бываць пры вялікакняжаскім двары[5]; таксама ўзначаліў Раду ВКЛ і сеймы. З гэтага часу Мікалай актыўна ўдзельнічаў у вызначэнні палітыкі дзяржавы[4], увайшоўшы ў склад сціслага атачэння Жыгімонта Аўгуста. Праз два гады ён атрымаў ад вялікага князя за заслугі Шавельскае староства ў Жамойціі. Палітычны ўплыў набіраў і родны брат Барбары, Мікалай Радзівіл Руды, займаючы вышэйшыя пасады ў дзяржаве. У 1549 годзе ён атрымаў пасаду ваяводы троцкага, у 1553 годзе гетмана вялікага літоўскага, а ў 1566 годзе дадаткова віленскага ваяводы і канцлера. Абодва Радзівілы ўзмацнілі сваё дзяржаўнае становішча пасля смерці Жыгімонта Старога ў 1548 годзе[18].

Атрыманне княжаскага тытулу і шлюб[правіць | правіць зыходнік]

Мікалай Радзівіл Чорны атрымоўвае з рук Фердынанда І княжацкі тытул

]]

У 1547 годзе Мікалай Радзівіл адправіўся ў дыпламатычную вандроўку з метай вырашэння лёсу пасагу памерлай Елізаветы Габсбург, які так і не быў адданы. Пытанне вырашалася марудна, спачатку ў Вене, а пасля да разбіральніцтва прыцягнуўся імператар Карл V, які запрасіў бакі ў сваю сталіцу Аўгсбург[19].

Мікалай з ўласнай выгодай скарыстаў перамовы. Яму ўдалося падцвердзіць тытул князя «Свяшчэннай Рымскай імперыі», які яшчэ ў 1518 годзе быў даны прадстаўніку ганёндзка-мядзельскай галіны роду Радзівілаў, брату яго бацькі Мікалаю. Пасля смерці ў 1548 годзе апошняга прадстаўніка галіны тытул быў страчаны. Германскі імператар перадаў тытул прадстаўнікам двух іншых галінаў Радзівілаў. Мікалай Чорны разам з братам Янушам сталі звацца князямі на Алыцы і Нясвіжы, Мікалай Руды — князем на Біржах і Дубінках. Хоць тытул наспаўсюджаваўся і на нашчадкаў, але не даваў на радзіме ніякіх правоў, толькі павялічваючы вагу ў вачах шляхты[20]. Як прызнаваўся сам Чорны - тытул яму дорага каштаваў: такім чынам ён спрабаваў узвысіць веліч і гонар свайго роду, каб нікога не бянтэжыла, што новая каралева і вялікая княгіня паходзіць з слаўнага роду[21]. Адначасова Мікалай Радзівіл змог атрымаць графскі тытул і для гетмана кароннага Тарноўскага, з якім збіраўся ў хуткім часе парадніцца. Неўзабаве ўдалося дасягнуць пагаднення і наконт пасагу: скупаваты цесць выплаціў застаўшуюся частку[22].

На адваротным шляху Мікалай Чорны заехаў у Сандамір, дзе адбыўся яго шлюб з залоўкай графа Тарноўскага пятнадцацігадовай Альжбетай Шыдлавецкай. На шлюбе прысутнічаў і Жыгімонт Аўгуст, які прыехаў туды адразу пасля сейма ў Петрыкаве[23]. Пасля вяселля маладыя накіраваліся ў Нясвіж, які стаў радавым гняздом сям'і. Пазней туды Альжбета запрашала туды паэтаў і музыкантаў, музыкаў і вучоных, а вядомы польскі паэт Ян Каханоўскі прысвяціў ёй паэму «Сусанна»[24].

Шлюб Барбары Радзівіл з каралём і ўзвышэнне[правіць | правіць зыходнік]

Мікалай Радзівіл Чорны разам са сваім стрыечным братам Мікалаем Радзівілам Рудым спрыяў у заключэнні шлюбу сваёй стрыечнай сястры Барбары (роднай сястрой Рудога) з вялікім князем ВКЛ Жыгімонтам Аўгустам[20].

Упершыню Жыгімонт Аўгуст звярнуў увагу на паўдавеўшую Барбару ў 1542 годзе. Паколькі з смерцю Станіслава род Гаштольдаў перасекся, то ўласнікам маёмасці станавіўся вялікі князь, які прыехаў у Геранёны каб уступіць у правы. Каб ён пазнаеміўся з Барбарай, у якой была рэпутацыя вольнай жанчыны. Сам Чорны асуджаў сястру за любоў да асалодаў д'ябалькіх[25]. У гэты час Жыгімонт яшчэ быў жанатым чалавекам, аднак сваю жонку Элізавету Габсбург, дачку аўстрыйскага імператара Фердынанда І, непрыгожую і хваравітую жанчыну, з якой быў абручаны з самага дзяцінства, не любіў[26].

Адносіны вялікага князя і Барбары перараслі ў каханне пасля смерці Элізаветы ў 1545 годзе. Па сведчаннях папскага нунцыя Грацыяні, Жыгімонт, зачараваны «яе навабамі і пяшчотамі» «з запалам яе пажадаў»[27]. Барбара атрымала магчымасць выйсці замуж за Жыгімонта, аднак той не вырашаўся на апошны крок, баючыся рэакцыі сваёй маці[28]. Знаходзячыся ў Вільні, манарх часта патаемна ноччу прыходзіў да Барбары, дом якой знаходзіўся побач з палацам Жыгімонта[29]. Аб гэтых візітах стала вядома Мікалаю Чорнаму і Мікалаю Рудому, якія патрабавалі ад вялікага князя спыніць сустрэчы з Барбарай, каб не кідаць цень на гонар на род Радзівілаў. Жыгімонт паабяцаў, аднак неўзабаве парушыў сваё абяцанне[30].

Калі аднойчы ноччу ён прыйшоў да Барбары, то сустрэў там Чорнага і Рудога. «Милостивии королю, не мел еси то до сестры нашое ходити, а тепер для чого еси пришол?», — падступілі браты з пытаннем да вялікага князя. Адказ Жыгімонта быў досыць нечаканы: «А што, ведаете, можэть теперешнее прыістье мое ку сестре вашеі вчініті вам большую славу, честь і пожіток». Той жа ноччу ў ліпені 1547 года ў капліцы Віленскага замка адбылося тайнае вянчанне, сведкамі якога былі Чорны, Руды і іх сваяк Станіслаў Кезгайла[31].

У пачатку жніўня Чорны разам з Кезгайлам адправіўся ў Вену з афіцыйным паведамленнем пра смерць Элізаветы. У Сандаміры ад кароннага гетмана Яна Тарноўскага даведаўся, што пра шлюб Жыгімонта Аўгуста ўжо ведаюць у Польшчы. У Петрыкаве Чорны даведаўся ад Самуіла Мацяеўскага, што Жыгімонт Стары з большага змірыўся з выбарам сына, аднак каралева Бона была настроена рашуча супраць[32]. Напярэдадні Петрыкаўскага сейма яна залілася слязьмі з-за «нефартуннага» ўчынка сына[33]. На сейме Жыгімонт Стары звярнуўся да паноў рады з просьбай угаварыць сына адмовіцца «ад непрыстойнай жаніцьбы, якая немалую зневагу ўчыніла». Паны рада слёзна прасілі маладога Жыгімонта, «абы того не чынили неровни собе, подданое своее, за малъжонку не брал». Але Жыгімонт «слухати не хотел», не звяртаючы ўвагі на шматлікія пасквілі ў бок Барбары[34].

1 красавіка 1548 года памірае Жыгімонт Стары, а 17 красавіка Жыгімонт Аўгуст пасылае за Барбарай, каб афіцыйна ўвесці яе ў велікакняжаскі палац. Паны і шляхта хоць і наракалі на валадара, але былі вымушаны змірыцца. У Польшчы паны і шляхта думалі запрасіць на каралеўства Габсбурга, а пра Барбару распаўсюджваліся самыя чорныя і неверагодныя чуткі. У гэтай сітуацыі Жыгімонт звярнуўся на дапамогу да Радзівілаў: па просьбе вялікага князя Чорны арганізоўваў прыезд Барбары ў Польшчу[35].

Была сабрана шырокая світа сярод літоўскіх і польскіх дыгнетарыяў. Каля Радомля Барбару ад імя Жыгімонта сустракаў падканцлер Кароны Мікалай Грабя. Ворагам не ўдалося прымусіць Жыгімонта вырачыся Барбары, застаўся непахісны кароль і тады, калі дэпутаты пасолькай рады ўпалі перад ім на калені і прасілі адмовіцца ад Барбары. Жыгімонт быў гатовы адмовіцца ад Польскай Кароны і хай "у апошняй кашулі" застацца разам з жонкай. Быў прапанаваны кампраміс: Барбара становіцца жонкай караля, але не каралевай. Супраць гэтай прапановы рашуча выступіў Чорны, давёўшы Жыгімонту, што адмова каранацыі - абраза як яму, дык і яго жонцы, а таксама пазбаўленне ягоных нашчадкаў на польскую карону[36].

Сітуацыя пачала змяняцца пасля сейма. На бок караля перайшлі некаторыя ўплывовыя праціўнікі: серадзскі ваявода Станіслаў Ласкі і біскуп хелмскі Ян Драгойскі. Бона пакінула Кракаў і пераехала ў Варшавую Просты люд вітаў Барбару як каралеву. Аднак велікапольская шляхта была настроена варагаўніча, Жыгімонт Аўгуст вырашыў ехаць у Вялікую Польшчу каб супакоіць тутэйшую шляхту, аднак эпідэмія перашкодзіла ягоным планам. Сам жа Чорны ў пачатку жніўня 1549 года вярнуўся ў Літву для рагляду судовых справаў, па дарозе дамоў ён атрымаў вестку пра нараджэнне сына, якога па Радзівілаўскай традыцыі назвалі Мікалаем[37].

У Літве Чорны прабыў нядоўга. Узнікла пагроза з боку крымскіх татараў, якія прыйшлі на Валынь і Галіцыю. Жыгімонт Аўгуст паслаў на абарону польскае войска на чале з гетманам Янам Тарнаўскім, Чорны таксама выехаў на Валынь. Актыўных баявых дзеянняў не вялося: татары, нарабаваўшы дабра і захапіўшы палонных, вярнуліся ў Крым. Жыгімонт Аўгуст прапанаваў Радзівілу Чорнаму гетманскую булаву, але той адмовіўся ад пасады[38], больш імкнучыся да дыпламатычнай дзейнасці[39].

Значна паляпшалася сітуацыя з каранацыяй Барбары. Па парадзе Чорнага кароль дамовіўся з Габсбургамі, абяцаючы не падтрымліваць свайго пляменніка Яна Заполі за венгерскую карону узамен на падтрымку супраць унутранай апазіцыі. Першым на бок Жыгімонта перайшоў прымас Мікалай Дзяргоўскі, а за ім і іншыя галоўныя праціўнікі шлюбу. На сойме большасць шляхты ўжо падтрымлівала караля. Нарэшце, 9 снежня 1550 года Барбара была каранавана як польская каралева. А 26 снежня Чорны атрымаў пасаду канцлера. [40].

Радзівілы сталі самым багатым і ўплывовым родам у княстве. Так, у коннае войска яны выстаўлялі 930 вершнікаў, а роднасныя ім Осцікавічы яшчэ 337. Гэта было больш, чым Гальшанскія, Сапегі, Кішкі, Слуцкія і Лукомскія разам узятыя[41].

Смерць Барбары[правіць | правіць зыходнік]

Смерць Барбары Радзівіл. Юзаф Зімлер, 1860 год

Пасля каранацыі здароўе Барбары пачало імкліва пагаршацца. Яе асабісты лекар Пётра з Познані прадказваў хуткую смерць каралевы. Ужо праз два месяцы яе цяжка было пазнаць. Чорны паведамляў Рудому: "Схуднела так, што адны косці засталіся". Неўзабаве, яна злегла ў ложак і, адчуваючы блізкую смерць, прасіла мужа пахаваць яе ў Вільні. Жыгімонт не адыходзіў ад ложка жонкі, у адчаі ён прасіў Чорнага і Рудога прыслаць з Літвы чараўнікоў, якія б узяліся вылячыць Барбару. Чорны знайшоў на Падляшшы трох чараўніц, пад ім наглядам здароўе сястры на непрацяглы час крыху палепшылася. Аднак у пачатку красавіка Барбара ўжо не мела сіл паварушыцца, яе цела высахла, а ногі распухлі. 8 мая 1551 года Барбара прыняла камунію, апошнія часы свайго жыцця правяла з Жыгімонтам Аўгустам, які, па сведчанню Чорнага, абліваўся "крывавым потам"[42].

Па адной версіі смерць была выклікана ракам страўніка, па іншай — каралеву атруцілі. Мікалай Чорны разам з Мікалаем Рудым праводзілі ўласнае дазнанне, аднак нічога даказаць яны не змаглі, хоць захавалася сведчанне ўрача каралевы Боны Грацыяна, які выказаў думку, што Барбара выпадкова атруцілася ў выніку празмернага ўжывання лекаў ад бясплоддзя. [20].

Дзяржаўная дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

" Формуламі чарадзейскімі і д'ябальскімі ўплывамі апанаваў ён [Радзівіл Чорны] поўнасцю караля [Жыгімонта Аўгуста] і тое, што радзіць, нагаворвае, што скажа і што пажадае, тое кароль чыніць, не зважаючы ні на чыю раду, у справах рэлігійных, ці справах панства, ці іншых важных справах.
Ян Ланг, аўстрыйскі пасол
"

Пасля смерці Барбары кароль працягваў сяброўства з братамі Радзівіламі. Жыгімонт паспрабаваў "суцешыць" свайго швагра пасадай віленскага ваяводы, якую апошні атрымаў у снежні 1551 года, а разам з ёй Клецк і Давыд-Гарадок. Уплыў на Радзівіла Чорнага на палітыку вялікакняжаскага ўрада быў такі значны, што ў тым жа годзе ён дамогся права на захоўванне важнейшых дзяржаўных актаў у сваім архіве[20]. Пры гэтым асаблівую ўвагу Мікалай Радзівіл звяртаў на тыя дакументы, што падцвярджалі даўнія дзяржаўныя прэвілегіі Вялікага княства Літоўскага[5]: "на час прышлый потомству и обывателям Великого князьства Литовского ведомость, славу и можность приносить могли". Такім чынам, Чорны трымаў у сваіх руках тры важнейшыя пасады Вялікага княства: маршальства земскае, канцлерства і Віленскае ваяводства, - стаўшы першым дыгнетарыям Літвы, а ў адсутнасць вялікага князя фактычна з'яўляўся некаранаваным уладаром дзяржавы[43].

У 1553 годзе адбылася дыпламатычная вандроўка ў Вену. Адной з мэтаў было заключэнне саюза Польшчы і ВКЛ з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Іншая мэта была заключэнне шлюбу Жыгімонта Аўгуста з малодшай сястрой першай жонкі Кацярынай Габсбург. Там жа, у Аўстрыі адбыўся «папярэдны шлюб», пад вянец маладую вёў той жа Чорны[44]. Выканана была і другая мэта: саюз паміж Габсбургамі і Іванам ІV не быў заключаны, больш за тое, паміж імператарам і Жыгімонтам былі заключаны саюзныя дамовы. Сам жа Чорны атрымаў тытул «графа на Шыдлоўцы»[45].

У дзяржаўных справах Чорны быў прыхільнікам вырашэння мірным шляхам. Так, у 1555 годзе разам з віленскім біскупам Паўлам Гальшанскім Чорны напісаў грамату да мітрапаліта Макарыя і маскоўскіх баяр: каб "кровь бы ся христьянская на обе стороны не разливали", і прапанавалі парадзіць Івану Васільевічу "абы з нашим государем миру и доброго пожитье похотел". У выніку перемоваў было заключана замірэнне на шэсць гадоў[46].

Узначальваў дзяржаўную камісію па правядзенню аграрнай рэформы (валочнай памеры) у гаспадарскіх маёнтках, якая прапанавала Уставу на валокі[4].

У 1561 годзе ў сувязі з ад'ездам Жыгімонта Аўгуста ў Польшчу Мікалай Радзівіл адвешчаны намеснікам вялікага князя[3]. Пагадзіўся з неабходнасцю судовай рэформы. Пасля выдання Бельскага прывілея у краіне абвешчана стварэнне шляхетскіх саслоўных судоў. Пасля была праведзена павятовая рэформа і створаны сеймікі, якія выконвалі ролю мясцовага самакіравання. У выніку рэформ адбылося кансалідацыя шляхетскага саслоўя[1], а шляхта выходзіла з падпарадкавання магнатам.

Дыпламатычная дзейнасць Мікалая Радзівіла і яго сябра Астафія Валовіча прывяла да пераходу на бок Вялікага княтсва Літоўскага значнага рускага ваяра, сябра Івана Грознага, князя Андрэя Курбскага[47].

Далучэнне Лівоніі[правіць | правіць зыходнік]

Дзякуючы ініцыятыве Чорнага на сейме 1554—1555 гг. была забяспечана дапамога польскага войска ў выпадку нападу Маскоўскай дзяржавы. У 1555 годзе з царом Іванам ІV было заключана 6-гадовае перамір'е. У тым жа годзе рэзка абвастрыліся адносіны з Лівонскім ордэнам. Скарыстаўшыся унутраным канфліктам, узнікла магчымасць атрымасць вассалітэт над Лівонскім ордэнам, што аднак прывяло б да непазбежнай вайне з Ордэнам. Паны рада ВКЛ выступалі за вайну з Лівоніяй, Чорны аднак выступаў супраць, даводзячы, што вайна з Ордэнам выклікае вайну з значна грозным супернікам - Масковіяй. Да паўнавартаснай вайны справа не дайшла: сабранае 70-тысячнае войска так не не перайшло межы Ордэна - Лівонскі ордэн згадзіўся на мірныя перамовы[48]. У верасні 1557 года ініцыятыве Мікалая Радзівіла быў падпісаны дагавор з магістрам Лівонскага ордэна В. Фюрстэнбергам аб узаемнай абароне.

У пачатку Лівонскай вайны Радзівіл Чорны выступіў супраць прапановы Івана ІV заключыць саюз супраць Крымскага ханства, бачачы ў гэтым спробу цара адцягнуць увагу Вялікага княства ад Інфлянтаў з далейшым памерам іх заваяваць[1]. Першапачаткова паны рада з захапленнем прынялі прапанову Івана ІV, аднак Чорны здолеў пераканаць устрымацца ад саюзу супраць Крымскага ханства, але і трымаць мір з Масковіяй. У 1558 годзе Маскоўскае войска пачало баявыя дзеянні ў Лівоніі, новы магістр ордэна Готлард Кеплер звярнуўся да Жыгімонта Аўгуста з просьбай аб дапамоге. У адказ паслы Чорнага заявілі, што дапамога магчыма толькі пры ўмове прыняцця падданства Літвы[49].

У 1559 годзе Іван Грозны аўдавеў і выказаў жаданне заключыць дынастычны шлюб з Жыгімонтам Аўгустам і такім чынам заключыць вечнае перамір'е з ВКЛ з мэтай у будучым прэтэндаваць на вялікакняжаскі сталец. Маскоўскія паслы, з якімі вёў перамовы Чорны, прапанавалі шлюб з малодшай сястрой караля Катаржынай. Аднак, паколькі старэйшая сястра караля таксама была незамужняя, то шлюб не адбыўся. Акрамя таго Жыгімонт патрабаваў вяртання Літве Северскай і Смаленскай земляў і вываду маскоўскага войска з Лівоніі. Тым часам маскоўскім дыпламатам удалося заключыць мір з Швецыяй[50].

У лютым 1559 года паслы Лівонскага ордэна ездзілі ў Кракаў прасіць польскага караля заступніцтва ад Масковіі. Жыгімонт Аўгуст адмовіўся, спасылаючыся, што не можа дапамагчы без ухвалы рады польскіх станаў. Тады Кетлер звярнуўся да Жыгімонта як да вялікага літоўскага князя, абяцаючы ўзамен частку зямель. У гэты час у Кракаве знаходзіўся Чорны, які здолеў пераканаць спачатку вялікага князя, а потым і шляхту ў неабходнасці дамовы. 31 жніўня 1559 года ў Вільні падпісаная дамова аб пратэктараце над Лівонскім ордэнам, пасля чаго паўднёва-усходняя частка ордэна (Латгалія) пераходзіла пад апеку ВКЛ. Чорны па ранейшаму выступаў за мір з Масковіяй, і перш чым пачынаць з ёй вайну, выступаў за паразуменне з Іванам. Адпраўленныя пасольствы да баяр паказалі, што заступніцтва за Лівонію настроіць цара супраць Літвы[51].

28 лістапада 1561 года пад старшынствам Мікалая Радзівіла падпісаны Акт аб падпарадкаванні Інфлянтаў сумесна ВКЛ і Польшчай, ВКЛ уступала ў вайну за Інфлянты, а сам Радзівіл быў прызначаны адміністратарам Інфлянтаў[1]. 5 сакавіка 1562 года апошні магістр Лівонскага ордэна Готхард Кетлер у рыжскім замку перадаў Мікалаю Радзівілу сімвалы ўлады Ордэна — залаты крыж і пячатку, а таксама прывілегіі і архіў Ордэна. Кетлер становіцца вассалам Жыгімонта Аўгуста і першым курлянскім герцагам[52].

Іван Грозны пачаў баявыя дзеянні супраць Лівоніі і ВКЛ. Вясной 1562 года маскоўскія войскі ўварваліся на Віцебшчыну, а ў студзені 1563 года, скарыстаўшыся шэрагам памылак полацкага ваяводы Станіслава Давойны, яны захапілі Полацк. Мясцовыя яўрэі, татары і каталіцкія святары былі жорстка забітыя, а астатняе насельніцтва было пагнана ў Масковію, на шляху ў якую многія загінулі ад лютых маразоў[53]. Нягледзячы на заключанае пагадненне, палякі не аказвалі Вялікаму княтву і не збіраліся аказваць ваеннай дапамогі. Заключэнне вуніі з Польшчай знаходзіла падтрымку сярод шляхты, асабліва сярод тых краёў, якія пакутвалі ад вайны. Так, шляхцічы Віцебшчыны ў 1562 годзе сабраліся на з'езд, стварылі канфедэрацыю і прасілі Жыгімонта Аўгуста заключыць унію з Польшчай. Яны былі згодныя на любыя ўмовы, каб атрымаць ад палякаў дапамогу ў вайне[54]. У гэтай сітуацыі Мікалай Чорны, Мікалай Руды і Рыгор Хадкевіч сталі ініцыятарамі перамір'я з Іванам Грозным. Згодна з пагадненнем Полацк і Лівонія пераходзілі да Масковіі, аднак выгравала час у вайне грозным супернікам. Заключанае пагадненне было не да спадобы польскаму боку, які адвінаваціў Радзівілаў і Хадкевіча ў самаволлі і нават здрадзе каралю[55].

Адстойванне незалежнасці Вялікага княства[правіць | правіць зыходнік]

" ... ижъ панове Ляхове дивными и розными претекстами хотели, жебы Литву у кабалу записали и у вечную неволю собе ине взяли.
Невядомы гісторык XVI ст.
"

Мікалай Чорны актыўна ўдзельнічаў ва ўмацаванні дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ. Яшчэ ў 1551 годзе на сейме ў Вільні Мікалай Радзівіл рашуча выступіў супраць перамоваў з польскай дэлегацыяй наконт дзяржаўнай уніі. Тады яго падтрымаў і Жыгімонт Аўгуст, які выдаў прывілей, які гарантаваў самастойнасць Вялікаму княству Літоўскаму[56].

Пазней ён падтрымліваў палітычны саюз з Польшчай, аднак быў рашучым праціўнікам федэрацыі з ёй і адстойваў суверэнітэт ВКЛ. Пазіцыя Радзівіла па гэтым пытанні стала прычынай каралеўскай няміласці, яе падтрымлівалі многія магнаты і ўлічвалі нават пасля яго смерці пры заключэнні Люблінскай уніі[5].

У 1563 годзе Чорны вёў перамовы аб уніі на Варшаўскім сейме, які ішоў з вялікім напружаннем. Палякі настойвалі на ўмовы ўніі: агульны ўладар, які тытулуецца толькі польскім каралём, а Вялікае княства будзе называцца Новай Польшчай. Сітуацыя пагаржалася тым, што пермір'е было парушана і маскоўскія войскі пачалі баявыя дзеянні супраць ВКЛ. Палякі настойвалі каб весці перамовы на падставе Мельніцкай уніі 1501 года. Аднак высветлілася, што не захавалася арыгінала ўніі, а яе тэкст быў вядомы толькі па хроніке Кромера. У адказ Радзівіл заявіў, што тэкст у хроніцы Кромера ніколі не быў праўдай, і паказаў тэкст прывілегія Аляксандра Казіміравіча аб дзяржаўным суверынітэце Вялікага княства, пад якім павесілі сваі пячаткі і польскія саноўнікі[57]. Сябры дэлегацыі ВКЛ далі згоду на аб'яднанне пры ўмове, што княства будзе самастойнай дзяржавай з агульным манархам. Польскі бок такія ўмовы не задавальнялі. Перамовы былі перапыненыя пасля бітвы пад Улай, калі войска ВКЛ пад кіраўніцтвам Радзівіла Рудога перамагло маскоўскі корпус ваяводы П. Шуйскага. У прадстаўнікоў Вялікага княства з'явілася надзея адбіцца ад ворага ўласнымі сіламі[58].

Тады польскі бок звярнуўся да Жыгімонта Аўгуста, патрабуючы яго выказаць свой пункт гледжання. Літоўскі бок выступіў з пратэстам. Радзівіл Чорны выступіў з палкай прамовай, у якой заявіў, што калі Жыгімонт хоча абсалютную ўладу ўчыніць, то гэта будзе насілле над літоўскімі вольнасцямі. Жыгімонт Аўгуст жа быў гатовы для сваіх нашчадкаў адмовіцца ад правоў на Вялікае княства на карысць Польскага каралеўства. Чорны шчыра прызнаўся Жыгімонту, што "цяжка верна служыць" такому гаспадару, які забываецца пра сваю прысягу, і прасіў не адмаўляцца ад дзедзічных правоў без ведама рады і сойма ВКЛ. У рэшце рэшт, сойм скончыўся безвынікова, у чым палякі абвінавацілі Чорнага, які адмовіўся паставіць дзяржаўную пячатку ВКЛ пад канчатковым дакументам[59].

Вярнуўшыся ў Літву, Чорны дзейсна агітаваў супрацьуніі з Польшчай. Летам на Бельскім сейме Чорны прасіў Жыгімонта не дапусціць няволі, да якой палякі дамагаюцца падобна як маскавіты праз моц. Аднак караль падтрымаў полькі бок. Тады на сойме быў зацверджаны новы Статут, які скасаўваў дзедзічныя правы Жыгімонта на Вялікае княстваю. Статут таксама пашыраў правы шляхты, уводзячы шляхетскія суды. 1 ліпеня 1564 года ЖЫгімонт Аўгуст зацвердзіў гэты статут[60].

У гэты час Чорны атрымаў звесткі, што шведскі кароль Эрык XIV, жадаючы вызваліць з палону Крыштафа Мекленбургскага, задумащ захапиць некалькіх падданых Жыгімонта Аўгуста, у тым ліку і сына Чорнага Мікалая Крыштафа, які вучыўся ў Старбургскім універсітэце. Ганец Чорнага паспяшаўся ў Страсбург з лістом да сына і рады горада. Чакаючы весткі, Чорны падаўся да межаў княтства ў Бярэсце. Як прызнаваўся ў лісце да сына: "Уначы быў лепшым вартаўніком на Бярэсці". У канцы верасня атрымаў вестку, што сын здаровы і на волі[61].

Рэлігійная дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

З імём Мікалая Радзівіла Чорнага звязана станаўленне пратэстантызму ў Вялікім княстве.[62]. Мікалай Радзівіл ўзначаліў рэфармацыйны рух у ВКЛ, у якім у тым ліку бачыў сродак пазбегнуць замежнага рэлігійнага ўплыву. У пачатку 50 гг. 16 ст. ён далучыўся спярша да лютэранства, а праз два гады перайшоў у кальвінізм. Радзівіл падтрымліваў сувязі з прадстаўнікамі асноўных пратэстанскіх плыняў, стаў галоўным пратэктарам Рэфармацыі ў краіне. Яго палітычны ўплыў і аўтарытэт абумовілі пераход значнай часткі шляхты ў пратэстантызм[5]. Шэраг іншых магнатаў (хто ад чыстага сэрца, хто з разлікам, а хто імкнучыся патрапіць духу моды) пачалі пашыраць рух кальвіністаў па ўсяму Вялікаму княству, арганізоўваючы не толькі сотні ніжэйшых кальвіністкіх школаў, але гімназіі ў Вільні, Слуцку, Навагрудку, Нясвіжы, Віцебску і іншых гарадах[41].

Радзівіл Чорны шырока адчыняў малітоўныя дамы і школы[4], толькі кальвіністкіх збораў ім было адчынена 132[63][64]. У 1553 годзе ён залажыў у сваім замку першы на Беларусі рэфармацыйны збор у Бярэсці, а каля 1557 года арганізавана галоўная рэфармацыйная абшчына ВКЛ у Вільні у радзівілаўскім палаце ў Лукішках. У Мінску евангелічны збор быў закладзены ў 1563 годзе. Часам зборы ўтвараліся шляхам канфіскацыі цэркваў і касцёлаў. Агульная колькасць касцёлаў, закрытых Мікалаем Радзівілам, складала 187[65], а сам Радзівіл быў вядомы разбурэннем прыдарожных крыжоў, за што нават быў асуджаны[63].

Шырокае распаўсюджанне Рэфармацыі прывяло да таго, што ў 1557 годзе сабраўся ўстаноўчы сход кальвіністаў ВКЛ, а ў 1563 годзе на Віленскім сойме кальвіністы дамагаліся ад Жыгімонта Аўгуста прывілегія аб раўнапраўі ўсіх веравызнанняў[66]. Правы кальвіністскай шляхты былі падцверджаны Гродзенскім сеймам 1568 года[67].

Пры патранажы Радзівіла Брэст і Нясвіж сталі цэнтрамі пратэстанства на Беларусі, у гэтых гарадах былі адчынены Брэсцкая і Нясвіжская друкарні. Пры садзейнічанні Мікалая Радзівіла ў 1563 годзе была надрукаваная славутая Брэсцкая Біблія[1]. Брэсцкая ці радзівілаўская Біблія ўяўляла сабой польскі пераклад поўнага зводу Бібліі, найбуйнейшага па аб'ёме і аднаго з лепшых па мастацкіх і паліграфічных якасцях рэнесансавага выдання. У Брэскай друкарні працавалі вядомыя польскія друкары Бярнард Ваяводка, Станіслаў Мурмэліус, паэт перакладчык і кампазітар Ц. Базылік[5]. Пры падтрымцы Радзівіла ў 1543 годзе створана першая ў ВКЛ літоўская капела ў Гродна, адзін з найбольш ранніх аркестровых калектываў у Беларусі. У 1558 годзе выдадзены зборнік Яна Зарэмбы, які лічыцца ўзорам нотадрукавання ў ВКЛ[68].

Для распаўсюджання ідэй Рэфармацыі Радзівілі запрашалі прапаведнікаў з Еўропы, галоўным чынам з Польшчы. Аднім з такіх дзеячаў, запрошаных у 1558 годзе ў Вільню, быў Сымон Будны. У хуткім часе яго перавялі ў Клецк, а яшчэ праз два гады ў Нясвіжы была адчынена друкарня. Акрамя Сымона Буднага ў ёй працавалі такія вядомыя дзеячы Рэфармацыі, як нясвіжскі стараста Мацей Кавячынскі, кальвіністскі прапаведнік Лаўрэнцій Крышкоўскі; многія выданні выходзілі з прысвячэннем знатнаму патрону. Некаторыя свае творы прысвячаў Жан Кальвін[63][5].

Паколькі пратэстантызм змагаўся за права весці набажэнства на нацыянальных мовах, то кальвіністы ВКЛ нароўні вызвалення ад латыні ставілі пытанне адказу ад царкоўнаславянскай мовы (ці як тады казалі «царкоўнай баўгаршчызны»). З гэтай мэтай у Нясвіжы была надрукавана першая беларускамоўная кніжка на Беларусі — «Катэхізіс»[69], выпушчаная ў 1562 годзе Сымонам Будным. «Катэхізіс» прызначаўся «.. для простого народу руського и лдля хрестыянских деток руских». Там жа выйшла і кніга «О оправдании грешного человека перед Богом». Думка аб неабходнасці панавання роднай мовы знайшла шчырых прыхільнікаў сярод дробнай шляхты і баярства, аднак сярод магнатаў (у тым ліку і сярод Мікалая Чорнага) такой прыхільнасці не было[63].

Пэўны час Радзівіл Чорны быў прыхільнікам стварэння Народнага сабора — царквы, якая б на яго думку аб'ядноўвала хрысціян Вялікага княства і Польшчы і была б незалежнай ад Ватыкана. У апошнія гады свайго жыцця падтрымліваў антытрынітарыяў[5].

Папскі нунцый Ян Камедоні лічыў Мікалая Радзівіла «найбольш небяспечным для Рыма чалавекам у Вялікім княстве Літоўскім», і пасля смерці паведаміў у Ватыкан, што «памёр чалавек, наймацнейшы не толькі ў Літве, але і ва ўсіх краях гэтай дзяржавы»[70].

Хаця пасля смерці Мікалая Радзівіла ўсе яго дзеці пад уплывам палітычных абставін перайшлі ў каталіцтва, тым не менш дзейнасць Радзівіла як вялікага рэфарматара карэнным чынам паўплывала на рэлігійнае і культурнае жыццё таго часу[5].

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

У шлюбе з Эльжбетай Шыдлавецкай меў чатырох дачок, сыноў Мікалая Крыштофа, Юрыя, Альбрыхта, Станіслава і Яна.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Беларуская Энцыклапедыя
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Славутыя імёны, с. 17
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 ВКЛ. Энцыклапедыя
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Энцыклапедыя гісторыі Беларусі
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Мысліцелі і асветнікі
  6. Уладары, с. 73
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Славутыя імёны, с. 18
  8. Уладары, с. 76
  9. Багадзяж М. Сыны, с.39
  10. Радзивилы, с. 44
  11. Радзивилы, с. 43
  12. Уладары, с. 79
  13. Уладары, с. 79
  14. Уладары, с. 79-80
  15. Уладары, с. 84
  16. Радзивилы, с. 51
  17. Радзивилы, с. 54
  18. Славутыя имёны, с. 19
  19. Радзивилы, с. 58
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Багадзяж М. Сыны, с.40
  21. Уладары, с. 94
  22. Радзивилы, с. 58
  23. Радзивилы, с. 58
  24. Радзивилы, с. 61
  25. Уладары, с. 88
  26. Радзивилы, с. 54
  27. Уладары, с. 88
  28. Радзивилы, с. 55
  29. Уладары, с. 90
  30. Радзивилы, с. 56
  31. Уладары, с. 92
  32. Уладары, с. 94
  33. Уладары, с. 94
  34. Уладары, с. 95
  35. Уладары, с. 96
  36. Уладары, с. 98
  37. Уладары, с. 99
  38. Уладары, с. 100
  39. Радзивилы, с. 60
  40. Уладары, с. 100
  41. 41,0 41,1 Багадзяж М. Сыны, с.41
  42. Уладары, с. 101
  43. Уладары, с. 101
  44. Радзивилы, с. 62
  45. Радзивилы, с. 63
  46. Уладары, с. 103-104
  47. Радзивилы, с. 75
  48. Уладары, с.104-107
  49. Уладары, с. 114
  50. Радзивилы, с. 70-72
  51. Уладары, с. 114-115
  52. Уладары, с. 119-120
  53. Радзивилы, с. 73
  54. Радзивилы, с. 74
  55. Уладары, с. 124-124
  56. Радзивилы, с. 63-64
  57. Уладары, с. 126-127
  58. Радзивилы, с. 75
  59. Уладары, с. 129
  60. Уладары, с. 130
  61. Уладары, с. 131
  62. Подошкин, с.41
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 Багадзяж М. Сыны, с.42
  64. Радзивилы, с. 66
  65. Подошкин, с.47
  66. Багадзяж М. Сыны, с.43
  67. Подошкин, с. 47
  68. Рэфармацыя, с. 153
  69. Радзивилы, с. 67
  70. Радзивилы, с. 75

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Багадзяж М. Сыны зямлі беларускай. — Мн.: Нар. асвета, 2002. — 96с. ISBN 985-03-0995-4
  • Беларуская Энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Парміле — Рэдаксін/Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.:БелЭн, 2001. — 576 с. ISBN 985-11-0216-4
  • Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2: Кадэцкі корпус-Яцкевіч / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.:БелЭн, 2006. — 792 с. ISBN 985-11-378-0
  • Масленицина И. Богодзяж Н. Радзивилы — несвижские короли. Мн.: «Триоль», 1997. — 224с. ISBN 985-6445-01-9
  • Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Б. І. Сачанка і інш. — Мн.:БелЭн, 1995. — 671с. ISBN 985-11-0016-1.
  • Подошкин С. А. Реформация и общественная жизнь Белоруссии и Литвы. Вторая половина XVI — начало XVII в. Мн., Наука и техника, 1970, 244с.
  • Рэфармацыя и грамадтва: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнар. навук. канф. / Усклад. С. Акінчыц, гал. рэд. А. Грынкевіч. — Мн.: Бел. кнігазбор, 2005. — 444с. ISBN 985-504-035-Х.
  • Славутыя імёны Бацькаўшчыны. Зборнік. Вып. 1./Уклад. У. Гілеп і інш.; Рэдкал.: А. Грыцкевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БФК, 2000. — 384 с. ISBN 985-6526-07-0.
  • Уладары Вялікага княства / Витаўт Чаропка. — 2-ое выд., папр. — Мн.:Беларусь, 2007.-607с. ISBN 978-985-01-0725-1.
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6т. Т 6. Кн. 1: Пузыны — Усая/Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.:БелЭн, 2001. — 576 с. ISBN 985-11-0214-8.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]