Шведскі патоп

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Шведскі патоп
Асноўны канфлікт: Паўстанне Хмяльніцкага, Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654—1667, Паўночная вайна 1655—1660
Rzeczpospolita Potop.png
Тэрыторыя Рэчы Паспалітай, занятая Швецыяй і Расіяй у лістападзе 1655 года
Дата

1655-1660

Месца

Еўропа

Прычына

паслабленне Рэчы Паспалітай, узмацненне Расіі

Вынік

тэрытарыяльныя саступкі Рэчы Паспалітай Швецыі і Расіі, істотнае паслабленне Польшчы

Праціўнікі
Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg Рэч Паспалітая

Саюзнікі:
Flag of the Crimean Tatar people.svg Крымскае ханства
Flag of Tzar of Muscovia.svg Царства Рускае (1656-1658)
Flag of Denmark.svg Данія-Нарвегія
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Аўстрыя
War Flag of Hungary.svg Венгрыя
Flag of Brandenburg.svg Брандэнбург-Прусія (з лістапада 1657)

Prinsenvlag.svg Галандская рэспубліка

Flag of Sweden.svg Швецыя
Flag of Tzar of Muscovia.svg Царства Рускае (1654—1656)

Саюзнікі:
Гетманшчына Войска Запарожскае (1657)

POL COA Radziwiłł.svg Вялікае Княства Літоўскае

Flag of Brandenburg.svg Брандэнбург-Прусія (1656—1657)

Coat of arms of Transylvania.svg Сяміграддзе

Flag of Moldavia.svg Малдаўскае княства

Icone Valachie.gif Валахія

Камандуючыя
Ян II Казімір Ваза
Станіслаў Патоцкі
Станіслаў Лянцкаронскі
Стэфан Чарнецкі
Карл X Густаў
Магнус Дэлагардзі
Арвід Вітэнберг
Густаў Левенгаўпт
Густаў Стэнбак
Карл Густаў Урангель
Commons-logo.svg Polish–Swedish War (1655–1660) на Вікісховішчы

Шаблон:Паўночная вайна, 1655—1660

Шведскі патоп (польск.: Potop Szwedzki) — уварванне шведаў у Рэч Паспалітую ў 1655-1660 гадах, якое нанесла гэтай дзяржаве велізарную шкоду. Абумовіла заключэнне Віленскага перамір'я ў вайне Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў і сумесную барацьбу варагуючых бакоў супраць гегемоніі шведаў. Фармальна скончыўся пасля перамір'я ў Аліве.

Перадгісторыя і прычыны канфлікту[правіць | правіць зыходнік]

Пасля адрачэння каралевы Крысціны (6 чэрвеня 1654), увосень 1654 года шведскі ўрад прыйшоў да высновы, што ён не можа далей пасіўна назіраць за развіццём поспеху расійскіх войскаў у Рэчы Паспалітай у час вайны 1654—1667 гадоў, і шведская дзяржава павінна ўмяшацца, але пытанне аб форме ўмяшання заставалася адкрытым.

У снежні 1654 года адбылося пасяджэнне шведскага рыксрада, дзе было прынята рашэнне ўмяшацца ў падзеі. Адначасова, з мэтай перашкодзіць далейшаму ўмацаванню Расіі, члены рыксрада вырашылі заключыць саюз з саслабленай Польска-літоўскай дзяржавай[1]. Паводле меркавання шведскіх кіруючых колаў, для заключэння саюза польскі кароль Ян II Казімір Ваза павінен быў адмовіцца ад прэтэнзій на Лівонію, пагадзіцца на шведскі пратэктарат над Курляндыяй і на саступкі ў Каралеўскай Прусіі — гэта забяспечвала б ператварэнне Балтыйскага мора ў «шведскае возера», што дало б Швецыі поўны кантроль над гандлем у рэгіёне[2].

У выніку разгляду пытання было прынята рашэнне пачаць вайну, і прызначана час — вясна 1655 года. Станоўчы ўплыў на такое рашэнне аказвалі весткі пра тое, што частка магнатаў Рэчы Паспалітай шукаюць «абароны» ў замежных кіраўнікоў. У Вялікім Княстве Літоўскам частка магнатаў ужо да канца 1654 года ўступіла ў перамовы са Швецыяй аб «пратэкцыі». У выступленнях некаторых членаў рыксрада была выказана гатовасць такую «пратэкцыю» аказаць[2].

Аднак, у Рэчы Паспалітай катэгарычным праціўнікам саюза са Швецыяй апынуўся кароль Ян Казімір. У студзені 1655 года пад ціскам сенатараў каралю прыйшлося адправіць у Швецыю свайго прадстаўніка, але паўнамоцтваў для заключэння саюза кароль яму не падаў. Наадварот, пасланец караля выступіў з патрабаваннем кампенсацый Яну Казіміру за адмову ад яго правоў на шведскі трон. Пазней шведскі кароль Карл X Густаў нават напісаў цару Аляксею Міхайлавічу, што польскі кароль «шукае… толькі нашай каралеўскай вялікасці ўсялякія шкоды і страты чыніць»[3].

Адначасова Швецыя не магла не звярнуць увагу на становішча, якое ўзнікла на расійска-літоўскіх франтах. Спробы літоўскіх гетманаў вярнуць занятыя расійскімі войскамі землі зімой-вясной 1655 года не прывялі да станоўчага выніку. Тым часам шведскі пасланец Удэ Эдла даставіў у Стакгольм пасланне ад цара Аляксея Міхайлавіча, у якім адзначалася, што цар аддаў загад зімаваць сваім войскам у Вязьме, для таго, каб увесну пачаць наступ на каронныя гарады Рэчы Паспалітай. У сувязі з гэтым, для Швецыі ўзнікала тэрміновая неабходнасць, не ўступаючы ў адкрытае супрацьстаянне з Расіяй, перашкодзіць развіццю яе поспехаў і паставіць пад свой кантроль стратэгічна важныя для Швецыі тэрыторыі[4].

У пачатку 1655 года ўзмацнілася актыўнасць розных кругоў польска-літоўскай знаці па пошуку «абароны» ў замежных кіраўнікоў. У 1655 годзе магнаты і шляхта Вялікай Польшчы звярнуліся з просьбай аб абароне да брандэнбургскага курфюрста, а брандэнбургскі агент у Варшаве паведамляў, што прымас і шэраг сенатараў гатовыя бачыць курфюрста на польскім троне[5].

Увесну 1655 года ў актыўныя перамовы са Швецыяй уступіў вялікі гетман літоўскі Януш Радзівіл. Падчас перамоў ставілася пытанне аб абранні шведскага караля на трон Рэчы Паспалітай. Да лета 1655 года перамовы са шведскімі ўладамі пачаткаў і віленскі біскуп Юрый Тышкевіч. Усё гэта дапамагала стварыць уражанне, што сур'ёзнай вайны не будзе, а абяскроўленая Рэч Паспалітая сама прыме шведскі пратэктарат[6].

Да лета 1655 года быў гатовы план хуткай кампаніі. Удар планавалася нанесці з двух бакоў. На захадзе армія фельдмаршала Арвіда Вітэнберга павінна была са Шведскай Памераніі пачаць наступ на землі Вялікай Польшчы. Іншым кірункам павінны былі стаць землі Вялікага Княства Літоўскага і Інфлянтаў. Першай мэтай на гэтым кірунку быў захоп Дынабурга, які быў адным з галоўных цэнтраў Інфлянтаў і кантраляваў шляхі на Рыгу. Такая неабходнасць тлумачылася выхадам расійскіх войскаў да Заходняй Дзвіне. Для шведскіх інтарэсаў у рэгіёне ўзнікла неабходнасць не дапусціць заняцця гэтага горада расійскімі войскамі[7]. Пасля ўзяцця Дынабурга прадпісвалася выслаць войскі для ўзяцця Браслава. Новы генерал-губернатар Шведскай Лівоніі граф Магнус Дэлагардзі павінен быў заняць усю поўнач Вялікага Княства Літоўскага з гарадамі Біржы і Коўна, асаблівая ўвага надавалася заняццю Жамойці, што забяспечвала набліжэнне шведскіх граніц да Усходняй Прусіі. Дэлагардзі атрымаў правы на заключэнне дагавора з гетманам Радзівілам і павінен быў размясціць шведскія гарнізоны ва ўсіх стратэгічна важных пунктах[8].

Ход вайны[правіць | правіць зыходнік]

1655 год[правіць | правіць зыходнік]

Аблога Яснай Гуры шведамі ў 1655 годзе. Карціна XVII стагоддзя.

Заваяванне шведамі Вялікай Польшчы[правіць | правіць зыходнік]

21 ліпеня першая шведская армія (14  400 чалавек) фельдмаршала А. Вітэнберга, якая выступіла з Шчэціна яшчэ 5 ліпеня, перасекла польскую мяжу пад Чаплінкам і рушыла на Велікапольшчу. Разам з фельдмаршалам знаходзіўся былы каронны канцлер Еранім Радзяёўскі.

Да таго часу ўрад Рэчы Паспалітай спешна сабраў пад Уйсцем (на поўнач ад Познані) 17-тысячнае велікапольскае апалчэнне («паспалітае рушанне»). На чале польскага войска знаходзіліся вялікі падскарбі каронны Багуслаў Ляшчынскі, пазнаньскі ваявода Крыштаф Апалінскі і ваявода калішскі Анджэй Караль Грудзінскі.

24 ліпеня армія А. Вітэнберга захапіла пераправы цераз Нотаць, цалкам блакіраваўшы палякаў пад Уйсцем. 25 ліпеня велікапольскае апалчэнне, якое патрапіла ў акружэнне і падверглася артылерыйскаму абстрэлу, капітулявала. Шведскае камандаванне разам з былым канцлерам звярнуліся да сабранага польскім урадам паспалітага рушання Вялікай Польшчы з прапановай пачаць перамовы, што было сустрэта радасцю і стрэльбавым і артылерыйскім салютам. Паводле падпісанага пагаднення магнаты і шляхта Вялікай Польшчы прызнавалі шведскага караля сваім пратэктарам і перадавалі ў яго распараджэнне ўсе каралеўскія ўладанні і даходы. Ваявода пазнаньскі К. Апалінскі і ваявода калішскі А. Грудзінскі ўступілі ў сакрэтныя перамовы і склалі сепаратны дагавор са шведскім камандаваннем. Вялікапольшча (Пазнаньскае і Калішскае ваяводствы) перайшла пад уладу шведскага караля[9].

Пасля капітуляцыі велікапольскае «паспалітае» апалчэнне было распушчана. Шведская армія без бою адкрыла сабе дарогу ўглыб Польшчы[10]. 31 ліпеня А. Вітэнберг без супраціўлення заняў горад Познань. Польскія магнаты і шляхта, незадаволеныя кіраваннем свайго караля Яна Казіміра, пачалі пераходзіць на бок шведскага караля. З Познані А. Вітэнберг з першай шведскай арміяй рушыў пад Сьроду, дзе стаў лагерам, чакаючы прыбыцці свайго караля.

Баявыя дзеянні ў Вялікім Княстве Літоўскам[правіць | правіць зыходнік]

У пачатку ліпеня расійскія войскі сканцэнтраваліся ў Менску і рушылі да сталіцы княства Вільні. Вялікі гетман літоўскі Януш Радзівіл і віленскі біскуп Юрый Тышкевіч тэрмінова накіравалі сваіх ганцоў да шведаў. 26 ліпеня да Магнуса Дэлагардзі прыбылі пасланцы ад гетмана, біскупа і Паноў-Рады, якія прасілі хутчэй накіраваць войскі ў Біржы і Вільню.

29-30 ліпеня праз Заходнюю Дзвіну сталі перапраўляцца шведскія войскі пад камандаваннем фельдмаршала Густава Левенгаўпта. 1 жніўня Густаў Левенгаўпт атрымаў загад заняць усе землі княства, якія яшчэ не кантралявалі расійскія войскі. Галоўная стаўка шведаў павінна была размясціцца ў крэпасці Радзівілаў на мяжы з Курляндыяй, адкуль шведскія войскі павінны былі выступіць на Біржы і Коўна. Біржы здаліся шведскай арміі без бою, але з выкананнем іншай часткі плана ўзніклі праблемы: расійскія войскі фарсіраваным маршам захапілі Вільню, 6 жніўня — Коўна[11]. Суперінтэндант лютэранскай царквы Вялікага Княства Літоўскага Ян Казімір Маліна пакінуў Вільню і пераехаў у Кёнігсберг, дзе выдаў кнігу пад назвай "Разгром Літвы" (Excidium Lithuaniae).

Шведы засяродзіліся на ўмацаванні сваіх пазіцый на дзвінскім шляху. Атрад капітана Уленброка заняў Браслаў, Іказнь і Друю.[12]

Заваяванне Карлам X Густавам усёй Польшчы[правіць | правіць зыходнік]

Адплыўшы з Стакгольма, Карл Х Густаў разам з войскам 19 ліпеня высадзіўся ў памеранскім порце Вольгаст, 10 жніўня рушыў да польскай граніцы на чале другой арміі (12  400 чалавек) і 14 жніўня пад Тучнам перасек польскую граніцу. У Рагозне шведскі кароль быў сустрэты пазнаньскім і калішскім ваяводамі, па просьбе якіх ён павінен быў зацвердзіць польска-шведскі дагавор пад Уйсцем[13].

У Польшчы Карл X Густаў падзяліў сваю армію: сам кароль з часткай арміі рушыў на Конін і Кола, а генерал Густаў Ота Стэнбак з іншай часткай наставаў на Уйсце і Гнезна. У Коле Карл X Густаў і Г. Стэнбак павінны былі злучыцца.

17 жніўня бок Швецыі прыняло Серадзскае ваяводства з ваяводай Янам Канецпольскім[13].

Юзаф Брант. «Паход шведаў да Кейданаў»

У гэты ж дзень у Вялікім Княстве Літоўскім Януш Радзівіл, які страціў надзею абараніць дзяржаву, падпісаў у Кейданах са шведамі пагадненне аб пераходзе ВКЛ пад шведскі пратэктарат.

18 жніўня 1655 года кароль Ян II Казімір з гвардыяй выступіў з Варшавы ў Лэнчыцу. Тут стаяла польскае войска пад камандаваннем польнага кароннага гетмана Станіслава Лянцкаронскага, а ў Ловічы пачало збірацца шляхецкае апалчэнне з Куявіі і лэнчыцкай зямлі. Пад Лэнчыцай і Ловічам было сабрана 10-тысячнае польскае войска.

24 жніўня пад Конінам Карл X Густаў злучыўся з першай шведскай арміяй А. Вітэнберга. 25 жніўня аб'яднаная шведская армія рушыла маршам з Коніна на Кола. Тут з Карлам Х Густавам аб'яднаўся Г. Стэнбак са сваім корпусам. 27 жніўня пад Колам шведская армія (25 тысяч чалавек) пераправілася цераз раку Варту і 31 жніўня рушыла на Варшаву. 1 верасня Карл X Густаў прыбыў у Кутна, дзе даведаўся пра тое, што Ян II Казімір сабраў вялікія сілы пад Пёнткам, і рушыў супраць польскай арміі.

2 верасня ў бітве пад Саботай шведская армія пад камандваннем караля Карла Х Густава, Г. Стэнбака і Магнуса Дэлагардзі нанесла паражэнне польска-шляхецкаму войску. У бітве адрознілася польская кавалерыя вялікага кароннага харунжага Аляксандра Канецпольскага, якая дзейнічала на баку шведаў. Польскі кароль Ян II Казімір з невялікімі сіламі вымушаны быў адступіць углыб краіны. 4 верасня шведы занялі Ловіч. Карл X Густаў з галоўнымі сіламі рушыў на Варшаву, выслаўшы ў пагоню за адыходзілай польскай войскам васьмітысячны шведскі корпус фельдмаршала А. Вітэнберга. Ян II Казімір з 12-тысячным войскам пакінуў Варшаву і рушыў на Вольбуж.

8 верасня шведскі кароль Карл X Густаў без супраціўлення ўвайшоў у Варшаву, фактычную сталіцу Рэчы Паспалітай, але ўжо 11 верасня пакінуў горад і працягнуў свой наступ у глыб Польшчы. У Варшаве шведскі кароль пакінуў вялікі гарнізон на чале з Бенедыктам Оксешэрнам, а пад сталіцай застаўся шведскі корпус Г. Стэнбака. Ян II Казімір з польскім войскам, якое пераследвалася шведскім авангардам, адыходзіў у Кракаў.

9 верасня кашталян кіеўскі Стэфан Чарнецкі разграміў у баі пад Іноўлуддзю(польск.) бел. шшведскі атрад (500 рэйтараў), які ўваходзіў у склад авангарда А. Вітэнберга. Шведы страцілі забітымі дзвесце чалавек. У адказ А. Вітэнберг захапіў і разрабаваў польскія гарады Іноўлудзь, Джэвіцу, Аджывул, а 12 верасня пасля кароткай аблогі ўзяў Апочну. Шведскі кароль, атрымаўшы данясенне пра канцэнтрацыю вайсковых сіл праціўніка пад Вольбужам, з галоўнымі сіламі рушыў услед за А. Вітэнбергам.

15 верасня Ян II Казімір з войскам прыбыў у Жарнаў. Пад яго камандаваннем было каля 11 тысяч чалавек (6900 рэгулярнага войска і 3-4 тысячы паспалітага рушання). 16 верасня ў бітве пад Жарнавам шведская армія (10-11 тысяч чалавек) пад камандаваннем Г. Стэнбака і Магнуса Дэлагардзі ўшчэнт разграміла польскае войска караля Яна II Казіміра, які стаў спешна адыходзіць у Кракаў. У бітве палякі страцілі забітымі каля тысячы чалавек. Пасля паражэння большая частка паспалітага рушання разыйшлася па дамах. Пад Рушаніцамі шведы разбілі рэшткі польскага апалчэння. З рэшткай разбітага войска Ян II Казімір адступіў праз Улашчову, Жарновец на Кракаў. Адступленне караля прыкрываў са сваімі атрадамі польны каронны гетман Станіслаў Лянцкаронскі.

19 верасня 1655 года Ян II Казімір прыбыў у Кракаў. 25 верасня ён разам з жонкай і невялікай світай саноўнікаў выехаў з Кракава ў бок граніцы з Аўстрыяй. Сярод іх былі прымас Польшчы Анджэй Ляшчынскі, біскуп кракаўскі Пётр Гебіцкі, біскуп пазнаньскі князь Фларыян Чартарыйскі, біскуп вармійскі Вацлаў Ляшчынскі, ваявода пазнаньскі Ян Ляшчынскі, вялікі каронны канцлер Стэфан Карыцінскі і каронны падканцлер Анджэй Тшабіцкі. Ян II Казімір з'ехаў праз Войніч, Новы Вісніч і Новы Сонч у Сілезію, якая ўваходзіла ў склад уладанняў Габсбургаў. Перад сваім ад'ездам кароль Ян II Казімір прызначыў кашталяна кіеўскага Стэфана Чарнецкага камандзірам польскага гарнізона (2200 салдат і 2300 мясцовых жыхароў) у Кракаве.

У той жа дзень, 25 верасня, Кракаў аблажыла шведская армія (13-14 тысяч чалавек) пад асабістым камандваннем караля Карла Х Густава. Шведы цалкам акружылі горад і сталі абстрэльваць яго з аблогавай артылерыі. Нягледзячы на значную колькасную перавагу праціўніка, С. Чарнецкі на чале невялікага гарнізона амаль месяц адважна абараняўся.

29 верасня вялікі каронны гетман Станіслаў «Рэвера» Патоцкі быў разбіты ў бітве пад Гарадком аб'яднанай руска-казацкай арміяй пад камандаваннем баярына Васіля Шарамецева і гетмана Войска Запарожскага Багдана Хмяльніцкага.

Польны каронны гетман Станіслаў Лянцкаронскі, прыкрываючы ўцёкі Яна Казіміра, з невялікім польскім войскам рушыў з Кракава пад Тарнаў, дзе аб'яднаўся з харугвамі Станіслава Патоцкага. Карл Густаў даручыў працягваць аблогу Кракава А. Вітэнбергу і, пакінуўшы яму восем тысяч салдатаў, з галоўнымі сіламі рушыў супраць С. Лянцкаронскага.

У канцы верасня 1655 года шведскі флот пад камандаваннем адмірала і фельдмаршала Карла Густава Урангеля ўвайшоў у Гданьскі заліў. Шведскі дэсант высадзіўся на беразе, захапіў польскі горад Хэль і рушыў на Пуцк. Аднак атрады ваяводы мальбаркскага Якуба Вейхера і шляхецкае апалчэнне паморскіх паветаў адбілі напад шведаў. У гэты ж час новая шведская армія пад камандаваннем генерала Генрыка Горна ўварвалася з Памераніі ў Каралеўскую Прусію і захапіла гарады Быдгашч, Члухаў і Тухоля, затым рушыла на Пуцк, аднак атака шведскага дэсанта да таго часу была ўжо адбіта. Генрых Горн з арміяй рушыў на поўдзень, каб аб'яднацца з галоўнымі сіламі на чале з каралём Карлам Х Густавам.

20-30 верасня шведскі корпус Г. Стэнбака (8500 чалавек), пакінуты Карлам X Густавам у раёне Варшавы, разбіў у баях пад Новым Двурам мазавецкае шляхецкае апалчэнне пад камандаваннем ваяводы плоцкага Яна Красінскага(польск.) бел. (8 тысяч чалавек). Пасля гэтага Мазовія вымушана была падпарадкавацца ўладзе караля Швецыі.

3 кастрычніка ў бітве пад Войнічам шведская армія (5700 чалавек) Карла Х Густава ўшчэнт разбіла польска-шляхецкае войска (6660 чалавек) Станіслава Лянцкаронскага. Сам С. Лянцкаронскі ледзь не загінуў. Рэшткі польскай войска адступілі ў Тарнаў, дзе здаліся шведскаму каралю. На службу да караля Швецыі Карла Х Густава добраахвотна перайшлі польскія магнаты Аляксандр Канецпольскі, Дзмітрый Ежы Вішнявецкі і Ян Сабескі разам са сваімі надворнымі камандамі.

Ёган Філіп Лемке. «Прысяга на вернасць шведскаму каралю пад Сандамірам». XVII стагоддзе.

6 кастрычніка шведскі кароль Карл Х Густаў са сваёй арміяй вярнуўся пад Кракаў. 17 кастрычніка Стэфан Чарнецкі, склаўшы выгоднае для палякаў перамір'е са шведскім каралём Карлам Х Густавам, капітуляваў і здаў горад. 19 кастрычніка С. Чарнецкі з невялікім польскім атрадам (1800 чалавек) пакінуў Кракаў, у які ўвайшлі шведскія войскі. У той жа дзень Станіслаў Лянцкаронскі з рэшткамі сваёй дывізіі прысягнуўся на вернасць Швецыі.

21 кастрычніка ваяводствы Кракаўскае, Сандамірскае, Кіеўскае, Рускае, Валынскае, Люблінскае і Белзскае прызналі вярхоўную ўладу шведскага караля. 28 кастрычніка вялікі каронны гетман і ваявода кіеўскі Станіслаў «Рэвера» Патоцкі з рэшткамі польскай войска пад Гарадком прынёс прысягу на вернасць каралю Швецыі Карлу Х Густаву.

Такім чынам, на працягу чатырох месяцаў шведская армія пад камандаваннем шведскага караля Карла Х Густава, нанесла некалькі паражэнняў польскай арміі і акупавала ўсю тэрыторыю карэннай Польшчы (Вялікую Польшчу, Мазовію і Малапольшчу). Шведскія ваенныя гарнізоны былі размешчаны ва ўсіх буйных і найважнейшых польскіх гарадах і замках (Познань, Каліш, Гнезна, Варшава, Кракаў, Брэст-Куяўскі, Лэнчыца, Серадз, Інаўроцлаў, Рава, Плоцк, Люблін, Сандамір і інш.). Большасць польскіх магнатаў і шляхты прызнавала ўладу шведскага караля Карла Х Густава. Вяльможы Аляксандр Канецпольскі, Ян Сабескі і Дзмітрый Ежы Вішнявецкі разам са сваімі надворнымі атрадамі перайшлі на службу да шведскага караля і прынялі ўдзел у заваяванні айчыны. Поспехі шведскай арміі на тэрыторыі Польшчы вызначаліся ў капітулянцкай пазіцыі польскіх магнатаў і часткі шляхты, якія прызналі ўладу шведскага караля Карла Х Густава.

30 кастрычніка 1655 года кароль Карл Х Густаў з галоўнымі сіламі шведскай арміі пакінуў Кракаў і рушыў у паход на польскую Прусію. Разам са шведскім каралём выступіла пяцітысячная польская армія Аляксандра Канецпольскага. У Кракаве Карл Х Густаў пакінуў шведскі гарнізон пад камандаваннем генерала Паўля Вірца. Шведскім губернатарам Малой Польшчы быў прызначаны фельдмаршал Арвід Вітэнберг.

Увосень 1655 года шведскі кароль Карл Х Густаў з войскамі выступіў на Каралеўскую Прусію, якая адмаўлялася добраахвотна скарацца ўладзе Швецыі. Ваявода паморскі Якуб Вейхер захаваў вернасць польскаму каралю Яну II Казіміру Вазу. Па загадзе Карла Х Густава 9-тысячная шведская армія пад камандаваннем Магнуса Дэлагардзі рушыла з Літвы ў Прусію.

29 верасня Магнус Дэлагардзі пераправіўся цераз Нёман пад Вялёнай(польск.) бел. і ўварваўся ва Усходнюю Прусію. Брандэнбургскі курфюрст і герцаг Прусіі Фрыдрых Вільгельм I Гогенцолерн, васал Рэчы Паспалітай, 12 лістапада 1655 года ў Рыньску(польск.) бел. склаў абаронны саюз з Польшчай і абавязаўся адправіць на дапамогу польскім ваяводам у Прусію чатырнаццацітысячную армію.

15 лістапада кароль Карл Х Густаў са шведскай арміяй і саюзнымі польскімі атрадамі прыбыў у Варшаву. Генерал Роберт Дуглас з 9-тысячным шведскім войскам быў адпраўлены каралём у Сандамір, каб прыняць прысягу на вернасць ад каронных войскаў пад камандаваннем вялікага кароннага гетмана Станіслава Патоцкага.

Францішак Кандратовіч. «Аблога Яснай Гуры»

18 лістапада трохтысячны шведскі корпус генерал-лейтэнанта Бурхарда Мілера (Берхарда Мюлера) аблажыў Яснагурскі кляштар у Чэнстахове. Пад камандаваннем Мілера была тысяча шведаў і дзве тысячы палякаў, прычым апошнія адмовіліся ўдзельнічаць у аблозе. Яснагурскі кляштар адважна абаранялі сто семдзесят жаўнераў, дваццаць шляхцічаў і семдзесят манахаў, якія змаглі адбіць усе шведскія напады.

Эрык Дальберг. «Аблога Торуні». 1697

19 лістапада шведскі корпус Густава Стэнбака, які рухаўся наперадзе асноўных сіл караля Карла Х Густава, узяў Чэрвіньск, затым Брадніцу. 26 лістапада Г. Стэнбак аблажыў буйны польскі горад Торунь, які капітуляваў 2 снежня. Тут з Г. Стэнбакам аб'яднаўся Карл Х Густаў. Тым часам брандэнбургскія палкі сканцэнтраваліся пад Квідзынам, Ілавай і Паслэнкам, абараняючы граніцы Усходняй Прусіі. Г. Стэнбак з корпусам рушыў у Вармію і аблажыў крэпасці Грудзёндз і Эльблёнг.

22 снежня Эльблёнг здаўся шведам.

Узмацненне польскага супраціўлення[правіць | правіць зыходнік]

16 снежня вялікі каронны гетман Станіслаў «Рэвера» Патоцкі з Сакаля заклікаў насельніцтва падняцца на ўсенародную барацьбу супраць шведскага валадарства.

27 снежня Бурхард Мілер вымушаны быў зняць аблогу з Чэнстаховай. Гераічная абарона палякамі Яснагурскага кляштара вымусіла шведаў адступіць і паслужыла прыкладам для ўсёй Рэчы Паспалітай. У снежні ў Кракаўскім Падгор'і ўспыхнула сялянскае паўстанне супраць прыгнёту шведскіх акупантаў, якое неўзабаве распаўсюдзілася на ўсю Малую Польшчу. Яшчэ ў канцы верасня партызанскія атрады польскіх халопаў змагаліся са шведамі пад Мысляніцамі на Кракаўшчыне. 7 снежня 1655 года ў Падгор'і паўстанцкія атрады пад кіраўніцтвам Габрыэля Вайніловіча разбілі шведскі атрад у баі пад Кроснам. 13 снежня польскія паўстанцы ўзялі горад Новы Сонч, выбіўшы адтуль шведаў. Іншыя шведскія атрады былі разбіты пад Жывецам. Партызаны выбілі шведаў з замкаў Лянцкароны(польск.) бел. і Піліцы.

Першым арганізатарам паўстання ў Кракаўскім ваяводстве стаў староста новакарчынскі Францішак Дэмбіцкі. Пасля ўзяцця Вялічкі і Вісніча паўстанцкі атрад Францішка Дэмбіцкага рушыў на Кракаў, але быў з-за неасцярожнасці ўшчэнт разбіты шведскім гарнізонам Паўля Вірца. Шведскія атрады былі выгнаны з Белай і Асвенціма.

У Вялікай Польшчы таксама пачалася партызанская барацьба супраць шведскіх акупантаў. 4 кастрычніка 1655 года староста бабімосцкі Крыштаф Жагоцкі разам з атрадам гараджан разбіў невялікі шведскі гарнізон і адбіў горад Косцян пад Познанню. Неўзабаве ў Вялікапольшчу ўступіў ваявода падляшскі Ян Пётр Апалінскі, які ўзначаліў узброеную барацьбу супраць шведскіх захопнікаў.

Валеры Эліяш-Радзікоўскі. «Заснаванне Тышавецкай канфедэрацыі»

29 снежня ў Тышоўцах вялікі каронны гетман Станіслаў Патоцкі і польны каронны гетман Станіслаў Лянцкаронскі арганізавалі шляхецкую канфедэрацыю супраць шведскага караля.[14]

31 снежня Тышавецкая канфедэрацыя выпусціла па ўсёй Польшчы ўніверсал пра пачатак узброенай барацьбы супраць шведскага панавання. Польскія канфедэраты неаднаразова адпраўлялі сваіх ганцоў у Сілезію, заклікаючы выгнанага караля Яна Казіміра вярнуцца на сваю радзіму, каб узначаліць барацьбу супраць шведскіх захопнікаў.

1656 год[правіць | правіць зыходнік]

Уступленне Брандэнбурга ў вайну на баку Швецыі[правіць | правіць зыходнік]

У студзені 1656 года шведскі кароль Карл Х Густаў, атрымаўшы паведамленні пра вяртанне на радзіму Яна Казіміра Вазы і пачатак паўстання ў Малапольшчы, на чале сямітысячнай шведскай арміі рушыў з Прусіі ў свой другі паход на Польшчу. 3 студзеня здаліся польскія гарады Тчэў, Гнеў і Старогард. Амаль усе польскія замкі ў Каралеўскай Прусіі добраахвотна прызналі вярхоўную ўладу шведскага караля. Працягвалі трымацца толькі Гданьск, Пуцк і Мальбарк. Курфюрст брандэнбургскі Фрыдрых Вільгельм, васал Рэчы Паспалітай, сабраўшы сваю армію і аб'яднаўшыся з атрадамі польскіх ваяводстваў Прусіі, на чале 15-тысячнага саюзнага войска сустрэў шведска-польскія войскі на граніцы Рэчы Паспалітай і Прусіі. У шведскім нападзе на Прусію бралі ўдзел польскія харугвы Аляксандра Канецпольскага, Дзмітрыя Ежы Вішнявецкага і Яна Сабескага. Курфюрст брандэнбургскі Фрыдрых Вільгельм пацярпеў паражэнне і вымушаны быў пачаць мірныя перамовы са шведскім каралём Карлам Х. Тры шведскія арміі ўварваліся ў Прусію і падышлі да наваколляў Кёнігсберга.

17 студзеня ў Кёнігсбергу шведскі кароль Карл Х Густаў і брандэнбургскі маркграф Фрыдрых Вільгельм заключылі адзін з адным ваенна-палітычны саюз[15], паводле ўмоў якога Прусія прызнала над сабой вярхоўную ўладу Швецыі і павінна была ўдзельнічаць у вайне супраць Рэчы Паспалітай. Прускі герцаг і брандэнбургскі курфюрст Фрыдрых Вільгельм абавязаўся падаць свайму сюзерэну, каралю Швецыі Карлу Х Густаву, дапаможны брандэнбургскі корпус (1500 чалавек). Пасля падпісання трактата ў Кёнігсбергу Карл Х Густаў спыніў аблогу Гданьска і рушыў на поўдзень, каб здушыць народнае паўстанне ў Малапольшчы ў самым зародку. У польскай Прусіі быў пакінуты корпус генерала Г. Стэнбака, які працягваў аблогу Марыенбург (Мальбарк). Шведская армія сканцэнтравалася ў Ловічы, адкуль рушыла ў глыб Польшчы.

30 студзеня другая шведская армія пад кіраўніцтвам Магнуса Дэлагардзі выступіла з Прусіі ў Жамойць.

Дзеянні новай польскай арміі[правіць | правіць зыходнік]

Тым часам польскі кароль Ян II Казімір узімку 1656 года вярнуўся з аўстрыйскай Сілезіі ў Польшчу. 1 студзеня ён прыбыў у Любомль, 15-16 студзеня знаходзіўся ў Ланьцуце, а 10 лютага прыбыў у Львоў. Львоў стаў цэнтрам фарміравання і канцэнтрацыі шляхецкага войска. На бок Яна Казіміра перайшлі са сваімі ваеннымі атрадамі вялікі каронны гетман Станіслаў Патоцкі, польны каронны гетман Станіслаў Лянцкаронскі, вялікі каронны маршал Ежы Себасцьян Любамірскі і іншыя польскія магнаты і ваяводы. Пад Львовам пачалі збірацца шляхецкія апалчэнні Люблінскага, Белзскага і Валынскага ваяводстваў. Ян Казімір Ваза прызначыў праслаўленага палкаводца Стэфана Чарнецкага галоўнакамандуючым сваёй арміі. З-пад Львова ў Кракаўскае і Сандамірскае ваяводствы былі адпраўлены ваенныя атрады на чале са Стэфанам Чарнецкім і Габрыэлем Вайніловічам, каб падымаць шляхту і простае насельніцтва на паўстанне супраць іншаземных захопнікаў. У Малой Польшчы польскія паўстанцы сталі разбіваць і знішчаць невялікія атрады шведскіх драгунаў. На ваенным савеце ў Кросне і Ланьцуце польскі кароль Ян Казімір пастанавіў збіраць польскія войскі пад Львовам.

17 студзеня Ян Казімір Ваза загадаў віцебскаму ваяводзе Паўлу Яну Сапегу, які стаяў з літоўскім войскам у Берасці, прыбыць у Сандамір, каб злучыцца з польскай арміяй. У Кракаўскае ваяводства быў адпраўлены палкоўнік Габрыэль Вайніловіч з двума палкамі, які разбіў некалькі дробных атрадаў шведаў і вызваліў горад Вісніч, а ў канцы студзеня падышоў да Кракава.

1 лютага С. Чарнецкі з атрадам конніцы і драгунаў (2500 чалавек) пераправіўся цераз Віслу і адправіўся ў Сандамірскае ваяводства, каб падняць мясцовую шляхту і насельніцтва на барацьбу супраць шведскіх акупантаў. Пры з'яўленні дывізіі С. Чарнецкага сандамірская шляхта стварыла канфедэрацыю і абвясціла пра збор паспалітага рушання.

Ёган Філіп Лемке. «Бітва пад Голамбам»

19 лютага 1656 года ў бітве пад Голамбам шведская армія (7500-8000 шведскай кавалерыі і 3000 польскіх войскаў) пад камандаваннем Карла Х Густава разбіла польскую дывізію (2640 чалавек) С. Чарнецкага. Палякі страцілі забітымі каля 180 чалавек, шведы — 100-200 чалавек. Пасля паражэння С. Чарнецкі адступіў на Каньскаволю і Кураў.

Густаў Стэнбак заняў 24 лютага горад Марыенбург (Мальбарк), але ў руках польскага гарнізона пакуль яшчэ заставаўся гарадскі замак.

21 лютага 1656 года Карл Х Густаў захапіў Люблін і пакінуў у ім шведскі гарнізон. З Любліна Карл Х Густаў на чале шведскай арміі выступіў на Замосце, патрабуючы яго капітуляцыі. Вялікі каронны падчашы і староста калушскі Ян Замойскі, уладальнік Замосця, наадрэз адмовіўся здавацца шведскай арміі. 25 лютага шведская кавалерыя пад кіраўніцтвам генерала Роберта Дугласа падышла пад Замосце, а 27 лютага туды прыбыў сам кароль Карл Х Густаў разам з галоўнымі сіламі. Карл Х Густаў не жадаў марнаваць час на аблогу добра ўмацаванай крэпасці і працягнуў марш на Львоў. 1 сакавіка шведскі кароль зняў аблогу з Замосця і рушыў супраць польскага караля. Ідучы ад Замосця на Тамашаў, шведы спусташалі ўладанні Яна Замойскага.

На службе ў шведскага караля знаходзіліся польскія войскі (3 тысячы чалавек) пад камандаваннем Аляксандра Канецпольскага, Дзмітрыя Ежы Вішнявецкага і Яна Сабескага, якія знаходзіліся ў Мазовіі. Аднак у ноч з 23 на 24 лютага ўсе польскія харугвы склалі з сябе прысягу шведскаму каралю і перайшлі на бок польскага караля. Трохтысячнае польска-шляхецкае войска пад камандаваннем вялікага кароннага харунжага Аляксандра Канецпольскага, разбіваючы шведскія атрады, рушыла з Мазовіі на Львоў, дзе далучылася да Яна Казіміра. 6 сакавіка ў Львоў таксама прыбыў кашталян кіеўскі Стэфан Чарнецкі з шасцітысячнай дывізіяй. У Львове таксама збіралася шляхецкае апалчэнне. Вялікі каронны маршал Ежы Себасцьян Любамірскі сабраў пад Ланьцутам вялікія сілы, якія складаліся, галоўным чынам, з польскіх сялян, абяцаючы ім узнагароду і вызваленне ад прыгону.

У пачатку сакавіка ў Львоў прыбыў перадавы літоўскі корпус (2000-2500 чалавек) пад камандаваннем польнага пісара літоўскага князя Аляксандра Палубінскага, адпраўлены Паўлам Сапегам. Сам вялікі гетман літоўскі і ваявода віленскі Павел Сапега з літоўскім войскам (6-8 тысяч чалавек) рухаўся маршам праз Падляшша на дапамогу польскім войскам. У першай палове сакавіка 1656 года пад Львовам ужо было сабрана 22-24-тысячнае польскае войска, якое складалася са шляхецкага апалчэння і добраахвотнікаў. Па загадзе караля Яна II Казіміра С. Чарнецкі з шасцітысячнай дывізіяй выступіў насустрач шведскай арміі і пачаў турбаваць праціўніка, здзяйсняючы раптоўныя і дзёрзкія напады на асобныя шведскія атрады.

Але яшчэ 3 сакавіка пад Бэлжцам шведскі кароль Карл Х Густаў змяніў свой план і замест Львова рушыў на Ярослаў. Неўзабаве ён атрымаў вестку пра тое, што польскі кароль змог сабраць пад сваім камандаваннем 22—24 тысячы чалавек, а вялікі гетман літоўскі і ваявода віленскі Павел Сапега на чале літоўскага войска рухаўся на Львоў на дапамогу польска-шляхецкай арміі. Тады Карл Х Густаў адвёў шведскую армію за раку Сан і 11 сакавіка заняў Ярослаў, разбіўшы польскія харугвы Ежы Себасцьяна Любамірскага, якія абаранялі пераправу цераз Сан.

Шведскі кароль двойчы спрабаваў захапіць суседні Перамышль, але быў разбіты. 15 сакавіка ў бітве пад Ярославам(польск.) бел. польскія палкі С. Чарнецкага нанеслі сур'ёзныя страты шведскай арміі.

У той жа дзень, 15 сакавіка шляхта ў Пазнаньскім і Калішскім ваяводствах стварыла сваю канфедэрацыю для барацьбы супраць шведаў.

Партрэт Стэфана Чарнецкага. 1659

19 сакавіка пад Ланьцутам Стэфан Чарнецкі і вялікі каронны маршал Ежы Себасцьян Любамірскі аб'ядналі свае дывізіі і вырашылі блакіраваць шведскую армію пад Ярославам. 22 сакавіка Карл Х Густаў са сваёй арміяй уздоўж рэк Сана і Віслы выступіў маршам на Варшаву. Ян II Казімір выслаў у пагоню за шведскай арміяй польскія палкі С. Чарнецкага і А. Канецпольскага. Ежы Себасцьян Любамірскі са сваёй дывізіяй рушыў пад Сандамір, каб выбіць адтуль шведскі гарнізон. 28 сакавіка ў баі пад Ніскам С. Чарнецкі нанёс вялікія страты шведскай арміі, а 29 сакавіка вялікі літоўскі гетман Павел Сапега з літоўскім войскам размясціўся на рацэ Сан.

30 сакавіка шведскі кароль з арміяй дайшоў да Віслы і паспрабаваў пераправіцца на левы бераг пад Сандамірам, але горад быў ужо ўзяты палкамі пад камандаваннем Ежы-Себасцьяна Любамірскага. Аднак сандамірскі замак заставаўся ў руках шведскага гарнізона. Тады шведы пабудавалі ўмацаваны лагер пад горадам. Неўзабаве пяцітысячная шведская армія была акружана аб'яднанымі польска-літоўскімі войскамі на чале з каралём Рэчы Паспалітай (каля 23 тысяч чалавек). Тады ж, 30 сакавіка, апошнія рэшткі польскіх войскаў пад кіраўніцтвам польнага кароннага пісара Яна Сапегі, якія знаходзіліся на шведскай службе, перайшлі на бок Яна Казіміра і далучыліся да дывізіі С. Чарнецкага. Шведскі кароль, акружаны польска-літоўскай арміяй, адправіў загад сваім военачальнікам, загадаўшы ім са свежымі сіламі прыбыць да яго на дапамогу.

27 сакавіка з Варшавы на дапамогу Карлу Х Густаву пад Сандамір выступіў трохтысячны шведскі корпус генерал-лейтэнанта маркграфа Фрыдрыха Бадэнскага[de]. Ян Казімір выслаў супраць Фрыдрыха Бадэнскага шасцітысячную дывізію пад камандаваннем С. Чарнецкага і Е. С. Любамірскага.

Бітва паміж Віслай і Санам каля Сандаміра

5 красавіка 1656 года Карл Х Густаў, атрымаўшы вестку пра адступленне польскіх дывізій С. Чарнецкага і Е. С. Любамірскага, пераправіўся цераз раку Сан, разграміў літоўскія харугвы і вырваўся з акружэння пад Сандамірам і ўжо 13 красавіка ўвайшоў у Варшаву. Вялікі гетман літоўскі Павел Сапега з літоўскім войскам адышоў на Люблін, які заняў 20 красавіка, вызваліўшы ад шведаў.

Стэфан Чарнецкі на чале польскіх войскаў у бітве пад Варкай

Тым часам 6 красавіка пад Казяніцамі польская дывізія С. Чарнецкага раптам напала на ар'ергард корпуса Фрыдрыха Бадэнскага (300 чалавек) і разграміла яго. У баі было забіта 240 і паранена 32 шведы. 7 красавіка 1656 года ў баі пад Варкай 6-тысячная польская армія пад камандаваннем С. Чарнецкага і Е. С. Любамірскага ўшчэнт разбіла ўжо галоўныя сілы Фрыдрыха Бадэнскага. Сам бадэнскі маркграф бег у Чэрск, а рэшткі шведскага корпуса ўкрыліся ў Варшаве. У бітве пад Варкай шведы страцілі каля 1500 чалавек забітымі і параненымі, а палякі — каля 100 забітымі і 100 параненымі. 9 красавіка дванаццацітысячнае польскае войска пад камандваннем С. Чарнецкага і Е. С. Любамірскага рушыла ў паход на Велікапольшчу. 12 красавіка пад Ловічам палякі разбілі полк шведаў, які ахоўваў абозы для варшаўскага гарнізона. Шведы адступілі ў Ловіч. 17 красавіка палякі аблажылі Торунь, але не змаглі ўзяць яго штурмам. Некалькі дзён пазней былі ўзяты польскія крэпасці Быдгашч і Накла.

У Велікапольшчы і Куявіі пачалося народнае паўстанне супраць шведскіх акупантаў. У Вялікую Польшчу ўступіў ваявода падляшскі Пётр Апалінскі, які, узначаліўшы велікапольскае апалчэнне, стаў знішчыць невялікія шведскія гарнізоны. 22 красавіка велікапольскае апалчэнне пад камандваннем Пятра Апалінскага ўзяло Лешна і аблажыла Косцян.

17 красавіка Карл Х Густаў з дзесяцітысячнай арміяй маршам рушыў з Варшавы ў Каралеўскую Прусію. Частка арміі на чале з малодшым братам Адольфам Ёганам(шведск.) бел. шведскі кароль накіраваў супраць польскага войска ў Вялікай Польшчы, а сам на чале 2-тысячнага корпуса рушыў на Каралеўскую Прусію і 28 красавіка аб'яднаўся ў Торуні з корпусам Густава Стэнбака, каб разам аблажыць і паспрабаваць захапіць найбуйнейшы польскі горад-порт Гданьск.

Ёган Філіп Лемке, Бітва пад Клэцкам, 7 мая 1656

С. Чарнецкі і Е. С. Любамірскі, аб'яднаўшы свае дывізіі пад Пілай (10-12 тысяч конніцы і 4-5 тысяч шляхты), 4 мая рушылі на Велікапольшчу. 7 мая ў бітве пад Клэцкам, каля Гнезна, шведская армія (5 тысяч кавалерыі і 1000 пяхоты) пад камандаваннем прынца Адольфа Ёгана, разбіла гэтае польскае войска. У бітве палякі страцілі забітымі тысячу чалавек, а шведы — каля пяцісот чалавек. Тым часам серадзская шляхта заняла гарады Баляславец і Серадз. Пасля свайго паражэння пад Клецка С. Чарнецкі і Е. С. Любамірскі сталі лагерам у Унееве, пад Лэнчыцай.

20 мая Стэфан Чарнецкі са сваёй дывізіяй рушыў з лагера ва Унееве на Быдгашч, а Ежы Себасцьян Любамірскі разам са шляхецкім апалчэннем неўзабаве адправіўся на Ловіч. Не маючы гармат, Е. С. Любамірскі не стаў браць у аблогу Лэнчыцу. Каля Накла С. Чарнецкі злучыўся са шляхецкімі атрадамі ваяводы мальбаркскага Якуба Вейхера. Польскае войска заняло пазіцыі пад Кцыняй. Тым часам прынц Адольф Ёган адбіў у палякаў горад Быдгашч.

Карл Х Густаў, даведаўшыся пра набліжэнне С. Чарнецкага, спыніў аблогу Гданьска і рушыў супраць польскага войска. 31 мая шведскі кароль з войскам прыбыў у Быдгашч, дзе злучыўся са сваім малодшым братам Адольфам Ёганам. 1 чэрвеня 1656 года ў бітве пад Кцыняй шведская армія пад камандаваннем караля Карла Х Густава разграміла дывізію С. Чарнецкага. Пасля перамогі пад Кцыняй Карл Х Густаў рушыў на Варшаву, дзе канцэнтраваліся галоўныя сілы польскага караля Яна II Казіміра. 7 чэрвеня па загадзе караля Карла Х Густава яго брат Адольф Ёган і фельдмаршал Карл Густаў Урангель з часткай войска рушылі з Торуні на Новы Двур, каб заняць пераправы цераз рэкі Нараў і Віслу. Тады ж Карл Х Густаў адправіў генерала Роберта Дугласа ў Пултуск, каб узмацніць мясцовы шведскі гарнізон.

Аблога Варшавы палякамі[правіць | правіць зыходнік]

Яшчэ ў канцы красавіка 1656 года літоўскія палкі пад камандваннем вялікага гетмана літоўскага і ваяводы віленскага Паўла і аблажылі Варшаву, у якой знаходзіўся невялікі шведскі гарнізон пад камандаваннем фельдмаршала Арвіда Вітэнберга (2484 чалавека = 1275 пяхоты і 1209 кавалерыі). У сярэдзіне мая пад Варшаву з Львова прыбыла каронная пяхота і артылерыя. 30 мая пад Варшаву падышоў кароль Ян II Казімір з дывізіяй каронных гетманаў Станіслава Патоцкага і Станіслава Лянцкаронскага. Польска-літоўскія войскі цалкам акружылі Варшаву. Пад Варшавай было сабрана каля дваццаці васьмі тысяч кароннай арміі і васямнаццаць тысяч паспалітага рушання.

У ноч з 6 на 7 чэрвеня польска-літоўскія войскі падышлі да сцен сталіцы і ўжо раніцай пачалі моцны артылерыйскі абстрэл. Артылерыйская падрыхтоўка доўжылася з 7 да 8 чэрвеня. 8 чэрвеня польскія войскі (10 тысяч добраахвотнікаў) распачалі першы генеральны штурм, які шведскі гарнізон насілу адбіў. 9 чэрвеня да Варшавы прыбыў С. Чарнецкі са сваёй дывізіяй.

27 чэрвеня ў польскі лагер пад Варшавай была дастаўлена цяжкая артылерыя з Замосця і Львова. 28 чэрвеня адбыўся другі генеральны штурм польскай сталіцы. Падчас бязлітасных вулічных баёў польскія добраахвотнікі ўварваліся ў Варшаву, але былі ў другі раз адкінуты шведамі.

Ужо 29 чэрвеня А. Вітэнберг, бачачы безвыходнасць свайго становішча, вырашыў выйграць час і звярнуўся з просьбай да польскага караля Яна-Казіміра Вазы, просячы яго дазволіць звязацца са шведскім каралём. Гэта просьба была катэгарычна адпрэчана. Ян II Казімір патрабаваў безумоўнай капітуляцыі шведскага гарнізона. Палякі працягвалі артылерыйскі абстрэл. У ноч з 29 на 30 чэрвеня польскае камандаванне пачало трэці генеральны штурм сталіцы. Раніцай 30 чэрвеня А. Вітэнберг адправіў ганца з лістом да польскага караля Яна II Казіміра, просячы яго спыніць наступ і даць дзве гадзіны для пачатку мірных перамоў.

Аднак польска-шведскія перамовы завяршыліся безвынікова. А. Вітэнберг адмовіўся капітуляваць і спрабаваў цягнуць час, чакаючы дапамогі ад Карла Х Густава. У адказ польскае камандаванне аднавіла артылерыйскі абстрэл. 1 ліпеня Ян II Казімір арганізаваў чацвёрты генеральны штурм. Палякі ўварваліся ў горад 1 ліпеня 1656 года, шведскі гарнізон у Варшаве вымушаны быў здацца[16].

Нягледзячы на капітуляцыю, Арвід Вітэнберг і іншыя шведскія ваенныя па распараджэнні польскага караля Яна-Казіміра былі ўзяты пад варту і адпраўлены ў крэпасць Замосце. Сярод палонных былі генерал-маёр Бенедыкт (Бенгт) Оксеншэрна, генерал-маёр Ёган Морыц Урангель, варшаўскі камендант Адам Вейхер, палкоўнікі Джордж Форгель і Людвіг Левенгаўпт(шведск.) бел.. 2 ліпеня серадзскае шляхецкае апалчэнне прымусіла да здачы акружаны шведскі гарнізон у Пётркаве.

Бітва пад Варшавай[правіць | правіць зыходнік]

Шведскі кароль Карл Х Густаў уступіў у перамовы з брандэнбургскім курфюрстам Фрыдрыхам Вільгельмам, князем Трансільваніі Дзьёрдзем II Ракацы і запарожскім гетманам Багданам Хмяльніцкім супраць Рэчы Паспалітай. 25 чэрвеня 1656 года ў Мальбарку паміж шведскім каралём Карлам Х Густавам і Фрыдрыхам Вільгельмам, герцагам прускім і курфюрстам брандэнбургскім, быў заключаны ваенны альянс супраць Рэчы Паспалітай. Карл Х Густаў перадаў у спадчыннае валоданне курфюрсту брандэнбургскаму Фрыдрыху Вільгельму Пазнаньскае, Калішскае, Серадзскае і Лэнчыцкае ваяводствы, Вармію і Вялюнскую зямлю. Брандэнбургскія гарнізоны былі ўведзены ў гэтыя ваяводствы, а шведскія гарнізоны іх пакінулі.

Шведскі кароль Карл Х Густаў з 4-тысячным шведскім войскам прыбыў у Паслэнк, дзе сустрэўся з курфюрстам брандэнбургскім і герцагам прускім Фрыдрыхам Вільгельмам, абмяркоўваючы планы агульнай ваеннай кампаніі супраць Рэчы Паспалітай. З Паслэнка кароль Карл Х Густаў прыбыў у Брадніцу, адкуль 4 ліпеня рушыў у Брыньск(польск.) бел., дзе атрымаў паведамленне пра капітуляцыю Варшавы. 8 ліпеня кароль Швецыі ўвайшоў у Новы Двур, дзе злучыўся з корпусам малодшага брата Адольфа Ёгана. Цяпер пад камандаваннем шведскага караля была сабрана 10-тысячная армія.

10 ліпеня курфюрст брандэнбургскі Фрыдрых Вільгельм са сваёй арміяй рушыў з Кёнігсберга на злучэнне са шведскім каралём Карлам Х Густавам. 19 ліпеня Фрыдрых Вільгельм прыбыў у шведскі палявы лагер пад Новым Двурам. 27 ліпеня 1656 года ў Модліне шведскі кароль Карл Х Густаў і брандэнбургскі курфюрст Фрыдрых Вільгельм аб'ядналі свае ваенныя сілы для сумеснага паходу ў Польшчу.

У канцы ліпеня аб'яднаная шведска-брандэнбургская армія (18 тысяч чалавек) пад камандаваннем Карла Х Густава і Фрыдрыха Вільгельма рушыла з Прусіі пад Варшаву. Шведаў было 9500 чалавек, а прусакоў — 8500 чалавек. Польскі кароль Ян II Казімір змог сабраць пад сталіцай вялікае польска-літоўскае войска (каля 37-40 тысяч чалавек).

Эрык Дальберг. Другі дзень бітвы пад Варшавай
Ёган Філіп Лемке. Карл X Густаў у сутычцы з польскімі татарамі ў бітве пад Варшава, 29 ліпеня 1656

28-30 ліпеня 1656 года ў трохдзённай бітве пад Варшавай васямнаццацітысячная шведска-брандэнбургская армія разграміла польска-літоўскія войскі. У гэтай бітве саюзнікі (шведы і брандэнбуржцы) мелі каля 7500 шведскай кавалерыі і драгун, 3000 шведскай пяхоты, 5000 нямецкай кавалерыі і драгунаў, 3500 нямецкай пяхоты і 47 гармат. Польска-літоўская армія налічвала каля 20 тысяч кавалерыі і драгунаў, 4 тысяч пяхоты, 2 тысячы татараў і 10 тысяч паспалітага рушэння. У трохдзённай бітве пад сталіцай палякі і літоўцы страцілі забітымі дзве тысячы чалавек, а шведы і брандэнбуржцы — адну тысячу чалавек. 29 ліпеня падчас нападу літоўскай конніцы на шведскія пазіцыі сам Карл Х Густаў быў паранены літоўскім гусарам Якубам Кавалеўскім.

30 ліпеня на ваенным савеце ў Варшаве польска-літоўскія военачальнікі прынялі рашэнне адступіць са сталіцы. Ян Казімір з пяхотай, невялікай часткай конніцы і шляхецкім апалчэннем пераправіўся на левы бераг ракі Віслы і пачаў адыходзіць на Люблін, дзе стаў збіраць войскі для далейшай барацьбы. 3 жніўня шведскі кароль Карл Х Густаў і брандэнбургскі курфюрст Фрыдрых Вільгельм на чале аб'яднанай арміі занялі Варшаву. Аднак Фрыдрых Вільгельм адмовіўся ўдзельнічаць у працягу кампаніі шведскага караля супраць Рэчы Паспалітай. Тады Карл Х Густаў прапанаваў Яну II Казіміру заключыць мірны дагавор, але польскі кароль наадрэз адмовіўся. Саюзнікі разрабавалі польскую сталіцу. 26 жніўня Карл Х Густаў і Фрыдрых Вільгельм пакінулі Варшаву. З Варшавы яны рушылі на Прусію. У сталіцы быў пакінуты шведскі гарнізон.

Польскі кароль Ян Казімір арганізаваў у Любліне ваенны савет, на якім было прынята рашэнне адправіць дывізію С. Чарнецкага пераследваць адыходзілую шведска-брандэнбургскую армію. Вялікі каронны маршал Ежы Себасцьян Любамірскі са сваёй дывізіяй быў адпраўлены з Любліна на Кракаў, дзе знаходзіўся вялікі шведскі гарнізон (3500 чалавек). Літоўская дывізія з часткай каронных сіл і двухтысячным татарскім атрадам пад камандваннем польнага літоўскага гетмана Вінцэнта Гасеўскага была адпраўлена на Усходнюю Прусію, каб прымусіць Фрыдрыха Вільгельма адмовіцца ад падтрымкі шведскага караля. Сам польскі кароль з галоўнымі сіламі польскай арміі павінен быў наступаць на польскую Прусію.

20 жніўня С. Чарнецкі са сваёй дывізіяй перасек раку Віслу пад Казімежам і рушыў на поўнач, пераследваючы шведска-брандэнбургскую армію. 24-25 жніўня ён разбіў шведскія атрады пад Равай Мазавецкай і Ловічам. 25 жніўня галоўныя сілы шведска-брандэнбургскай арміі, якія стаялі пад Ловічам, сталі адыходзіць у Каралеўскую Прусію. Шведскі кароль Карл Х Густаў са сваёй арміяй рушыў пад Гданьск, а брандэнбургскі курфюрст Фрыдрых Вільгельм з войскам выступіў у Кёнігсберг. 1 верасня шведскі гарнізон пакінуў Варшаву.

Пасля адступлення шведска-брандэнбургскай арміі з-пад Варшавы велікапольскае апалчэнне пад кіраўніцтвам ваяводы падляшскага Пятра Апалінскага разбіла ў бітве пад Сьремам шведскія атрады пад камандаваннем графа Вржэсавіча і адбіла горад Каліш. Польскае камандаванне вырашыла прымусіць курфюрста Брандэнбурга адмовіцца ад ваеннага саюза са Швецыяй. У пачатку кастрычніка 1656 года 10-тысячны літоўскі корпус пры падтрымцы дзвюх тысяч татараў пад начальствам В. Гасеўскага рушыў у наступ на Усходнюю Прусію.

8 кастрычніка ў баі пад Просткамі дванаццацітысячны літоўска-татарскі корпус В. Гасеўскага ўшчэнт разбіў пруска-шведскае войска (3500 рэйтар і драгунаў, 800 кавалерыі Радзівіла, 3 тысячы пяхоты) пад кіраўніцтвам генерала Георга Фрыдрыха Вальдэка і князя Багуслава Радзівіла. У баі прусакі і шведы страцілі забітымі 5500 чалавек, а літоўцы — 2000-2500 чалавек. Багуслаў Радзівіл быў узяты татарамі ў палон. Пасля перамогі літоўскія і татарскія атрады ўварваліся ў Прусію і сталі яе спусташаць. Шведскі кароль адправіў на дапамогу свайму саюзніку Фрыдрыху Вільгельму Брандэнбургскаму генерала Г. Стэнбака са шведскім корпусам.

22 кастрычніка ў бітве пад Філіпавам[pl] дзевяцітысячная саюзная армія пад камандаваннем Г. Стэнбака і князя Георга Фрыдрыха Вальдэка разбілі літоўска-татарскі корпус В. Гасеўскага (8500 чалавек). Пасля паражэння В. Гасеўскі з літоўскай дывізіяй рушыў з Прусіі ў Падляшша, па шляху разграміўшы шведскі полк. Курфюрст брандэнбургскі і герцаг Прусіі Фрыдрых Вільгельм прапанаваў В. Гасеўскаму спыніць ваенныя дзеянні і заключыць перамір'е. 8 лістапада 1656 года Фрыдрых Вільгельм і Вінцэнт Гасеўскі сустрэліся ў Вержбалове, дзе заключылі перамір'е.

У лістападзе 1656 года велікапольскае паспалітае рушанне пад кіраўніцтвам ваяводы падляшскага Пятра Апалінскага ўварвалася ў Брандэнбург і разарыла Новую Марку. Брандэнбургскі курфюрст Фрыдрых Вільгельм вымушаны быў пагадзіцца на заключэнне міру.

12 снежня з дазволу польскага караля Яна Казіміра ваявода падляшскі П. Апалінскі ў Суленціне заключыў перамір'е з прадстаўнікамі брандэнбургскага курфюрста. Фрыдрых Вільгельм Брандэнбургскі абавязаўся адмовіцца ад ваеннага саюза са шведскім каралём і пагадзіўся вывесці свае гарнізоны з большасці польскіх гарадоў. Брандэнбургскія гарнізоны засталіся толькі ў Познані, Косцяне і Курніку.

У канцы верасня 1656 года Ян II Казімір з 20-тысячным шляхецкім войскам размясціўся пад Іноўлуддзю. 4 кастрычніка польская армія захапіла Лэнчыцу, якую абараняў тысячны шведска-брандэнбургскі гарнізон. З Лэнчыцы Ян Казімір з арміяй рушыў на Памор'е, вызваліўшы па дарозе гарады Быдгашч і Хайніцы. 12 кастрычніка каронныя войскі пад камандаваннем польскага караля падышлі да Гданьска. Ян II Казімір планаваў наступ на Тчэў і Грудзёндз, але польскія жаўнеры адмовіліся працягваць барацьбу, паднялі бунт з-за нявыплаты жалавання і сталі рабаваць ваколіцы Гданьска. Шляхецкае апалчэнне адступіла на зімоўку ў Велікапольшчу. Польскі кароль Ян Казімір застаўся ў Гданьску з адной пяхотай.

У канцы 1656 года на тэрыторыі Рэчы Паспалітай у руках шведаў заставаліся частка Каралеўскай Прусіі і Паўночнай Мазовіі, Тыкоцін і Райгруд у Падляшшы, Познань, Косцян і Курнік у Велікапольшчы, Ловіч і Кракаў.

20 лістапада 1656 года шведскі кароль Карл Х Густаў заключыў новы саюзны дагавор з брандэнбургскім курфюрстам і герцагам Прусіі Фрыдрыхам Вільгельмам, прызнаўшы яго сюзерэнныя правы на Усходнюю Прусію.

У канцы 1656 года польскі кароль Ян Казімір, якія застаўся з пяхотай у Гданьску, апынуўся адрэзаным ад астатняй Польшчы. Тым часам Карл Х Густаў са сваёй арміяй знаходзіўся ў Мальбарку. Польская каралева і вялікая княгіня літоўская Людвіка-Марыя Ганзага, жонка Яна Казіміра Вазы, вырашыла ўз'яднацца са сваім мужам у Гданьску. Карл Х Густаў задумаў захапіць у палон каралеву падчас паездкі ў Гданьск. Каралева звярнулася па дапамогу да Стэфана Чарнецкага, які са сваёй дывізіяй рушыў з Пётркава. С. Чарнецкі прыбыў у Вольбуж, дзе сустрэўся з каралевай Людвікай-Марыяй і стаў суправаджаць яе. У Хайніцах С. Чарнецкі аб'яднаўся з дывізіяй вялікага кароннага гетмана Станіслава «Рэверы» Патоцкага і Станіслава Лянцкаронскага.

У ноч з 2 на 3 студзеня 1657 года 10-тысячнае польскае войска было раптам атакавана шведскім атрадам кавалерыі (950 чалавек). Пры набліжэнні галоўных сіл шведскага караля да Хайніцаў польскія военачальнікі адступілі ў Накла, а 7 студзеня ўвайшлі ў Грахолін, дзе пакінулі пад аховай каралеву. Станіслаў Патоцкі і Станіслаў Лянцкаронскі адмовіліся працягваць паход на Гданьск. Адзін С. Чарнецкі са сваёй дывізіяй вырашыў выратаваць польскага караля. 8 студзеня ён з лагера пад Кцыняй рушыў пад Гданьск на чале 6-тысячнай дывізіі. Спачатку С. Чарнецкі накіраваўся маршам у Торунь, збіраючыся перайсці церац Віслу і напасці на Прусію. У гэтай сітуацыі Карл Х Густаў, які знаходзіўся з войскамі пад Гданьскам, рушыў супраць С. Чарнецкага, каб перашкодзіць яму пераправіцца. Але С. Чарнецкі змог пераправіцца на левы бераг Віслы і рушыў на Быдгашч, а адтуль адправіўся на Цяханаў. Кароль Карл Х Густаў з часткай шведскай арміі рушыў у Марыенбург, а фельдмаршал Густаў Стэнбак з галоўнымі сіламі павінен быў пераследваць дывізію С. Чарнецкага.

1 лютага пад Пшаснышам шведы ўжо дагналі палякаў, але С. Чарнецкі ўхіліўся ад бою і сышоў у Пултуск. Адтуль ён з 2-тысячным атрадам рушыў маршам прама ў Гданьск. Фельдмаршал Г. Стэнбак і шведскі кароль не маглі перашкодзіць яго руху. 7 лютага С. Чарнецкі з атрадам прыбыў у Гданьск. 9 лютага кароль Ян Казімір, які суправаджаецца атрадам С. Чарнецкага, пакінуў Гданьск. Ян Казімір Ваза быў вывезены ў Каліш, а адтуль неўзабаве прыбыў у Чэнстахову.

1657 год[правіць | правіць зыходнік]

У 1657 годзе ў вайну паміж Швецыяй і Рэччу Паспалітай умяшаўся князь Трансільваніі Дзьёрдзь II Ракацы, саюзнік шведскага караля Карла Х Густава. Трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы, пачынаючы з 1648 года, прэтэндаваў на польскі каралеўскі трон і вёў перамовы з запарожскім гетманам Багданам Хмяльніцкім, накіраваныя супраць Рэчы Паспалітай. Багдан Хмяльніцкі, незадаволены заключэннем двухгадовага перамір'я Расіі з Рэччу Паспалітай і спыненнем усіх ваенных дзеянняў, уступіў у тайныя перамовы са шведскім каралём Карлам Х Густавам і трансільванскім князем Дзьёрдзем Ракацы.

У снежні 1656 года ў трансільванскім горадзе Раднат паслы Хмяльніцкага заключылі сакрэтны дагавор са Швецыяй, Брандэнбургскай дзяржавай і Трансільваніяй. Раднацкі дагавор 1656 года стаў рэакцыяй бакоў на Віленскае перамір'е паміж Рускай дзяржавай і Рэччу Паспалітай.

У студзені 1657 года ў трансільванскім горадзе Шомашвары паміж трансільванскім князем Дзьёрдзем Ракацы і пасламі Швецыі і Украіны быў заключаны дагавор аб падзеле паміж трыма саюзнікамі Рэчы Паспалітай. Дзьёрдзь II Ракацы павінен быў атрымаць тытул караля Рэчы Паспалітай, а таксама значную частку яе уладанняў: Малую Польшчу, Вялікае Княства Літоўскае, Мазовію, Падляшша і Берасцейшчыну. Шведскі кароль Карл Х Густаў атрымліваў у валоданне Вялікую Польшчу, Каралеўскую Прусію, Лівонію, Курляндыю, Віленскае і Троцкае ваяводствы[17]. Сакрэтны дагавор прадугледжваў стварэнне незалежнай украінскай дзяржавы па абодвух берагах Дняпра, якая б уключала тэрыторыю ўсходняй Літвы ў басейнах рэк Дняпро, Сож і Прыпяць. Карл Х Густаў, Дзьёрдзь II Ракацы і Багдан Хмяльніцкі дамовіліся аб сумесных ваенных дзеяннях супраць Польшчы. Швецыя згаджалася прызнаваць трансільванскага князя Дзьёрдзя Ракацы каралём Рэчы Паспалітай, калі ён выступіць супраць наступаючай польскай арміі. Шведскія і трансільванскія войскі павінны былі аб'яднацца паміж Кракавам і Варшавай. Багдан Хмяльніцкі абяцаў Ракацы дапаможны казацкі корпус у складзе дванаццаці тысяч чалавек.

У адпаведнасці з гэтым пагадненнем Багдан Хмяльніцкі ў пачатку студзеня 1657 года мабілізаваў тры казацкія палкі і загадаў ім збірацца каля Шаблон:Удакладніць 2. Наказным гетманам казацкага корпуса быў прызначаны кіеўскі палкоўнік Антон Ждановіч.

У канцы студзеня 1657 года трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы на чале дваццаціпяцітысячнай арміі, якая складалася з венграў, немцаў, трансільванцаў, малдаван, сербаў і валахаў, распачаў уварванне з Трансільваніі ў Польшчу. Дзьёрдзь II Ракацы з вялікай арміяй перасек Карпацкія горы і ўварваўся на тэрыторыю Рэчы Паспалітай. Большую частку яго арміі складалі венгры, якіх было 8-10 тысяч. Спачатку трансільванскі князь з арміяй увайшоў у Галіцыю і выступіў пад Львоў, але не здолеў узяць гэты горад. Пасля гэтага Дзьёрдзь II Ракацы аблажыў і ўзяў Перамышль.

Багдан Хмяльніцкі адправіў на дапамогу Дзьёрдзю Ракацы 10-тысячны казацкі корпус пад камандаваннем кіеўскага палкоўніка Антона Ждановіча. У лютым на поўдзень ад Львова трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы злучыўся з казацкім дапаможным корпусам пад камандаваннем Антона Ждановіча, але абложаны Львоў адмовіўся здавацца. Салдаты Дзьёрдзя Ракацы і казакі Антона Ждановіча бязлітасна спусташалі і рабавалі ўсё навакол па меры свайго прасоўвання ў глыб польскай тэрыторыі. У сакавіку аб'яднаная трансільванска-казацкая армія рушыла на Кракаў. Падчас свайго наступу саюзнікі спустошылі Малую Польшчу.

21 сакавіка Дзьёрдзь II Ракацы заняў горад Тарнаў. У Кракаве знаходзіўся шведскі гарнізон (2500 чалавек) пад кіраўніцтвам генерал-маёра Паўля Вірца, пакінуты шведскім каралём Карлам. У гэты ж час Кракаў трымаў у аблозе вялікі каронны маршал Ежы Себасцьян Любамірскі са сваёй дывізіяй. Даведаўшыся пра падыход да горада трансільванскага князя Дзьёрдзя Ракацы з вялікім войскам, Ежы Себасцьян Любамірскі спешна зняў аблогу і адступіў. 29 сакавіка князь Дзьёрдзь II Ракацы са сваім пяцітысячным авангардам прыбыў да Кракава і быў упушчаны ў горад шведскім гарнізонам. Горад Кракаў, заняты шведамі, пераходзіў пад вярхоўную ўладу трансільванскага князя Дзьёрдзя Ракацы.

Дзьёрдзь II Ракацы пакінуў у горадзе буйны гарнізон з дзвюх з паловай тысяч чалавек на чале з Янам Бетленам(англ.) бел.. Шведскі камендант Паўль Вірц з гарнізонам перайшоў у кракаўскі замак, а трансільванскі гарнізон размясціўся ў самым горадзе. Кракаўскі камендант генерал-маёр Паўль Вірц са сваім гарнізонам далучыўся да трансільванскага князя.

У студзені 1657 года кашталян кіеўскі Стэфан Чарнецкі з 6-тысячнай дывізіяй рушыў у Гданьск, блакаваны шведскай арміяй, каб вызваліць з акружэння польскага караля Яна Казіміра. Вялікі каронны гетман Станіслаў «Рэвера» Патоцкі са сваёй дывізіяй (3500 чалавек) выступіў у паўднёвыя раёны Польшчы, каб заступіць дарогу трансільванскаму князю Дзьёрдзю Ракацы. 20 лютага Станіславаў «Рэвера» Патоцкі размясціўся са сваёй дывізіяй у Ярославе.

Вялікі каронны гетман Станіслаў «Рэвера» Патоцкі не змог супрацьстаяць перавышаючым сілам Дзьёрдзя Ракацы і стаў адыходзіць на Янаў Любэльскі, дзе сутыкнуўся з атрадамі трансільванскага князя. У сутычцы пад вялікім каронным гетманам быў забіты конь. Аднак, Патоцкі змог пазбегнуць бітвы з галоўнымі сіламі Ракацы і рушыў праз Краснік, Ужэндаў, Бэлжыцы, Люблін, адкуль накіраваўся на Лукаў. 29 красавіка пад Ласіцамі Патоцкі з польскай дывізіяй злучыўся з літоўскім войскам пад камандаваннем вялікага гетмана літоўскага Паўла Яна Сапегі.

Эрык Дальберг. Злучэнне войскаў Карла Густава і Ракацы пад Цмелевам, 12 красавіка 1657

Даведаўшыся пра ўварванне свайго трансільванскага саюзніка Дзьёрдзя Ракацы ў польскія ўладанні, шведскі кароль Карл Х Густаў на чале сваёй арміі рушыў маршам з Прусіі на Польшчу. 23 сакавіка Карл з арміяй выступіў з Торуні на злучэнне з Ракацы. 2 красавіка Карл заняў Пётркаў і рушыў маршам на Пшэдбуж, Янджэеў, Піньчаў і Цмелеў, куды і прыбыў 11 красавіка. 12 красавіка 1657 г. шведскі кароль Карл Х Густаў і трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы злучылі свае сілы пад Цмелевам для сумеснай барацьбы супраць караля Рэчы Паспалітай Яна Казіміра Вазы.

Дзьёрдзь Ракацы ў Карла Густава пад Мадлібажыцамі

У сакавіку 1657 года польскі ўрад адправіў новае пасольства ў Вену, каб схіліць нямецкага імператара і аўстрыйскага эрцгерцага Леапольда Габсбурга да заключэння ваеннага саюза супраць Швецыі. У чэрвені 1657 года быў заключаны ваенны дагавор паміж Аўстрыяй і Рэччу Паспалітай, накіраваны супраць шведскага караля Карла Х Густава. Нямецкі імператар Леапольд выслаў на дапамогу польскаму каралю Яну-Казіміру сямнаццацітысячную аўстрыйскую армію пад правадырствам фельдмаршалаў Мельхіёра фон Гацфельта і Раймунда Монтэкуколі.

Тым часам шведы, трансільванцы і запарожскія казакі бязлітасна спусташалі Малую Польшчу. Адтуль шведскі кароль Карл Х Густаў і трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы рушылі на Замосце, дзе знаходзіліся ў турэмным зняволенні Арвід Вітэнберг і іншыя шведскія военачальнікі, захопленыя ў палон пасля капітуляцыі Варшавы ў 1656 годзе. Аднак староста калушскі Ян Замойскі, уладальнік крэпасці, адмовіўся здацца і добраахвотна выдаваць знатных шведскіх палонных. Саюзнікі не сталі марнаваць час на аблогу першакласнай крэпасці і адправіліся пад Люблін. Карл Х Густаў і Дзьёрдзь II Ракацы ўзялі горад і пакінулі ў ім свае гарнізоны.

З Любліна шведы, казакі і трансільванцы выступілі на Берасце. У Берасці знаходзіліся польска-літоўскія палкі пад камандаваннем вялікага кароннага гетмана Станіслава Патоцкага і вялікага гетмана літоўскага Паўла Яна Сапегі, якія чакалі прыбыцця дывізіі польнага гетмана літоўскага Вінцэнта Гасеўскага. Пры набліжэнні праціўніка Станіславаў Патоцкі і Павел Сапега пакінулі Берасце, пакінуўшы ў горадзе невялікі гарнізон. Вялікі гетман літоўскі Павел Ян Сапега з літоўскім войскам выступіў на Камянец у Падляшшы, а вялікі каронны гетман Станіслаў «Рэвера» Патоцкі з польскай дывізіяй адышоў на Сандамір.

Эрык Дальберг. Аблога Берасця

7 мая 1657 года польска-літоўскі гарнізон Берасця (700 чалавек) пад камандаваннем старосты берасцейскага Мельхіёра Савіцкага капітуляваў. Трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы пакінуў у горадзе гарнізон (600 чалавек). З Берасця шведскі кароль Карл Х Густаў і трансільванскі князь Дзьёрдзь Ракацы выступілі на Мазовію і аблажылі Варшаву.

Варшаву абараняў гарнізон (1500—1800 чалавек) пад камандаваннем палкоўніка Эліяша Лонцкага. Польскі гарнізон адбіў тры штурмы, аднак 9 чэрвеня 1657 года Варшава капітулявала. Дзьёрдзь II Ракацы і Карл Х Густаў на чале саюзнай арміі ўвайшлі ў польскую сталіцу. Варшава была разрабавана і спалена, а шляхта, духавенства і гараджане перабіты. Падчас марша шведска-трансільванскай арміі па польскай тэрыторыі кашталян кіеўскі Стэфан Чарнецкі з 6-тысячнай дывізіяй працягваў трывожыць непрыяцеля раптоўнымі і дзёрзкімі нападамі. У сярэдзіне чэрвеня вялікі каронны маршал Ежы-Себасцьян Любамірскі са сваёй 4-тысячнай дывізіяй уварваўся ў Трансільванію і спустошыў спадчынныя ўладанні князя Дзьёрдзя Ракацы.

12 чэрвеня Карл Х Густаў разам са шведскай арміяй пад Варшавай аддзяліўся ад Дзьёрдзя Ракацы і адправіўся на Торунь. Па дарозе шведскія войскі разарылі і разрабавалі некалькі польскіх гарадоў.

Карэнны пералому ў вайне[правіць | правіць зыходнік]

У чэрвені 1657 года ў вайну супраць Швецыі на баку Польшчы ўступіла Данія. Шведскі кароль Карл Х Густаў, атрымаўшы 20 чэрвеня вестку пра абвяшчэнне вайны, не паведамляючы сваім саюзнікам пра свае планы, стаў фарсіраваным маршам выводзіць свае войскі з Польшчы, каб пачаць ваенныя дзеянні супраць Даніі. Першапачаткова Карл Х Густаў пакінуў на дапамогу трансільванскаму князю Дзьёрдзю Ракацы корпус фельдмаршала Г. Стэнбака. Аднак ужо 22 чэрвеня па каралеўскім указе Г. Стэнбак са сваім корпусам пакінуў Ракацы і рушыў з Польшчы ў Памеранію, каб у Шчэціне злучыцца са сваім каралём. Адначасова Карл Густаў вывеў свае гарнізоны з Варшавы і іншых велікапольскіх гарадоў, накіраваўшы іх праз Куявію ў Памеранію, спусташаючы польскія землі. Ужо 1 ліпеня Карл быў каля Штэтына. 18 ліпеня ён, цудоўна ўзброены, падыходзіў да гальштынскай мяжы. У канцы ліпеня кароль быў ужо ў Ютландыі, цалкам заняўшы яе. Пасля гэтага ён накіраваўся ў Вісмар.

Адступленне трансільванцаў і казакоў[правіць | правіць зыходнік]

Дзьёрдзь II Ракацы і Антон Ждановіч, застаўшыся без шведскага караля, прынялі рашэнне паспешна адыходзіць з Варшавы на Валынь і Падолле, каб сабраць там вялікае войска. Пад камандаваннем князя Дзьёрдзя Ракацы заставалася 16 тысяч трансільванцаў і 6 тысяч казакоў.

Польскі кароль Ян-Казімір Ваза загадаў Стэфану Чарнецкаму, які са сваёй дывізіяй пераследваў корпус Г. Стэнбака, рушыць на Чэнстахову, дзе да яго далучыліся аўстрыйскія атрады[удакладніць] і літоўскія харугвы на чале з польным пісарам літоўскім князем Аляксандрам Палубінскім. Пад камандаваннем Стэфана Чарнецкага было сабрана дзесяцітысячнае войска. На ваенным савеце ў Ланьцуце 7-8 ліпеня было вырашана, што С. Чарнецкі са сваёй дывізіяй будзе пераследваць князя Дзьёрдзя Ракацы, тады як дывізіі Ежы-Себасцьяна Любамірскага і Станіслава Патоцкага заступяць праціўніку дарогу да адступлення ў Трансільванію.

Тым часам, трансільванцы і запарожскія казакі пераправіліся цераз раку Віслу пад Завіхастам.

Не чакаючы канца аблогіШаблон:Чаго?, С. Чарнецкі разам са сваёй дывізіяй пагнаўся за адыходзілым трансільванскім князем Дзьёрдзем Ракацы. 11 ліпеня пад Магеравам, на поўдзень ад Львова, Чарнецкі нагнаў і раптам напаў на Ракацы. Спачатку авангард палякаў захапіў варожы абоз, які рухаўся за войскам без аховы. Ракацы адправіў свой ар'ергард на палякаў, якія былі разбіты і адступілі. Затым да Магерава прыбыў С. Чарнецкі з галоўнымі сіламі і з марша ўдарыў па трансільванцах і казаках. Польскі напад вымусіў Ракацы адступіць да Жоўквы. Палякі атрымалі перамогу і перабілі ар'ергард Ракацы, адбіўшы ў праціўніка дзве тысячы вазоў.

12 ліпеня польская дывізія зноў дагнала ворага падчас пераправы цераз раку Полтву, загнаўшы значную частку сіл Ракацы ў балоты. Многія трансільванцы патанулі.

16 ліпеня пад Падгайцамі С. Чарнецкі злучыўся з дывізіяй вялікага кароннага гетмана Станіслава «Рэверы» Патоцкага і дывізіяй вялікага кароннага маршала Ежы-Себасцьяна Любамірскага, які вярнуўся з Трансільваніі, спустошыўшы ўсе радавыя землі Дзьёрдзя Ракацы.

Па пятах за адыходзілым праціўнікам таксама ішлі польска-літоўскія войскі пад камандаваннем польнага кароннага гетмана Станіслава Лянцкаронскага і вялікага гетмана літоўскага Паўла Сапегі.

Наказны гетман і кіеўскі палкоўнік Антон Ждановіч, які ўдзельнічаў у паходзе князя Дзьёрдзя Ракацы, збіраўся і далей аказваць яму падтрымку, але яго казакі, стомленыя ад вайны і прыгнечаныя няўдачамі, былі разгневаны. Калі саюзнікі падышлі да Мэдзыбажа, казацкі корпус узбунтаваўся. Казакі сталі пагражаць смерцю Антону Ждановічу, калі той паспрабуе прымусіць іх працягнуць паход. У выніку казакі пакінулі Ракацы і разышліся па дамах. Трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы, пакінуты казакамі, не меў аніякага шанцу супрацьстаяць польска-аўстрыйскай арміі.

20 ліпеня пад Чорным Остравам польска-літоўскія войскі зноў нагналі і цалкам акружылі войска Дзьёрдзя Ракацы.

22 ліпеня 1657 года Дзьёрдзь II Ракацы быў вымушаны здацца і падпісаў мірны дагавор з Рэччу Паспалітай. Ён адмовіўся ад прэтэнзій на польскі прастол і абавязваўся выплаціць велізарную кантрыбуцыю польскаму ўраду. Дзьёрдзь II Ракацы таксама абавязаўся вывесці свае ваенныя гарнізоны з Берасця і Кракава.

Адыходзячы са сваім войскам у Трансільванію Дзьёрдзь Ракацы быў акружаны пад Скалатам татарскай ардой пад камандаваннем крымскага хана Мухамед-Гірэя. Ракацы паспрабаваў уступіць у мірныя перамовы з крымскім ханам, але яго пасланец быў затрыманы. 31 ліпеня 1657 года трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы паспрабаваў вырвацца з акружэння, але быў ушчэнт разбіты перавышаючымі сіламі крымскага хана. Самому Ракацы ўдалося прарвацца з акружэння і вярнуцца ў Трансільванію з невялікім атрадам асабістай аховы ў 400 чалавек. Пасля ўцёкаў трансільванскага князя яго галоўны военачальнік Янаш Кемені ўзяў на сябе камандаванне войскам. У бесперапынных баях з крымцамі трансільванцы дабраліся да Вішняўчыка, за Церабоўляй, дзе абараняліся ў сваім абозе. Крымскія татары разбілі трансільванцаў, узяўшы штурмам абоз праціўніка. Падчас штурму загінула пяцьсот чалавек, а ўсё астатняе войска ў адзінаццаць тысяч на чале з Янашам Кемені татары захапілі ў палон.

Каб аказаць дапамогу польскаму каралю ў барацьбе супраць Швецыі ў жніўні 1657 года ў Польшчу таксама ўвайшла 17-тысячная армія Свяшчэннай Рымскай імперыі, якая складалася з аўстрыйцаў. Аўстрыйцы рушылі на Кракаў, абложаны дывізіяй Ежы Себасцьяна Любамірскага, дзе злучыліся з польскімі войскамі. Даведаўшыся пра адступленне з Польшчы Дзьёрдзя Ракацы, на Кракаў выступіў польскі кароль Ян Казімір Ваза. Польска-аўстрыйскія войскі аблажылі Кракаў, які яшчэ абараняў шведскі гарнізон (каля 2500 чалавек) пад камандаваннем генерала Паўля Вірца і трансільванскі гарнізон (каля 2500 чалавек) пад камандаваннем канцлера Яна Бетлена.

4 жніўня па загадзе Ракацы трансільванскі гарнізон пад кіраўніцтвам Яна Бетлена здаўся і 18 жніўня пакінуў Кракаў.

Барацьба супраць Швецыі і Брандэнбурга[правіць | правіць зыходнік]

24 жніўня шведскі камендант Паўль Вірц здаў Кракаў каралю Рэчы Паспалітай, атрымаўшы права для сябе і ўсяго гарнізона на свабодны выхад з горада, 31 жніўня шведскі гарнізон выйшаў з Кракава і адышоў у Памеранію.

4 верасня 1657 года польскі кароль Ян Казімір Ваза на чале арміі ўрачыста ўвайшоў у Кракаў, а 28 верасня здаўся брандэнбургскі гарнізон у Познані, абложаны велікапольскім апалчэннем пад камандваннем ваяводы падляшскага Пятра Апалінскага, а затым брандэнбургскія гарнізоны пакінулі польскія гарады Косцян і Курнік.

Шведскія гарнізоны працягвалі ўтрымліваць частку Каралеўскай Прусіі з гарадамі Мальбарк, Эльблёнг, Штум, Брадніца, Гданьска Глова, Грудзёндз і Торунь. У Каралеўскай Прусіі (Памор'і) знаходзілася 8 тысяч шведскіх салдатаў пад камандаваннем прынца Адольфа Ёгана Пфальц-Цвайбрукенскага, малодшага брата шведскага караля Карла Х. 26 лістапада 1657 года на ваенным савеце ў Познані польскае камандаванне вырашыла працягваць барацьбу супраць Швецыі да поўнага выгнання шведскіх войскаў з тэрыторыі Рэчы Паспалітай.

Польскі кароль Ян Казімір Ваза ўступіў у сакрэтныя перамовы з брандэнбургскім курфюрстам і прускім герцагам Фрыдрыхам Вільгельмам. 19 верасня 1657 года ў горадзе Велау быў заключаны польска-брандэнбургскі мірны дагавор(ням.) бел., па ўмовах якога кароль Рэчы Паспалітай адмаўляўся ад сваіх ленных правоў на Усходнюю Прусію на карысць курфюрста Фрыдрыха Вільгельма.

6 лістапада таго ж 1657 года адбылася сустрэча польскага караля Яна Казіміра Вазы і брандэнбургскага курфюрста Фрыдрыха Вільгельма Гогенцолерна ў Быдгашчы. Польшча і Брандэнбург заключылі саюзны дагавор, накіраваны супраць Швецыі. Ян Казімір Ваза адмовіўся ад ленных правоў на Усходнюю (Княжацкую) Прусію на карысць курфюрста брандэнбургскага Фрыдрыха Вільгельма і яго дзяцей. Пры нападзе ворага на Рэч Паспалітую курфюрст Фрыдрых Вільгельм павінен быў даслаць на дапамогу палякам шасцітысячную дапаможную армію. Польскі кароль Ян-Казімір перадаў у спадчыннае валоданне свайму саюзніку, брандэнбургскаму курфюрсту прускаму герцагу Фрыдрыху Вільгельму тры памежныя польскія гарады Драхім, Лембарк і Бытаў з ваколіцамі.

11 верасня пасля капітуляцыі Кракава 15-тысячная аўстрыйская армія адправілася ў Паўночную Польшчу і ў канцы верасня стала лагерам у Плоцку. Польскі кароль Ян-Казімір запатрабаваў, каб аўстрыйскія саюзнікі прыступілі да аблогі Торуні. Аднак аўстрыйскае камандаванне не спяшалася выступаць у Торунь і пры набліжэнні халадоў адвяло войскі на зімовыя кватэры ў Велікапольшчы.

У канцы верасня 1657 года ваявода Стэфан Чарнецкі з 4-тысячнай польскай дывізіяй рушыў маршам з Кракава на Велікапольшчу. Адтуль Стэфан Чарнецкі са сваёй дывізіяй уварваўся ў Новую марку, якая належала брандэнбургскаму курфюрсту Фрыдрыху Вільгельму. За дзесяць дзён польскія атрады страшна спустошылі і выпалілі тэрыторыю Новай Маркі. Варожыя дзеянні Стэфана Чарнецкага тлумачыліся тым, што ён не ведаў пра заключэнне польска-брандэнбургскага саюзнага дагавора.

23 кастрычніка С. Чарнецкі з пяцітысячным войскам са свайго лагера ва Уйсці рушыў маршам праз землі Новай Маркі ў паход на шведскую Памеранію. С. Чарнецкі пераправіўся цераз раку Одэр і праз Пазевальк рушыў на Шчэцін. Па шляху палякі спусташалі шведскія ўладанні і аблажылі горад Ікермюндэ, але не змаглі яго ўзяць. Польскія палкі пад камандваннем С. Чарнецкага спустошылі і разрабавалі ваколіцы Шчэціна. 12 лістапада С. Чарнецкі вярнуўся з Памераніі ў Польшчу.

У кастрычніку 1657 года польны гетман літоўскі Вінцэнт Корвін-Гасеўскі разам з 5-тысячнай дывізіяй уварваўся з Жамойці ў Лівонію. Літоўскія атрады ўзялі Кірхгольм і акружыў Рыгу. Аблажыўшы горад, літоўскія войскі разрабавалі яго ваколіцы. Да лета 1658 года літоўскія атрады занялі Гельмет, Вольмар і Роненбург і іншыя гарады ў Лівоніі.

1658 год[правіць | правіць зыходнік]

Аблога Торуні ў 1658 годзе

Улетку 1658 года палякі і аўстрыйцы аднавілі ваенныя дзеянні ў Каралеўскай Прусіі. 2 ліпеня 1658 года пад Торунь прыбыў аўстрыйскі корпус (3650 чалавек), які аблажыў горад. Торунь абараняла шведскі гарнізон (2420 чалавек) пад камандваннем генерал-маёра Бартальда фон Бюлава(ням.) бел.. 26 ліпеня пасля артылерыйскага абстрэлу аўстрыйскія войскі распачалі штурм і захапілі гарадскія прадмесці. 1 жніўня пад горад прыбыў трохтысячны польскі корпус пад камандаваннем генерала артылерыі Крыштафа Градзіцкага(укр.) бел.. Неўзабаве таксама прыбылі полк кавалерыі польнага кароннага пісарчука Яна Сапегі (1000 чалавек) і дывізія С. Чарнецкага (4 тысячы конніцы). На дапамогу аўстрыйцам і палякам рушылі з Прусіі брандэнбургскія сілы пад правадырствам князя-магната Багуслава Радзівіла. У верасні пад Торунь падышлі польскія атрады пад камандаваннем новага польнага кароннага гетмана Ежы-Себасцьяна Любамірскага. Пад Торунню сканцэнтравалася 18 700 палякаў і 4600 аўстрыйцаў. У кастрычніку пачаўся масіраваны артылерыйскі абстрэл горада. У ноч з 16 на 17 лістапада саюзнікі здзейснілі генеральны штурм і захапілі тры бастыёны. 30 снежня шведскі гарнізон у Торуні капітуляваў. Падчас аблогі Торуні шведскі гарнізон страціў забітымі і параненымі 1200 чалавек, а саюзнікі — 1800 чалавек, у тым ліку 1500 палякаў.

Падчас аблогі Торуні польская конніца (3 тысячы чалавек) пад камандаваннем А. Канецпольскага ўварвалася ў Каралеўскую Прусію, захопленую шведскімі войскамі. Палякі блакіравалі шведскія гарнізоны ў Мальбарку, Штуме, Грудзёндзе і Брадніцы. Польскім харугвам у Каралеўскай Прусіі дапамагалі брандэнбургскія войскі пад камандаваннем князя-магната Багуслава Радзівіла.

Пасля ўзяцця Торуні ў студзені 1659 года большая частка польскай арміі вярнулася ў Польшчу. У Каралеўскай Прусіі застаўся толькі корпус Крыштафа Грудзінскага (5780 чалавек). Неўзабаве К. Градзіцкі адвёў свае сілы на зімовыя кватэры ў Куявію. Ва Усходняй Прусіі знаходзілася 7200 брандэнбургскіх салдатаў.

У 1658 года польскі ўрад пастанавіў адправіць значныя ваенныя сілы (30 тысяч чалавек) у Беларусь і Украіну. Літоўская дывізія пад камандваннем вялікага гетмана літоўскага Паўла Яна Сапегі рушыла ў Літву і Беларусь, польскія дывізіі пад камандаваннем вялікага кароннага гетмана Станіслава Патоцкага і польнага кароннага гетмана Ежы-Себасцьяна Любамірскага выступілі на Украіну. У Каралеўскай Прусіі былі пакінуты 3-тысячны корпус К. Градзіцкага, полк польнага кароннага пісарчука Яна Сапегі і дывізія С. Чарнецкага (3 тысячы конніцы і драгунаў), брандэнбургскія палкі пад кіраўніцтвам прускага губернатара князя-магната Багуслава Радзівіла і аўстрыйцы. Польны гетман літоўскі Вінцэнт Гасеўскі з дывізіяй (каля 5000 чалавек) ваяваў са шведскімі войскамі ў Ліфляндыі.

Шведскі кароль задумаў прымусіць брандэнбургскага курфюрста Фрыдрыха Вільгельма адмовіцца ад заключанага ваеннага саюза з Рэччу Паспалітай. 17 чэрвеня 1658 года шведскія атрады высадзіліся на Балтыйскай касе ва Усходняй Прусіі, але неўзабаве былі разгромлены брандэнбургска-польскімі войскамі.

У канцы лета 1658 года шведскі кароль Карл X Густаў распачаў новы ваенны паход супраць дацкага караля Фрыдэрыка III, які, атрымаўшы дапамогу ад Галандыі, адмовіўся выконваць умовы мірнага дагавора. На чале дзесяцітысячнай арміі Карл Х Густаў высадзіўся на дацкіх астравах. 9 жніўня шведскія войскі зноў з'явіліся пад сценамі Капенгагена, а шведскі флот пад камандаваннем адмірала Карла Густава Урангеля блакіраваў сталіцу Даніі з боку моры. Капенгаген абараняў дацкі гарнізон (7500 чалавек).

У верасні 1658 года на дапамогу Даніі выступілі аўстрыйская армія (10 600 чалавек) пад камандаваннем фельдмаршала Раймунда Монтэкуколі, брандэнбургская армія (14 500 чалавек) пад кіраўніцтвам курфюрста Фрыдрыха Вільгельма і польская дывізія (4500 чалавек) пад камандваннем С. Чарнецкага. Аб'яднаная аўстра-брандэнбургска-польская армія (29 600 чалавек) пад вярхоўным камандаваннем Р. Монтэкуколі ў канцы верасня пераправілася цераз Одэр і выступіла праз шведскую Памеранію і Мекленбург на Ютландыю.

24 верасня С. Чарнецкі з дывізіяй пераправіўся цераз раку Одэр і 16 кастрычніка ўвайшоў у Шлезвіг. Саюзнікі ўварваліся ў Гальштынію і занялі Ютландскі паўвостраў, не здолеўшы захапіць крэпасць Фрэдэрыксодэ. На дапамогу Капенгагену прыбыла галандская эскадра пад камандаваннем адмірала Якаба ван Васенара. 29 кастрычніка 1658 года ў марской бітве ў праліве Зунд галандскі флот (35 караблёў) разбіў шведскі флот (45 караблёў). Шведскі адмірал, граф Карл Густаў Урангель, страціўшы пяць караблёў, закрыўся ў Ландскруне. Галандская эскадра неўзабаве блакіравала шведскі флот у порце Ландскруне, і аблога Капенгагена з боку мора спынілася.

Шведскі кароль апынуўся ў цяжкім становішчы, таму што шведская армія апынулася заблакаваная на дацкіх астравах. Яму прыйшлося ў сувязі з прыбыццём галандскай флатыліі зняць аблогу Капенгагена і адступіць у свой умацаваны лагер непадалёк ад дацкай сталіцы.

Услед за дывізіяй Чарнецкага польскі ўрад выслаў у Данію польскія атрады на чале з Пятром Янам Апалінскім і Крыштафам Жагоцкім. У снежні 1658 года Стэфан Чарнецкі адрозніўся пры аблозе дацкай крэпасці Кольдынг. 23-25 снежня тысячны польскі атрад (500 чалавек конніцы і 500 чалавек пяхоты) на чале з С. Чарнецкім аблажыў і ўзяў штурмам Кольдынг, разбіўшы 2-тысячны шведскі гарнізон. Кароль Швецыі Карл X Густаў паспрабаваў вярнуць крэпасць Кольдынг, але палякі адбілі напад шведскага дэсанта.

1659 год[правіць | правіць зыходнік]

У лютым 1659 года шведскі кароль распачаў новы напад на Капенгаген. У ноч на 12 лютага ён пайшоў на штурм дацкай сталіцы. Але поспеху шведы не дамагліся, таму што абаронцы горада ведалі пра прыступ і здолелі да яго добра падрыхтавацца.

Тым часам брандэнбургскі курфюрст Фрыдрых Вільгельм, які прыняў на сябе галоўнае камандаванне саюзнымі войскамі, да вясны падрыхтаваў моцную дэсантную экспедыцыю на дацкія астравы. Саюзнікі сабраліся каля Фленсбурга, куды была сцягнута вялікая колькасць транспартных суднаў. Курфюрст Фрыдрых Вільгельм чакаў толькі падыходу цяпер ужо саюзнага галандска-дацкага флоту для прыкрыцця дэсантнай экспедыцыі ад шведскіх войскаў. Шведскі флот накіраваўся да Фленсбурга з мэтай знішчыць дэсантныя судны саюзнікаў.

Але на поўдзень ад вострава Лангелана шведы былі сустрэты галандска-дацкім флотам, значна мацнейшым. Шведскі флот адступіў, страціўшы два карабля. Тады кароль Карл X Густаў загадаў сканцэнтраваць свой ваенны флот каля берагоў Памераніі і перайсці да актыўных дзеянняў. У пачатку красавіка шведская эскадра блакіравала саюзны галандска-дацкі флот у Фленсбург-фіёрдзе. Цяпер мора апынулася пад поўнай уладай шведаў.

Карл X Густаў вырашыў скарыстацца перамогай шведскага флоту. Шведскія войскі акупіравалі дацкія астравы Лолан і Фальстэр. У такім становішчы галандскі флот, большая частка якога знаходзілася пад Капенгагенам, вырашыў перакрыць шляхі паміж астравамі Даніі.

Але галандскі адмірал Якаб ван Васенар вымушаны быў адмовіцца ад задуманага плана. У красавіку 1659 года ў праліў Зунд прыбыла англійская эскадра (60 караблёў) пад камандаваннем адмірала Эдварда Мантэг'ю. Нягледзячы на гэта, галандскі флот адплыў на дапамогу галандска-дацкай эскадры, блакаванай шведскім флотам у Фленсбург-фіёрдзе. 30 красавіка ў марской бітве галандцы вымусілі шведскую эскадру адступіць у Ландскруну. Неўзабаве да берагоў Даніі прыбыла другая галандская эскадра пад камандаваннем адмірала Міхаэля дэ Руйтэра.

У маі 1659 года брандэнбургскі курфюрст Фрыдрых Вільгельм працягнуў ваенныя дзеянні супраць шведскіх войскаў. 17 мая пала дацкая крэпасць Фрэдэрыксодэ, якую абараняў шведскі гарнізон. Саюзнікі захапілі дацкі востраў Фенэ[удакладніць], але іх спроба высадзіцца на востраве Фіёнія скончылася поўнай няўдачай, пры гэтым яны пазбавіліся амаль усіх транспартных суднаў. Паколькі становішча шведаў на востраве Фіёнія было небяспечным, кароль Карл X Густаў выклікаў з Ландскруны шведскі флот з дэсантам на борце. Дэсант быў высаджаны, а шведскі флот пасля сустрэчы з галандцамі, якія не адважыліся ў прысутнасці англійскай флатыліі атакаваць шведаў, паспяхова вярнуўся ў Ландскруну.

Фрыдрых Вільгельм Брандэнбургскі, які камандаваў саюзнымі войскамі, падрыхтаваў новую дэсантную аперацыю на востраў Фіёнія. Шведскі кароль даведаўся пра гэта, і з Ландскруны выйшаў атрад караблёў. Каля вострава Зеландыя адбыўся марскі бой, у якім шведскі атрад спаліў усе судны праціўніка. Пасля гэтага шведскія караблі напалі на порт Орхус і патапілі там яшчэ трыццаць суднаў саюзнікаў.

У жніўні 1659 года Карл X Густаў канчаткова адхіліў пасродніцтва еўрапейскіх дзяржаў у вайне, і англійскі флот пакінуў дацкія воды. Гэта развязала рукі галандцаў. Падчас шырокай дэсантнай аперацыі ў розных месцах Даніі пры падтрымцы галандскага флоту высадзіліся саюзныя атрады. 24 верасня каля горада Нюбарга адбылася бязлітасная бітва, у якім 5-тысячная шведская армія была разбіта. Саюзнікі захапілі востраў Фіёнія.

У студзені 1659 года Карл X Густаў і шведскае камандаванне распрацавалі план двухбаковага наступу на Каралеўскую і Княжацкую Прусію. З захаду павінен быў наступаць генерал-лейтэнант Паўль Вірц разам з корпусам са Шчэціна. З ім павінны былі злучыцца шведскія гарнізоны з Мальбарка і Эльблёнга, якімі кіраваў прынц Адольф Ёган Пфальц-Цвайбрукенскі. З усходу павінен быў наступаць фельдмаршал Роберт Дуглас, які разам са сваім атрадам павінен быў прайсці праз Жамойць і Усходнюю Прусію. Шведскі напад на Усходнюю Прусію і спусташэнне яе тэрыторыі павінны былі прымусіць брандэнбургскага курфюрста Фрыдрыха Вільгельма да заключэння сепаратнага міру са Швецыяй.

У студзені 1659 года генерал-губернатар Памераніі Паўль Вірц сабраў у Дэбжне 2 тысячы рэйтараў і выступіў маршам на Польшчу. У гэты ж час прынц Адольф Ёган з атрадам (1500 кавалерыі і 700-800 пяхоты) рушыў з Мальбарка. У пачатку лютага прынц Адольф Ёган Пфальц-Цвайбрукенскі аблажыў, узяў прыступам Хайніцы і спаліў горад. Пад Чарнэ П. Вірц злучыўся з Адольфам Ёганам. 9-10 лютага шведы трымалі аблогу Члухава, аднак польскі гарнізон пры падтрымцы гараджан і сялян з ваколіц адбіў напады праціўніка. Затым шведы ўзялі гарады Свецце і Хэлмна, уварваліся ва Усходнюю Прусію, дзе захапілі Квідзын, Залева, Мілакова і Моранг. Адтуль Адольф Ёган са сваім атрадам вярнуўся ў Мальбарк, па шляху ўзяўшы Тчэў. Аднак П. Вірц са сваім атрадам пакуль заставаўся ў Прусіі.

На дапамогу брандэнбуржцам рушыў з Торуні польскі атрад пад камандаваннем генерала артылерыі Кшыштафа Градзіцкага(польск.) бел.. П. Вірц са сваім корпусам вымушаны быў адысці з Прусіі ў Памеранію.

У жніўні 1659 года вялікае польскае войска (12 600 чалавек) пад камандваннем новага польнага кароннага гетмана Ежы Себасцьяна Любамірскага рушыла ў паход на Каралеўскую Прусію. 28 жніўня польскія палкі аблажылі і ўзялі штурмам Грудзёндз, а затым прымусілі да капітуляцыі шведскі гарнізон у гарадскім замку.

У жніўні таго ж года 30-тысячнае аб'яднанае аўстра-брандэнбургскае войска выступіла ў новы наступ на шведскую Памеранію. 4 верасня С. Чарнецкі са сваёй дывізіяй выступіў з Даніі на сваю радзіму. 20 кастрычніка С. Чарнецкі вярнуўся ў Польшчу, размясціўшы сваю дывізію на зімовыя кватэры ў Велікапольшчы. Польска-брандэнбургскія войскі блакіравалі шведскія гарнізоны ў прускіх замках Глова, Брадніца, Мальбарк, Эльблёнг. 22 снежня 1659 года шведскі гарнізон у Глове капітуляваў, затым здалася палякам крэпасць Брадніца. Толькі добра ўмацаваныя замкі Мальбарк і Эльблёнг, абложаныя палякамі, заставаліся ў руках шведаў аж да заключэння Аліўскага міру ў маі 1660 года.

Дзеянні ў Курляндыі[правіць | правіць зыходнік]

18 мая 1659 года ў Курляндыі абозны літоўскі Самуіл Камароўскі з літоўскай дывізіяй разграміў у бітве пад Шкудамі шведскае войска пад камандваннем фельдмаршала Роберта Дугласа.

У жніўні ў выніку блакады Самуіл Камароўскі ўзяў горад Кулдыгу. У верасні-кастрычніку літоўскія харугвы князя Аляксандра Палубінскага занялі курляндскія гарады Віндаву і Шкрунду. 24 лістапада 1659 года вялікі абозны літоўскі Міхаіл Пац, які ўзначаліў дывізію пасля смерці Самуіла Камароўскага, аблажыў Мітаву, сталіцу Курляндыі. Шведскі гарнізон у Мітаве капітуляваў 8 студзеня 1660 года. Пасля гэтага Міхаіл Пац аблажыў горад Баўск, але не здолеў яго ўзяць да канца вайны.

Пасля паражэння і высадкі саюзных войскаў у Даніі шведскі кароль Карл X Густаў вымушаны быў пачаць мірныя перамовы са сваімі праціўнікамі — Даніяй, Свяшчэннай Рымскай імперыяй, Брандэнбургам і Рэччу Паспалітай.

1660 год[правіць | правіць зыходнік]

13 лютага 1660 года 37-гадовы Карл X Густаў, захварэўшы на ліхаманку, сканаў у Гётэбаргу. 23 лютага новым каралём Швецыі стаў 4-гадовы Карл XI (1660-1697), адзіны сын і спадчыннік Карла Х Густава. Краінай стаў кіраваць рэгенцкі савет пад кіраўніцтвам Магнуса Дэлагардзі.

3 мая 1660 года ў Аліўскім кляштары, пад Гданьскам, быў заключаны Аліўскі мірны дагавор паміж Рэччу Паспалітай, Аўстрыяй і Брандэнбургам, з аднаго боку, і Швецыяй, з іншага. На перамовах шведскую дэлегацыю ўзначальвалі граф Бенгт (Бенедыкт) Оксеншэрна, тады ўжо канцлер, і лівонскі генерал-губернатар граф Магнус Дэлагардзі. На чале польска-літоўскай дэлегацыі стаялі вялікі каронны канцлер Мікалай Пражмоўскі, вялікі літоўскі канцлер Крыштаф Жыгімонт Пац, ваявода пазнаньскі Ян Ляшчынскі, рэферэндар каронны Ян Морштын, надворны каронны падскарбі Уладзіслаў Рэй і староста гнезненскі Ян Гнінскі.

Паводле ўмоў Аліўскага міру кароль Рэчы Паспалітай Ян II Казімір адмовіўся ад усіх прэтэнзій на шведскую карону. За Швецыяй былі замацаваны Эстонія і большая частка Лівоніі, акрамя Курляндыі, якая засталася ў васальнай залежнасці ад Рэчы Паспалітай, і Інфлянтаў. Польшча і Швецыя пацвердзілі незалежнасць Прусіі ад Рэчы Паспалітай.

Адным з найважнейшых следстваў шведскага патопу было поўнае згортванне рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай і выгнанне з краіны пратэстантаў, якія да таго на працягу паўтары стагоддзяў адагрывалі выключна важную ролю ў асвеце і культуры.

Шведскі патоп у літаратуры і кіно[правіць | правіць зыходнік]

Польскі пісьменнік Генрык Сянкевіч паклаў падзеі данага перыяду ў аснову гістарычнага рамана «Патоп» (1886 г.), зрабіўшы акцэнт на вызваленчай барацьбе польскага народа супраць шведскіх захопнікаў. У 1974 годзе польскі рэжысёр Ежы Гофман зняў па кнізе аднайменны фільм.[18]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Флоря Б. Н., 2010, С. 17
  2. 2,0 2,1 Флоря Б. Н., 2010, С. 18
  3. Флоря Б. Н., 2010, С. 18−19
  4. Флоря Б. Н., 2010, С. 19
  5. Kubala L. Wojna szwecka w roku 1655 і 1656 — Lwyw, 1914. — С. 52.
  6. Флоря Б. Н., 2010, С. 19−20
  7. Флоря Б. Н., 2010, С. 20−21
  8. Флоря Б. Н., 2010, С. 23
  9. Павлищев Н. И., 1887, Т. 2., С. 144−145
  10. Флоря Б. Н., 2010, С. 23−24
  11. Флоря Б. Н., 2010, С. 24-25
  12. Флоря Б. Н., 2010, С. 26
  13. 13,0 13,1 Павлищев Н. И., 1887, Т. 2., С. 148
  14. Павлищев Н. И., 1887, Т. 2., С. 166
  15. Павлищев Н. И., 1887, Т. 2., С. 171
  16. Павлищев Н. И., 1887, Т. 2., С. 173
  17. Павлищев Н. И., 1887, Т. 2., С. 200
  18. Potop (англ.)  на сайце Internet Movie Database

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Флоря Б. Н. Русское государство и его западные соседи (1655-1661 гг.) — М.: Индрик, 2010. — ISBN 978-5-91674-082-0.
  • Павлищев Н. И. Польская анархия при Яне Казимире и война за Украину — СПб., 1887.
  • Заборовский Л. В. Россия, Речь Посполитая и Швеция в середине XVII в. Из истории международных отношений в Восточной и Юго-Восточной Европе — м, 1981.
  • Заборовский Л. В. Великое княжество Литовское и Россия во время польского Потопа (1655−1656 гг.) Ин-т славяноведения и балканистики РАН — м: «Наука», 1994. — ISBN 5-02-010078-1.
  • Изборник: Самійло ВЕЛИЧКО «ЛІТОПИС» (1648−1702)

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]