Карл Вялікі

Карл Вялікі. Малюнак 16 ст.

Карл Вялікі (742-814), кароль франкаў, лангабардаў, герцаг баварскі, пасля захопу Італіі каранаваны як імператар Рымскай імперыі. Паходзіў з дынастыі Каралінгаў. Перажыў двух сваіх законных сыноў і пакінуў сталец трэцяму — Людовіку Набожнаму. Імперыя Карла распалася ў 843, пасля падпісання Вердэнскага дагавора.

Ваенныя поспехі

Франкская імперыя

Войны Карла ставілі за мэту пашырэнне хрысціянскага свету. За часы яго ўладарання франкі зрабілі 53 пахода, 27 з іх узначальваў сам Карл. За перыяд яго кіравання Франкская дзяржава павялічылася ўдвая, і стала імперыяй. Самай працяглай была вайна з саксамі 772-804, у выніку якой Саксонія была гвалтоўна хрысціянізаваная і ўключаная ў склад Франкскай дзяржавы. Паходы ў Іспанію супраць арабаў у 778-810 прывялі да ўтварэння ў Франкскай дзяржаве Іспанскай маркі на паўночным усходзе Пірынейскага паўвострава. Першы паход аказаўся няўдалым (778) , ар’ергард войска быў пры адступленні разбіты загонам баскаў. Граф Роланд, што камандаваў ар’ергардам загінуў (гэтая падзея стала асновай для пазнейшай «Песні пра Роланда»). У 787-796 былі заваяваныя населеные аварамі абшары цяперашніх Аўстрыі і Венгрыі. У 785 заваяваная Фрысландыя, у 789 і 812 ажыцяўляліся кампаніі супраць палабскіх славянаў вільцаў.

Рымская карона

У 773 і 774 па запрашэнню папы Адрыяна I Карл зрабіў паходы ў Італію, разбіў лангабардаў, каранаваўся рымскай каронай і пацвердзіў правы папаў на Папскую вобласць. У 800 Карл задушыў паўстанне супраць папы ў Рыме. 25 снежня 800 у Саборы Св. Пятра Папа Леў III каранаваў Карла імператарам. Візантыя адмовілася прызнаваць за Карлам гэты тытул, але пасля вайны 809-814 пагадзілася на тое.

Паходы на славян

У 789 годзе Карл здзейсніў экспедыцыю дзеля абароны мекленбургскіх абатрытаў супраць славянскага племя люцічаў (вільцаў). Франкі навялі два маста праз Эльбу, перайшлі раку і пры падтрымцы саюзнікаў разбілі люцічаў. Хоць, паводле летапісаў, тыя абараняліся ўпарта, але выстаяць перад велізарнымі сіламі саюзнікаў не змаглі.

Адміністрацыя і культурная дзейнасць

Палітыка

Евангелле часоў Карла Вялікага

• На ВікіСховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карл Вялікі

Дзяржаўны лад Карла сведчыць пра надыход феадальнага лада. Вышэйшае дваранства краіны, звязанае з Карлам леннай прысягай, павінна было прыходзіць на вайну з падуладнымі ёй людзьмі. З 789 Карл неаднаразова выдаваў указы якія прадпісвалі кожнаму вольнаму чалавеку знайсці сабе сіньёра, у падпарадкаванні якога ён мусіў служыць. Павялічылася колькасць залежных сялянаў. Імперыя Карла дзялілася на акругі на чале з прызначанымі манархам з мясцовага дваранства, якое валодала адміністрацыйнай і вайсковай уладай. Штогод склікаліся так званыя «майскія палі», соймы вышэйшых прадстаўнікоў свецкай і царкоўнай знаці, на якіх Карл прадстаўляў указы і капітулярыі, што датычыліся ўсіх бакоў жыцця, у тым ліку царкоўнага.

Культура

Карл Вялікі, да канца жыцця заставаўся непісьменным, але надаваў вялікую ўвагу адукацыі. У 787 быў выдадзены ўказ аб стварэнні школаў пры кляштарах, у 789 — аб абавязковай адукацыі ўсяго вольнага мужчынскага насельніцтва (застаўся нявыкананым). Пры двары склаўся вучоны гурток на чале з Карлам, названы Акадэміяй. Усяляк пялегавалася лацінская славеснасць, што дало прычыны гісторыкам назваць эпоху кіравання Карла і яго бліжэйшых пераемнікаў Каралінгскім Адраджэннем. Карл цікавіўся таксама германскімі старажытнасцямі, загадваў запісваць песні і паданні на народных мовах, скласці германскую граматыку.

Жонкі и дзеці

Радаводнае дрэва Каралінгаў. Мініяцюра з рукапісу XII ст.

• з 768 г. — Хімільтруда (ці Гімільтруда; Himiltrude), дачка Дэвума I (Devum I), графа Бургундскага. Развод.
  • Піпін Гарбаты (Pépin le Bossu; 769/770 — 811). У 792 г. удзельнічаў у змове супраць бацькі, але няўдала. Быў заменчаны бацькам у манастыр.
  • Rothais, (784 — ?)

• з 770 г. — Дэзідэрата (Désirée, 747 — 776), дачка Дэзідэрыя (Didier), караля лангабардаў. Развод у 771 г.

• з 771 г. — Хільдэгарда з Вінцгаў (ці Гільдэгарда; Hildegarde de Vintzgau, 758 — 30 красавіка 783), дачка Жэральда I (Gérold I), графа Вінцгаў.
  • Карл Юны (Charles, 772 — 4 снежня 811), герцаг Інгельма.
  • Адэлаіда (Adelaide, 773 — 774). Памерла ў маленстве.
  • Ратруда (Rothrude, 775 — 6 чэрвеня 810). Мела сувязь з графам Раргонам (Рарыконам) I (? — 839/840).
  • Піпін (Pépin, 777 — 8 чэрвеня 810), кароль Італіі (781—810).
  • Лотар (Lotaire, жнівень 778 — 6 лютага 779). Блізнюк з Людовікам, памёр дзіцем.
  • Людовік I Набожны (Louis I le Pieux, жнівень 778 — 20 чэрвеня 840), імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі (813—840), кароль усех франкаў (814—840), кароль Аквітаніі (781—813), кароль Аляманіі (833—840).
  • Берта (Berthe, 779 — 823). Выйшла замуж за графа Энгельберта (750—814).
  • Гізэла (Gisèle, 781 — 808). Замужам не была.
  • Хільдэгарда (Hildegarde, 782 — 783). Памерла ў маленстве.

• з кастрычніка 783 г. — Фастрада (Fastrade, 765 — 10 кастрычніка 794), дачка ўсходне-франкскага графа Радольфа.
  • Тэтрада (Tétrade, 785 — 853), абатыса Аргенцьель.
  • Гільтруда (Hiltrude, 787 — ?), абатыса Фармацье.

• з 794 г. — Ліўтгарда (Liutgadre, 776 — 4 чэрвеня 800).
  • Эма (Emme, ? — 837).
  • Рацільда (Rothilde, ? — 852).

• з 808 г. — Гярсвінда Саксонская (Gerswinde de Saxe, 782 — 834).
  • Адальтруда (Adaltrude).

Акрамя шасці жонак вядомыя тры палюбоўніцы Карла Вялікага і некалькі дзяцей-бастардаў.

• Мальтэгарда (Maltegarde).
  • Рацільда (Рудхільд) (790 — 852), абатыса Фармацье.

• Рэгіна (Régine).
  • Дроган (Drogon, 17 чэрвеня 801 — 8 снежня 855), епіскап Меца.
  • Гуга (Hugues, 802 — 14 чэрвеня 844), абат Сент-Квенцінскі.

• Адалінда (Adalinde).
  • Тэадорык (807 — 818).

Папярэднік Піпін Кароткі

Кароль франкаў 768—814

Наступнік Людовік Набожны

Папярэднік Дэзідэрый

Кароль лангабардаў 774–814

Наступнік Бернард Італьянскі

Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі (да Атона I — «рымскія імператары») (800—1806)

800 814 840 843 855 875 877 881 887 891    Карл I Людовік I  —  Лотар I Людовік II Карл II  —  Карл III  —

891 894 898 899 901 905 915 924 962 973 983    Гвіда Ламберт Арнульф  —  Людовік III  —  Берэнгар I  —  Атон I Атон II

983 996 1002 1014 1024 1027 1039 1046 1056 1084 1105 1111 1125 1133 1137 1155     —  Атон III  —  Генрых II  —  Конрад II  —  Генрых III  —  Генрых IV  —  Генрых V  —  Лотар II  —

1155 1190 1197 1209 1215 1220 1250 1312 1313 1328 1347 1355 1378 1410    Фрыдрых I Генрых VI  —  Атон IV  —  Фрыдрых II  —  Генрых VII  —  Людвіг IV  —  Карл IV  —

1410 1437 1452 1493 1508 1519 1530 1556 1564 1576 1612 1619 1637    Жыгімонт — Фрыдрых III — Максіміліян I — Карл V Фердынанд I Максіміліян II Рудольф II Маціяс Фердынанд II

1637 1657 1705 1711 1740 1742 1745 1765 1790 1792 1806    Фердынанд III Леапольд I Іосіф I Карл VI  —  Карл VII Франц I Іосіф II Леапольд II Франц II

Каралінгі — Саксонская дынастыя — Салічная дынастыя — Гогенштаўфены — Вітэльсбахі — Габсбургі