Мікалай Радзівіл Чорны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Мікалай Радзівіл «Чорны»

Мікалай «Чорны» Радзівіл (4 лютага 1515 — 28/29 мая[1] 1565) — вялікалітоўскі дзяржаўны, палітычны, ваенны, культурны і рэлігійны дзеяч. Мянушку "Чорны" атрымаў з-за колеру сваёй барады, чым адрозніваўся ад свайго стрыечнага брата Мікалая Радзівіла Рудога (які атрымаў мянушку таксама з=за колеру сваёй барады)[2].

Удзельнічаў у вайне Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—37[3]. У 1544 атрымаў пасаду маршалка земскага (вялікага) і ўзначаліў Раду ВКЛ і сеймы[1]. Спрыяў у 1547 шлюбу сваёй стрыечнай сястры Барбары з вялікім князем ВКЛ Жыгімонтам Аўгустам. У 1547 атрымаў тытул князя «Свяшчэннай Рымскай імперыі» «на Алыцы і Нясвіжы». З 1550 канцлер ВКЛ, выступаў за суверэннасць ВКЛ у саюзе з Польшчай. Таксама займаў пасаду віленскага ваяводы. Дзякуючы дыпламатычным дзеянням Мікалая Радзівіла адбылася інкарпарацыя Лівонскага ордэна ў склад ВКЛ[3]. Узначальваў дзяржаўную камісію па правядзенні аграрнай рэформы (валочнай памеры) у гаспадарскіх маёнтках[1].

З усіх магнатаў княства ён першым прыняў Рэфармацыю. Паводле веравызнання кальвініст, прапагандыст кальвінізму ў ВКЛ. Свае творы яму прысвячаў Жан Кальвін. У 1553 заснаваў друкарню пры Берасцейскім зборы, пад яго апекай існавала таксама друкарня ў Нясвіжы. У першай з іх за кошт магната выйшла ў 1563 годзе так званая Радзівілаўская Біблія — пераклад кальвінісцкай Бібліі на польскую мову[3]. У 1647 яго парэшткі разам з парэштакмі жонкі былі ўрачыста перанесены з Вільні ў Дубінкі.

Дзейнасць Радзівіла як вялікага рэфарматара карэнным чынам паўплывала на рэлігійнае і культурнае жыццё свайго часу[4].

Паходжанне[правіць | правіць зыходнік]

Мікалай Радзівіл паходзіў са старажытнага роду Радзівілаў, які ўжо к XVI ст. заняў адно з першых месцаў сярод магнацкіх радоў па магутнасці, колькасці маёнткаў і палітычным уплыве[2]. У сваіх уладаннях Радзівілы трымаліся як удзельныя князі: так Мікалай Радзівіл называўся ў родавых дакументах Мікалаем IV, яго брат Ян - Янам ІІІ, а іх бацька - Янам І[5].

Мікалай Чорны быў унукам Мікалая Старога (памёр ў 1509 годзе), ад якога пайшлі тры галоўныя галіны роду Радзівілаў: старэйшая ад Мікалая (на Ганёнзу і Мэдэлях, у Падляшшы), сярэдняя ад Яна (у Нясвіжы і Алыцы) і малодшая ад Юрыя (на Біржах і Дубінках). Мікалак Радзівіл Чорны належаў да сярэдняй галіны роду[2].

Нарадзіўся Мікалай у 1515 годзе ў сям'і кашталяна троцкага і маршалка літоўскага Ян Радзівіла (празванага Барадатым) ў Нясвіжы, які быў пасагам яго маці Ганны Кішкі (дачкі Станіслава Кішкі, гетмана і маршалка земскага)[4]. Мікалай быў старэйшым сынам у гэтым шлюбе, для Яна Мікалая гэта быў трэці шлюб. Пасля смерці мужа ў 1522 годзе Ганна выйшла замуж за Станіслава Кезгайлу, старасту жамойцкага[2].

Юнацтва і пачатак кар'еры[правіць | правіць зыходнік]

Паколькі маці выйшла замуж другі раз, то апякуном Мікалая Радзівіла, яго брата Яна і іх сястры стаў іх родны дзядзька Юрый Радзівіл, вядомы паўкаводзец, удзельнік бітвы пад Оршай[5]. Некаторы час Юрый веў судовыя скаргі з-за маёмасці з братам маці Пятром Кішкам, у рэшце рэшт працэс удалося выйграць[6].

Дзяцінства хлопчыка прайшло ў Нясвіжы, там жа атрымаў хатнюю адукацыю[7], ведаў беларускую, польскую і лацінскую мовы[8], хоць сам пасля прызнаваўся, што лацінскую мову ведаў недастаткова[5], пры гэтым ён мог аднак чытаць трактаты і весці перамовы на лацінскай мове[9].

Родзічы Мікалая займалі шэраг вышэйшых дзяржаўных і рэлігійных пасад у Вялікім княстве Літоўскім, таму рашэннем Жыгімонта Старога хлопчыкі Мікалай і Ян разам з сястрой Ганнай былі ўзяты для выхавання ў каралеўскі двор у Кракаў. Кіраванне бацькавымі маёнкамі да паўналецця братоў вялікі князь прысудзіў Юрыю Радзівілу[5]. У каралеўскім двары адбылося блізкае сяброўскае збліжэнне Мікалая з будучым каралём польскім і вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Аўгустам. Рэнесансавая атмасфера двара адбілася на густах і звычках Мікалая[4].

Мікалай Радзівіл удзельнічаў у вайне Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—37, на якую разам з братам Янам выставіў 160 коннікаў[8]. Пакольку згодна ўставы аб земскай вайсковай службе, кожны феадал быў павінен выставіць аднаго конніка з 8 службаў, а кожная служба складалася з трох сялянскіх гаспадарак, то вынікае, што браты Радзівілы мелі не менш 3840 гаспадарак у сваіх маёнтках. Войскам у гэтай кампаніі камандваў дзядзька Мікалая Юрый Радзівіл. Войска ВКЛ улетку 1535 года заняло Гомель, жыхары якога без баю адчынілі брамы горада. Пасля штурмам быў узяты Старадуб, у гэтай бітве ўдзельнічалі і коннікі Радзівіла. Але вайсковай кар'еры Мікалай Радзівіл не зрабіў, аддаючы перавагу палітычнай, дыпламатычнай і дзяржаўнай дзейнасці[5].

Імклівае ўзнясенне па службе пачалося пасля 1544 года, калі на Берасцейскім вальным сойме быў прыняты акт, па якім Жыгімонт I Стары перадаваў поўную ўладу ў Вялікім княстве Літоўскім свайму сыну Жыгімонту Аўгусту. У гэты час Радзівіл атрымаў уплывовую пасаду земскага маршалка, якая давала яму магчымасць часта бываць пры вялікакняжаскім двары[4]; таксама ўзначаліў Раду ВКЛ і сеймы. З гэтага часу Мікалай актыўна ўдзельнічаў у вызначэнні палітыкі дзяржавы[8], увайшоўшы ў склад сціслага атачэння Жыгімонта Аўгуста. Праз два гады ён атрымаў ад вялікага князя за заслугі Шавельскае староства ў Жамойціі. Палітычны ўплыў набіраў і родны брат Барбары, Мікалай Радзівіл Руды, займаючы вышэйшыя пасады ў дзяржаве. У 1549 годзе ён атрымаў пасаду ваяводы троцкага, у 1553 годзе гетмана вялікага літоўскага, а ў 1566 годзе дадаткова віленскага ваяводы і канцлера. Абодва Радзівілы ўзмацнілі сваё дзяржаўнае становішча пасля смерці Жыгімонта Старога ў 1548 годзе[10].

Атрыманне княжаскага тытулу, парадненне з каралём і ўзвышэнне[правіць | правіць зыходнік]

Даспехі Мікалая Радзівіла Чорнага, Музей гісторыі мастацтваў у Вене

У 1547 годзе ў Аўгсбургу атрымаў ад Карла V тытул князя «Свяшчэннай Рымскай імперыі» «на Алыцы і Нясвіжы»[8]. Гэты тытул наспаўсюджаваўся і на нашчадкаў, хоць і не даваў на радзіме ніякіх правоў, павялічваючы вагу ў вачах шляхты[11].

Мікалай Радзівіл Чорны разам са сваім стрыечным братам Мікалаем Радзівілам Рудым спрыяў у 1547 заключэнні шлюба сваёй стрыечнай сястры Барбары (роднай сястрой Рудога) з вялікім князем ВКЛ Жыгімонтам Аўгустам, пасля чаго стаў самым уплывомым магнатам ВКЛ. Жыгімонт Аўгуст у наступным годзе стаў польскім каралём. Нягледзячы на супраціўленне польскай шляхты, Барбара была каранавана, аднак ужо праз некалькі месяцаў раптоўна памерла. Па адной версіі смерць была выклікана ракам страўніка, па іншай — каралеву атруцілі. Мікалай Чорны разам з Мікалаем Рудым праводзяць уласнае дазнанне, аднак нічога даказаць яны не змаглі, хоць захавалася сведчанне ўрача каралевы Боны Грацыяна, які выказаў думку, што Барбара выпадкова атруцілася ў выніку празмернага ўжывання лекаў ад бясплоддзя. [11].

Пасля смерці Барбары кароль працягваў сяброўства з братамі Радзівіламі. У гэты ж час у Радзівіла Чорнага нараджаецца першае дзіця — сын, якога па сямейнай традыцыі назвалі Мікалаем. Між тым, Радзівілы сталі самым багатым і ўплывовым родам у княстве. Так, у коннае войска яны выстаўлялі 930 вершнікаў, а роднасныя ім Осцікавічы яшчы 337. Гэта было больш, чым Гальшанскія, Сапегі, Кішкі, Слуцкія і Лукомскія разам узятыя[12].

Дзяржаўная дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

У 1549 годзе ўдзельнічаў у ваенных дзеяннях супраць татар на Валыні. Пасля ў 1550 годзе заняў дадаткова заняў спачатку пасаду канцлера, а ў наступным годзе і ваяводы віленскага. Уплыў на Радзівіла Чорнага на палітыку вялікакняжаскага ўрада быў такі значны, што ў 1551 годзе ён дамогся права на захоўванне важнейшых дзяржаўных актаў у сваім архіве[11]. Пры гэты асаблівую ўвагу Мікалай Радзівіл звяртаў на тыя дакументы, што пацвярджалі даўнія дзяржаўныя прэвілегіі Вялікага княства Літоўскага[4].

У 1553 годзе дамогся заключэння саюза Польшчы і ВКЛ з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Узначальваў дзяржаўную камісію па правядзенню аграрнай рэформы (валочнай памеры) у гаспадарскіх маёнтках, якая прапанавала Уставу на валокі[8].

Падтрымліваў палітычны саюз з Польшчай, аднак быў рашучым праціўнікам федэрацыі з ёй і адстойваў суверэнітэт ВКЛ. Пазіцыя Радзівіла па гэтым пытанні стала прычынай каралеўскай няміласці, яе падтрымлівалі многія магнаты і ўлічвалі нават пасля яго смерці пры заключэнні Люблінскай уніі[4]. Дзякуючы яго ініцыятыве на сейме 1554—1555 гг. была забяспечана дапамога польскага войска ў выпадку нападу Маскоўскай дзяржавы. У 1555 годзе з царом Іванам ІV было заключана 6-гадовае перамір'е. У верасні 1557 года ініцыятыве Мікалая Радзівіла быў падпісаны дагавор з магістрам Лівонскага ордэна В. Фюрстэнбергам аб узаемнай абароне. У пачатку Лівонскай вайны выступіў супраць прапановы Івана ІV заключыць саюз супраць Крымскага ханства, бачачы ў гэтым спробу цара адцягнуць увагу Вялікага княства ад Інфлянтаў з далейшым памерам іх заваяваць[1].

31 жніўня 1559 года ў Вільні падпісаная дамова аб пратэктараце над Лівонскім ордэнам, пасля чаго паўднёва-усходняя частка орэна (Латгалія) была занятая войскамі ВКЛ. 28 лістапада 1561 года пад старшынствам Мікалая Радзівіла падпісаны Акт аб падпарадкаванні Інфлянтаў сумесна ВКЛ і Польшчай, ВКЛ уступала ў вайну за Інфлянты, а сам Радзівіл быў прызначаны адміністратарам Інфлянтаў[1].

У 1561 годзе ў сувязі з ад'ездам Жыгімонта Аўгуста ў Польшчу Мікалай Радзівіл адвешчаны намеснікам вялікага князя[3]. Пагадзіўся з неабходнасцю судовай рэформы. Пасля выдання Бельскага прывілея у краіне абвешчана стварэнне шляхетскіх саслоўных судоў. Пасля была праведзена павятовая рэформа і створаны сеймікі, якія выконвалі ролю мясцовага самакіравання. У выніку рэформ адбылося кансалідацыя шляхетскага саслоўя[1].

Радзівіл Чорны валодаў вялікімі латыфундыямі ў Беларусі (з цэнтрам у Нясвіжы) і на Валыні (Алыка). Найбольш вялікія маёнткі: Клецкае і Давыд-Гарадокскае княствы (з 1558 года), Лахва і Няглевічы ў Навагрудскім павеце, Здзітаў у Слонімскім павеце, Дуброва, Шацк і Узда ў Мінскім павеце, Геранёны ў Ашмянскім павеце, Дусяты, Свядасць і Бігушкі ў Вількамірскім павеце, Лукішкі каля Вільні, Шыдловец у Польшчы; таксама трымаў Барысаўскае, Брэсцкае, Ковенскае і Шавельскае староствы[8].

Рэлігійная дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

З імём Мікалая Радзівіла Чорнага звязана станаўленне пратэстантызму ў Вялікім княстве.[13]. Мікалай Радзівіл ўзначаліў рэфармацыйны рух у ВКЛ, у якім у тым ліку бачыў сродак пазбегнуць замежнага рэлігійнага ўплыву. У пачатку 50 гг. 16 ст. ён далучыўся спярша да лютэранства, а праз два гады перайшоў у кальвінізм. Радзівіл падтрымліваў сувязі з прадстаўнікамі асноўных пратэстанскіх плыняў, стаў галоўным пратэктарам Рэфармацыі ў краіне. Яго палітычны ўплыў і аўтарытэт абумовілі пераход значнай часткі шляхты ў пратэстантызм[4]. Шэраг іншых магнатаў (хто ад чыстага сэрца, хто з разлікам, а хто імкнучыся патрапіць духу моды) пачалі пашыраць рух кальвіністаў па ўсяму Вялікаму княству, арганізоўваючы не толькі сотні ніжэйшых кальвіністкіх школаў, але гімназіі ў Вільні, Слуцку, Навагрудку, Нясвіжы, Віцебску і іншых гарадах[12].

Радзівіл Чорны шырока адчыняў малітоўныя дамы і школы[8], толькі кальвіністкіх збораў ім было адчынена 132[14]. У 1553 годзе ён залажыў у сваім замку першы на Беларусі рэфармацыйны збор у Бярэсці, а каля 1557 года арганізавана галоўная рэфармацыйная абшчына ВКЛ у Вільні у радзівілаўскім палаце ў Лукішках. У Мінску евангелічны збор быў закладзены ў 1563 годзе. Часам зборы ўтвараліся шляхам канфіскацыі цэркваў і касцёлаў. Агульная колькасць касцёлаў, закрытых Мікалаем Радзівілам, складала 187[15], а сам Радзівіл быў вядомы разбурэннем прыдарожных крыжоў, за што нават быў асуджаны[14].

Шырокае распаўсюджанне Рэфармацыі прывяло да таго, што ў 1557 годзе сабраўся ўстаноўчы сход кальвіністаў ВКЛ, а ў 1563 годзе на Віленскім сойме кальвіністы дамагаліся ад Жыгімонта Аўгуста прывілегія аб раўнапраўі ўсіх веравызнанняў[16]. Правы кальвіністскай шляхты былі падцвержаны Гродзенскім сеймам 1568 года[17].

Пры патранажы Радзівіла Брэст і Нясвіж сталі цэнтрамі пратэстанства на Беларусі, у гэтых гарадах былі адчынены Брэсцкая і Нясвіжская друкарні. Пры садзейнічанні Мікалая Радзівіла ў 1563 годзе была надрукаваная славутая Брэсцкая Біблія[1]. Брэсцкая ці радзівілаўская Біблія ўяўляла сабой польскі пераклад поўнага зводу Бібліі, найбуйнейшага па аб'ёме і аднаго з лепшых па мастацкіх і паліграфічных якасцях рэнесансавага выдання. У Брэскай друкарні працавалі вядомыя польскія друкары Бярнард Ваяводка, Станіслаў Мурмэліус, паэт перакладчык і кампазітар Ц. Базылік[4]. Пры падтрымцы Радзівіла ў 1543 годзе створана першая ў ВКЛ літоўская капела ў Гродна, адзін з найбольш ранніх аркестровых калектываў у Беларусі. У 1558 годзе выдадзены зборнік Яна Зарэмбы, які лічыцца ўзорам нотадрукавання ў ВКЛ[18].

Для распаўсюджання ідэй Рэфармацыі Радзівілі запрашалі прапаведнікаў з Еўропы, галоўным чынам з Польшчы. Аднім з такіх дзеячаў, запрошаных у 1558 годзе ў Вільню, быў Сымон Будны. У хуткім часе яго перавялі ў Клецк, а яшчэ праз два гады ў Нясвіжы была адчынена друкарня. Акрамя Сымона Буднага ў ёй працавалі такія вядомыя дзеячы Рэфармацыі, як нясвіжскі стараста Мацей Кавячынскі, кальвіністскі прапаведнік Лаўрэнцій Крышкоўскі; многія выданні выходзілі з прысвячэннем знатнаму патрону. Некаторыя свае творы прысвячаў Жан Кальвін[14][4].

Паколькі пратэстантызм змагаўся за права весці набажэнства на нацыянальных мовах, то кальвіністы ВКЛ нароўні вызвалення ад латыні ставілі пытанне адказу ад царкоўнаславянскай мовы (ці як тады казалі «царкоўнай баўгаршчызны»). З гэтай мэтай у Нясвіжы была надрукавана першая беларускамоўная кніжка на Беларусі — «Катэхізіс», выпушчаная ў 1562 годзе Сымонам Будным. «Катэхізіс» прызначаўся «.. для простого народу руського и лдля хрестыянских деток руских». Там жа выйшла і кніга «О оправдании грешного человека перед Богом». Думка аб неабходнасці панавання роднай мовы знайшла шчырых прыхільнікаў сярод дробнай шляхты і баярства, аднак сярод магнатаў (у тым ліку і сярод Мікалая Чорнага) такой прыхільнасці не было[14].

Пэўны час Радзівіл Чорны быў прыхільнікам стварэння Народнага сабора — царквы, якая б на яго думку аб'ядноўвала хрысціян Вялікага княства і Польшчы і была б незалежнай ад Ватыкана. У апошнія гады свайго жыцця падтрымліваў антытрынітарыяў[4].

Хаця пасля смерці Мікалая Радзівіла ўсе яго дзеці пад уплывам палітычных абставін перайшлі ў каталіцтва, тым не менш дзейнасць Радзівіла як вялікага рэфарматара карэнным чынам паўплывала на рэлігійнае і культурнае жыццё таго часу[4].

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

У шлюбе з Эльжбетай Шыдлавецкай меў чатырох дачок, сыноў Мікалая Крыштофа, Юрыя, Альбрыхта, Станіслава і Яна.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Беларуская Энцыклапедыя
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Славутыя імёны, с. 17
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 ВКЛ. Энцыклапедыя
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Мысліцелі і асветнікі
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Славутыя імёны, с. 18
  6. Радзивилы, с. 43
  7. Багадзяж М. Сыны, с.39
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Энцыклапедыя гісторыі Беларусі
  9. Радзивилы, с. 44
  10. Славутыя имёны, с. 19
  11. 11,0 11,1 11,2 Багадзяж М. Сыны, с.40
  12. 12,0 12,1 Багадзяж М. Сыны, с.41
  13. Подошкин, с.41
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Багадзяж М. Сыны, с.42
  15. Подошкин, с.47
  16. Багадзяж М. Сыны, с.43
  17. Подошкин, с. 47
  18. Рэфармацыя, с. 153

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Багадзяж М. Сыны зямлі беларускай. — Мн.: Нар. асвета, 2002. — 96с. ISBN 985-03-0995-4
  • Беларуская Энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Парміле — Рэдаксін/Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.:БелЭн, 2001. — 576 с. ISBN 985-11-0216-4
  • Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2: Кадэцкі корпус-Яцкевіч / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.:БелЭн, 2006. — 792 с. ISBN 985-11-378-0
  • Масленицина И. Богодзяж Н. Радзивилы — несвижские короли. Мн.: «Триоль», 1997. — 224с. ISBN 985-6445-01-9
  • Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Б. І. Сачанка і інш. — Мн.:БелЭн, 1995. — 671с. ISBN 985-11-0016-1.
  • Подошкин С. А. Реформация и общественная жизнь Белоруссии и Литвы. Вторая половина XVI — начало XVII в. Мн., Наука и техника, 1970, 244с.
  • Рэфармацыя и грамадтва: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнар. навук. канф. / Усклад. С. Акінчыц, гал. рэд. А. Грынкевіч. — Мн.: Бел. кнігазбор, 2005. — 444с. ISBN 985-504-035-Х.
  • Славутыя імёны Бацькаўшчыны. Зборнік. Вып. 1./Уклад. У. Гілеп і інш.; Рэдкал.: А. Грыцкевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БФК, 2000. — 384 с. ISBN 985-6526-07-0.
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6т. Т 6. Кн. 1: Пузыны — Усая/Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.:БелЭн, 2001. — 576 с. ISBN 985-11-0214-8.