Францішак Аляхновіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Францішак Аляхновіч
Францішак Каралевіч Аляхновіч
Francišak Alachnovič.jpg
Францішак Аляхновіч, 1921 год
POL COA Leliwa.svg
герб Ляліва
Псеўданімы:

'А-віч; Ф. А.; Ф. О.; Фр.; Я.Монвід; І.Монвід; Ю.Монвід[1]

Дата нараджэння:

9 сакавіка 1883(1883-03-09)

Месца нараджэння:

Сцяг Расіі Вільня, Віленская губерня, Расія

Дата смерці:

3 сакавіка 1944(1944-03-03) (60 гадоў)

Месца смерці:

Сцяг Нацысцкай Германіі Вільня, Літва, Остланд

Род дзейнасці:

драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст, празаік

Дэбют:

«На Антокалі» (1905)

Творы ў Вікікрыніцах.

Францішак Каралевіч Аляхновіч, Аляхновіч-Алекна (9 сакавіка 1883, Вільнюс — 3 сакавіка 1944, Вільнюс; Псеўданімы і крыптанімы: А-віч; Ф. А.; Ф. О.; Фр.; Я.Монвід; І.Монвід; Ю.Монвід) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст.

Яго аповесць «У капцюрох ГПУ» з'яўляецца першым творам сусветнай літаратуры, які апісвае жыццё ў сталінскім канцэнтрацыйным лагеры непасрэдна з погляду арыштанта[2].

П'есы Францішка Аляхновіча актыўна ставіліся аматарскімі і паўпрафесійнымі калектывамі Заходняй Беларусі, Латвіі, Чэхіі і найбольш трупай Уладзіслава Галубка[3]. За плённую працу Францішка Аляхновіча на ніве тэатра яшчэ пры жыцці яму прысвоілі званне «бацькі навейшай беларускай драматургіі»[4].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Маленства[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся 9 сакавіка 1883 года ў Вільні. Пра яго маці, Марыю з Наркевічаў[5], звестак не засталося. Яго бацька, Караль Іванавіч Аляхновіч, нашчадак збяднелага шляхецкага роду з-пад Радашковічаў быў прафесійным скрыпачом і працаваў у розных віленскіх тэатральных аркестрах[6]. Упершыню ён узяў Францішка на спектакль, калі таму было ўсяго пяць гадоў[7]. Ранняе знаёмства з тэатральнымі падмосткамі абумовіла шчырае захапленне юнака тэатральнай справай, што ў выніку перарасло ў сталае жаданне Францішка стаць акцёрам. Зрэшты, гэтае захапленне стала крыніцай і першых юнацкіх непрыемнасцей. Усё, што было па-за тэатральным мастацтвам, не цікавіла юнага Францішка і ў выніку перашкодзіла яму атрымаць сістэмную агульную адукацыю (за хранічную непаспяховасць ён быў выключаны з 5 класа Віленскай гімназіі, таксама няўдала скончыў навучанне ў Віленскай хіміка-тэхнічнай школе)[8].

Цікавым фактам з'яўляецца тое, што юны Францішак, яшчэ будучы вучнем Віленскай гімназіі, спатыкаўся са старэйшым за яго на тры класы Феліксам Дзяржынскім, які пазней працаваў рэпетытарам у сваякоў будучага драматурга ў маёнтку Борце, недалёка ад Вільні[9].

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

Бацькі ўжо не пярэчылі Францішку паступіць у Кракаўскую драматычную школу. Да самога Кракава ён дабіраўся праз прыгранічнае мястэчка Дамброва пад выдумленым імем «Андрэй Кулеша». Прыгранічныя жыхары мястэчка мелі права чатыры разы ў год браць «пшэпуску» на выезд за граніцу. 19-гадовы Францішак у прывакзальным шынку звярнуўся па дапамогу да нейкага Кулешы, які выставіў будучага драматурга за свайго пляменніка і дапамог яму атрымаць пропуск на імя 25-гадовага Андрэя Кулешы[10].

Па прыбыцці ў Кракаў быў вымушаны перасядзець год вольным слухачом на гісторыка-літаратурным факультэце Кракаўскага ўніверсітэта з-за адсутнасці ў школе набору на 1903/04 год[8].

Увосені 1904 года перабіраецца ў Варшаву, дзе паступае ў Драматычную школу пры Музычным таварыстве, якую скончыў у 1907 годзе. Пазней толькі год папрацаваўшы акцёрам аднаго з польскіх вандроўных тэатраў, вяртаецца назад у Вільню і вырашае прысвяціць сябе журналістыцы. Імаверна, з прычыны расчаравання руціннасцю і несамавітасцю правінцыйнага тэатра[8]. З 1908 года ў Вільні[3]. Cпачатку ён працуе рэпарцёрам у віленскіх газетах, а потым выдае гумарыстычны часопіс на польскай мове «Perkunas».

Беларускі асяродак[правіць | правіць зыходнік]

Вяселле Францішка Умястоўскага. Францішак Аляхновіч стаіць першы справа.

На гэты час прыпадае збліжэнне Францішка Аляхновіча з актывістамі асяродку «Нашай Нівы», што прадвызначыла яго ролю ў беларускім нацыянальным руху.

У канцы студзеня 1910 года Францішак Аляхновіч разам з Ігнатам Буйніцкім і Аляксандрам Бурбісам рэжысіруе пастаноўку перакладзенай з украінскай мовы на беларускую аднаактавай п'есы М. Крапіўніцкага «Па рэвізіі», адначасова выконваючы і ролю акцёра[11]. Гэта быў першы беларускамоўны спектакль у Вільні. Ён меў сенсацыйны поспех[8].

Лукішкі[правіць | правіць зыходнік]

Неўзабаве пасля гучнай тэатральнай пастаноўкі, рэдагуючы гумарыстычны тыднёвік «Perkunas», Францішак Аляхновіч надрукаваў залішне крамольны артыкул, па якім яго абвінавачваюць у «стремлении к ниспровержению существующего строя» і ў «возложении хулы на бесплотные силы небесные»[12].

Атрымаўшы позву ў суд, Ф. Аляхновіч туды не з'яўляецца, а ўцякае ў Галіччыну, дзе ў Львове і Кракаве пад псеўданімам «Юрый Монвід», якім будзе пазней падпісваць свае творы, іграе ў розных польскіх тэатрах. Разлічваючы на абвешчаную ў сувязі з 300-годдзем дома Раманавых амністыю, ён вяртаецца ў 1913 годзе на радзіму, але пазбегнуць судовай адказнасці не ўдаецца[13]. Яму даравалася зневажанне толькі «сіл зямных», а за знявагу «сіл нябесных» трэба было адседзець год у Лукішках[14]. У астрозе Аляхновіч пачынае пісаць свой першы сцэнічны твор — камедыю «На Антокалі», спачатку па-польску, а пасля турмы, у 1915 годзе, перарабляе яе і перакладае на беларускую мову[13]. Камедыя пабачыла свет на старонках віленскай газеты «Гоман».

Першая сусветная вайна[правіць | правіць зыходнік]

Францішак Аляхновіч, 1914 год. Здымак Яна Булгака

Заканчэнне тэрміну пакарання Францішка супала з пачаткам Першай сусветнай вайны. Аўтар працаваў маляром, пажарнікам, кантралёрам электрасетак і адказным рэдактарам за «лацінскія» нумары «Гомана».

Віленскі перыяд тэатральнай дзейнасці 19161918 гг. быў для Ф. Аляхновіча вельмі плённым. У пачатку 1916 года ў Вільні арганізоўвае тэатральны гурток Беларуская драматычная дружына[3], сіламі якога 15 кастрычніка 1916 года ставіцца беларускі спектакль па матывах «Хама» Элізы Ажэшкі[15]. 26 снежня 1916 года ажыццяўляецца пастаноўка п'есы «На Антокалі»[14]. З гэтага часу спектаклі драматычнага гуртка становяцца рэгулярнымі, і аб ім пачынаюць гаварыць, як пра тэатр Францішка Аляхновіча[15].

Адкрываючы тэатральны сезон 1917 года, Ф. Аляхновіч бярэцца за напісанне п'ес, якія б адпавядалі запатрабаванням часу — уздыму нацыянальнай самасвядомасці. Аўтар стварае пяць п'ес: «Бутрым Няміра» (некаторыя крыніцы датуюць яе 1916 годам[14]), «Базылішка», «У лясным гушчары», «Кветка-папараць» і «Калісь». Таксама піша шматлікія празаічныя творы, сярод якіх вылучаецца аповесць спавядальнага характару «Пісьмы да яе»[15].

Пры ўсёй ахвярнасці сваёй справе, пісьменнік сутыкаецца з вялікімі матэрыяльнымі цяжкасцямі. Ратуючыся ад голаду, аўтар перабіраецца ў Чорны Бор пад Вільняй, дзе працуе настаўнікам у беларускім дзіцячым прытулку «Золак»[14], які арганізаваў «Камітэт помачы пацярпелым ад вайны» братоў Луцкевічаў. Тут Францішак Аляхновіч стварыў дзве дзіцячыя п'есы: казку «У лясным гушчары» і інсцэніроўку па паэмах К. Буйло і Я. Купалы «Папараць-кветка». Акрамя таго, ім была напісана тут п'еса «Калісь», з якой у творчасць аўтар увайшла тэма, не зусім для яго характэрная, — тэма рэвалюцыі[15].

Мінск[правіць | правіць зыходнік]

У чэрвені 1918 года пераапрануты фурманам Францішак Аляхновіч накіроўваецца ў Мінск, дзе ў гэты час актыўна працавала трупа Беларускага дзяржаўнага тэатра рэарганізаванага з закладзенага ў маі 1917 года Першага таварыства беларускай драмы і камедыі. Паводле словаў Максіма Гарэцкага:

Дачуўшыся аб шырокай беларускай рабоце ў Мінску, Аляхновіч без нямецкага пропуска, пехатою, без грошай у кішэні пусціўся ў дарогу. Пераапрануўшыся фурманам, ён з нейкімі засцянковымі шляхцянкамі перабраўся праз лінію старога фронту (каля Маладзечна) і, абарваны, босы, з ранамі на нагах, пасля васьмідзённага падарожжа прайшоў у Мінск[16]

Для сваёй першай пастаноўкі ў Мінску Аляхновіч абраў гістарычную драму «Бутрым Няміра», якая ўжо ішла ў Вільні і атрымала самыя лепшыя водгукі[13]. Ролю Няміры выканаў сам аўтар[14]. З гэтай нагоды беларускі літаратар Змітрок Бядуля пісаў:

Першы раз, можна сказаць, у Мінску публіка бачыла ў беларускім тэатры праўдзівае штукарства, вытрыманае перш-наперш у самой рэчы, потым у ігры і дэкарацыі. Гэтай штукай п. Аляхновіча можна шчыра віншаваць[17].

Змітрок Бядуля

Аўтар арганізоўвае ўласную трупу. Сёлета Францішак Аляхновіч ладзіць дзве прэм'еры паводле сваіх новых п'ес: камедыі «Чорт і баба» (1918) і трохактавай драме «Страхі жыцця» (1918), якая сведчыла аб звароце драматурга да новай для яго тэмы — тэмы інтэлігенцыі[13].

Савецка-польская вайна[правіць | правіць зыходнік]

З канцом нямецкай акупацыі і ўсталяваннем на Беларусі савецкай улады ў Мінску арганізуецца Беларускі пралетарскі тэатр (Ф. Аляхновіч — дырэктар, Ф. Ждановіч — рэжысёр), які ў хуткім часе мяняе назву на «Беларускі савецкі тэатр»[13]. Пазней аўтар у сваёй кнізе «Беларускі тэатр» успамінаў:

Тэатральная работа пачынаецца з шырокім размахам. Спектаклі ідуць па 3—4 у тыдзень. Праца кіпіць… Камісарыят народнай асветы багата субсыдуе тэатр. Артысты з матэрыяльнага боку забяспечаныя. Рэпертуар узбагачаецца новымі творамі[13].

— Францішак Аляхновіч. «Беларускі тэатр», (1924)

З-за недахопу сцэнічных кадраў увесну 1919 года Ф. Аляхновіч выязджае ў Вільню. Па сумяшчальніцтве выдае часопіс «Беларускае жыццё», супрацоўнічае з рэдакцыямі «Грамадзяніна» і «Руні»[18]. Аўтар знаходзіць сваю былую трупу і пачынае з ёю ставіць спектаклі, нават хоча арганізаваць дзяржаўны тэатр і ў Вільні, адна савецка-польская вайна перашкодзіла ажыццяўленню яго намераў. У красавіку 1919 года палякі захопліваюць горад[13]. З пачаткам уварвання Францішак Аляхновіч дапамагае Максіму Гарэцкаму, схаваўшы яго на сваёй кватэры на Маставой вуліцы[19]. Пісьменнікі разважаюць наконт уцёкаў з Вільні, але вырашаюць застацца.

Нягледзячы на перашкоды акупацыі аўтар сканчае п'есу «Дзядзька Якуб», дапрацоўвае камедыю «Птушка шчасця», друкуе вялікі артыкул «Тэатр на вёсцы», піша вершы і апавяданні. Новая п'еса «Дзядзька Якуб» з'яўляецца на старонках газеты «Беларускае жыццё», якая са снежня 1919 года будзе выдавацца ў Мінску[13]. Яшчэ паводле рукапісу ставіцца камедыя «Птушка шчасця», канчатковы варыянт якой быў зроблены драматургам у пачатку 1920 года, як і сцэнічны абразок «Лес шуміць» (паводле аднайменнага апавядання У. Караленкі(руск.) бел.).

Мінск[правіць | правіць зыходнік]

Францішак Аляхновіч (злева) і Уладзіслаў Галубок (справа) у 1918 годзе ў Мінску
Група беларускіх пісьменнікаў: Францішак Аляхновіч — першы злева ў ніжнім шэрагу, Янка Купала — першы справа.
май-чэрвень 1920, Мінск. Імаверна, што гэта адзін з здымкаў супрацоўнікаў і актыўных карэспандэнтаў часопіса «Рунь», пасля выхаду апошняга (10-га) яго нумара[20].

У другой палове лістапада 1918 года Ф. Аляхновіч і некаторыя артысты, якія працавалі ў Вільні, вяртаюцца ў акупаваны польскімі легіянерамі Мінск[18]. Ужо ў канцы гэтага месяца адбываецца сход Таварыства беларускай драмы і камедыі, на якім была прынята пастанова аб распачынанні працы. Такім чынам арганізаваўся Мінскі гарадскі тэатр пад кіраўніцтвам Ф. Аляхновіча. Рэжысёрам быў зноў выбраны Ф. Ждановіч. Гэты тэатр праіснаваў да жніўня 1920 года, а калі канчаткова ўсталявалася савецкая ўлада, то на яго аснове ўзнік Беларускі дзяржаўны тэатр (БДТ-І)[13].

У сваёй манаграфіі аб нацыянальным тэатры Аляхновіч пісаў аб падтрымцы яго трупы польскай уладай, напрыклад аб атрыманні субсідый, аднак у той жа час, акупацыйная адміністрацыя перашкаджала ставіць «Паўлінку» і «Раскіданае гняздо» Я. Купалы, «Моднага шляхцюка» К. Каганца. Пад забаронай знаходзіліся і п'есы Ф. Аляхновіча — «Калісь» і «Бутрым Няміра»[13].

У снежні 1919 года аўтар піша драму ў трох актах «Цені»[13]. Да мінскага перыяду дзейнасці адносіцца таксама з'яўленне ў творчасці Ф. Аляхновіча п'есы «Заручыны Паўлінкі»[18].

Вільня[правіць | правіць зыходнік]

У ліпені 1920 года разам з адступаючымі польскімі войскам Ф. Аляхновіч вяртаецца ў Вільню. Па прыбыцці працаваў у розных перыядычных выданнях і займаўся арганізацыяй трупы, у красавіку 19211923 рэдагаваў газету «Беларускі звон»[18], у першым нумары якой і была апублікавана яго новая п'еса «Няскончаная драма»[13].

Для свайго першага спектаклю новая трупа Аляхновіча выбрала «Птушку шчасця». А следам за «Птушкай шчасця» Аляхновіч ставіць яшчэ адну прэм'еру — «Паўлінку» Я. Купалы, якая ішла з аўтарскім дадаткам, трэцім актам пад назвай «Заручыны Паўлінкі», які ўяўляў нібыта развязку сюжэта купалавай п'есы[13]. Некаторыя даследчыкі адзначаюць, што гэта спроба аказалася не вельмі карэктнай з этычнага боку і не зусім удалай паводле мастацкіх вынікаў[18].

Улетку 1921 года раз'язному тэатру Аляхновіча польскія ўлады дазволілі выступаць у правінцыі[13], што дагэтуль рашуча забаранялася[18]. Трупа накіравалася ў Ліду. Праз год артысты зноў аб'ехалі шэраг беларускіх мястэчак: Ашмяны, Радашковічы, Вілейку і інш[13]. Адзін за адным аўтар заканчвае яшчэ два драматычных творы «Шчаслівы муж» (1921) і «Пан міністр» (1922).

За 1923 год Аляхновіч не напісаў аніводнай п'есы, але актыўна працаваў у друку і тэатры. Для польскіх газет «Kurjer Wilenski» і «Pzeglad Wilenski» перакладаў творы беларускіх аўтараў, рэзка выступаў у друку супраць ушчамлення нацыянальных меншасцей, за што адсядзеў некалькі дзён у Лукішках. У 1924 годзе Таварыствам драматычнай майстэрні была пастаўлена аляхновічаўская драма «Манька», якая атрымала новую назву — «Дрыгва».

Пераезд у БССР і арышт[правіць | правіць зыходнік]

Сыны Францішка Аляхновіча Юрка (справа) і Казік (злева) у часе яго ссылкі на Салавецкіх астравах (1927—1933)

Поспехі савецкай Беларусі ў галіне культурнага адраджэння нацыі вельмі зацікавілі Ф. Аляхновіча. У 1922 годзе ён беспаспяхова спрабаваў сустрэцца з беларускай культурна-выдавецкай місіяй на чале з Цішкай Гартным у Берліне, пазней стаў настойліва шукаць кантактаў з Мінскам. Пра гэта ў сваіх успамінах ён пазней напіша:

1922-гі год. Хачу ехаць у Берлін. Паеду праз Коўню, бо туды эміграваў наш беларускі Урад. Там мне дапамогуць атрымаць пашпарт. У Берліне сядзіць З. Жылуновіч, якому даручана выдавецтва беларускіх аўтараў. Я чуў, што і маё нешта будзе друкавацца.

Скончыліся гэтыя захады запрашэннем на Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу[21]. Нарэшце ў сярэдзіне лістапада 1926 года Ф. Аляхновіч выехаў у сталіцу Беларусі.

Узровень развіцця навукі і адукацыі на Беларусі зрабіў вельмі моцнае ўражанне на пісьменніка. Узровень Беларускага дзяржаўнага тэатра (БДТ-I), які працаваў у Мінску, і БДТ-II, які толькі што адкрыўся ў Віцебску проста ашаламіў[21].

Ф. Аляхновіча прызначаюць на пасаду літаратурнага кіраўніка Другога дзяржаўнага тэатра ў Віцебску. Пасада не была штатнай, плацілі толькі за п'есы. Захаваўся ліст М. Гарэцкага да даследчыка беларускай літаратуры Л. Клейнбарта(бел. (тар.)) бел., у якім паведамляецца аб новай п'есе Аляхновіча «На крэсах», якую драматург здаў Другому дзяржаўнаму тэатру. П'еса не захавалася[22].

23 снежня 1926 года пісьменнік атрымлівае статус грамадзяніна БССР, а ўжо 1 студзеня 1927 года[21] апынаецца ў ізалятары мінскай турмы. Яму інкрымінуюць шпіянаж на карысць буржуазнай Польшчы. У следчай справе Ф. Аляхновіча захаваўся напісаны да Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта зварот, пад якім падпісаліся Янка Купала, Якуб Колас, Максім Гарэцкі, Змітрок Бядуля, Алесь Гурло і інш. Аднак пісьменнік атрымаў 10 гадоў катаргі на Салавецкіх астравах (першы год адпрацаваў на востраве Мяч насупраць карэльскага горада Колежма)[13]. Удзельнічаў у самадзейным тэатры, арганізаваным вязнямі Салавецкага лагера.

У пачатку восені 1933 года, дзякуючы намаганням ваяводскага ўрача Адольфа Наркевіча[23] быў абмяняны ля прыгранічный станцыі Коласава[24] на арыштаванага ў Польшчы беларускага палітыка і філолага Браніслава Тарашкевіча — лідара Беларускай сялянска-работніцкай грамады. Сустрэўшыся на памежным мастку яны прыўзнялі капелюшы[25]. Знаходжанне ў савецкім лагеры моцна адбілася на пісьменніку: ён часта пакутаваў ад начных кашмараў, што выяўлялася ў енках і стогне ў часе сну[26].

Другая сусветная вайна[правіць | правіць зыходнік]

Вокладка 1-га выдання кнігі «У капцюрох ГПУ»

Вярнуўшыся ў Вільню Францішак Аляхновіч ізноў стварае тэатральную трупу, але і яна праіснавала нядоўга. Асноўны час ён прысвячае напісанню свайго самы вядомага твору — успамінаў пра знаходжанне ў савецкім лагеры «У капцюрох ГПУ».

Твор упершыню надрукаваны ў польскай віленскай газеце «Słowo»; расійскі пераклад успамінаў апублікавала парыжская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на польскай мове пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў Варшаве выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на італьянскую мову («La verita sulla Russia Bolscevica») і на партугальскую ў Бразіліі («Sete annos nas garras sovieticas»). Украінскі пераклад друкавала газета «Діло», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на беларускай мове[1].

Пасля «Капцюроў ГПУ» пісьменніка хвалююць ужо новыя тэмы і вобразы. Ён зноў робіць намаганні арганізаваць беларускі тэатр, але пачынаецца вайна і перакрэслівае ўсе яго намеры. Акупацыя бальшавікамі Літвы прымусіла Аляхновіча хавацца ад рэпрэсій і знаходзіцца на нелегальным становішчы[21]. Пазней пра прыход савецкіх войскаў у Вільню аўтар напіша:

Лепш у голым полі спаткацца са зграяй галодных ваўкоў, чымся неспадзявана пабачыць гэтыя шапкі, гэтыя зоркі, гэтыя скуластыя мангольскія твары, з якімі, здавалася, ужо ніколі не сустрэнешся…[27]

Безвынікова спрабаваў эміграваць у Германію. Пасля праз Кальварыю перабіраецца ў Коўню, адкуль едзе цягніком у Вільню да сваёй другой жонкі. Тут хаваецца на сямі кватэрах знаёмых: па кожнай у адпаведны дзень тыдня[26]. Далей пераязджае ў Алькенікі, дзе працуе вартаўніком да пачатку Вялікай Айчыннай вайны. Успаміны з гэтага перыяду яго жыцця, выйдуць 24 кастрычніка 1943 года ў № 40-м беластоцкай газеты «Новая Дарога» і ў № 6 (42)-м часопіса «Новы Шлях» з некаторымі папраўкамі і скарачэннямі аўтара. З пачатку 1944 ў тым самым часопісе друкаваліся яго ўспаміны пра перадваенныя тулянні пад назвай «Страшны год». Аб публікацыі аўтабіяграфіі да Францішка Аляхновіча звяртаўся асабіста Кастусь Езавітаў[5]. У перадваенную пару ажаніўся ў трэці раз[26].

З пачаткам вайны становіцца рэдактарам нацысцкай газеты «Беларускі голас». У 1942 годзе ў Мінску адбылася прэм'ера яго дапрацаванае п'есы «На Антокалі». У 1943 годзе з'явілася шасціактавая п'еса з пралогам «Круці не круці — трэба памярці», напісаная вершаванай прозай з малюнкамі Пятра Сергіевіча, дзе перапляталіся фальклорна-фантастычныя матывы з рэалістычнымі. Сёлета ж ён перапісвае сваю дзіцячую п'есу «У лясным гушчары»

Увечары 3 сакавіка 1944 года Францішак Аляхновіч быў застрэлены на сваёй кватэры. Пра яго смерць віленская мемуарыстка Галіна Войцік піша:

У пачатку сакавіка 1944 года трагічнае здарэнне ўскалыхнула беларусаў Вільні — забойства Францішка Аляхновіча. 3 сакавіка, увечары, нехта пазваніў у дзверы кватэры Аляхновіча, ён пайшоў адчыніць, праз хвіліну жонка пачула два стрэлы, а калі прыбегла, дык ужо нікога не было, а Аляхновіч ляжаў мёртвы. Ходзіць шмат меркаванняў, хто гэта зрабіў: адныя гавораць Армія Краёва, другія — савецкія партызаны, трэція — самі немцы. Аднак, хто зрабіў гэты тэрарыстычны акт, так і застаецца невядома[28].

Францішак Аляхновіч быў з вялікаю ўрачыстасцю пахаваны на кальвінскім могілках у цэнтры Вільні. У 1989 годзе адбылося яго сімвалічнае перазахаванне на могілках Росы, бо Кальвінскія могілкі былі знесены за савецкім часам[23].

Творы Францішка Аляхновіча ізноў пачалі друкаваць і ставіць на беларускай сцэне ў 1990-х гадах[1].

Унёсак у беларускую драматургію[правіць | правіць зыходнік]

Дзякуючы творчасці Ф. Аляхновіча здабыткам беларускай літаратуры стаў вобраз рэфлексаванага інтэлігента альбо інтэлігента-ідэолага (Сымон у «Страхах жыцця», Сцяпан у «Ценях», Костусь у «Няскончанай драме»), які рэзка кантраставаў з вобразамі інтэлігентаў у папярэднікаў драматурга, што выяўляліся выхадцамі з сяла і, нягледзячы на рознае паходжанне і выхаванне, былі прасякнуты яго трывогамі і клопатамі. Літаратурны вобраз-тып Ф. Аляхновіча — гэта чалавек з тонкай псіхалагічнай арганізацыяй, схільны да філасофствавання, які адчувае сябе лішнім у жыцці, але тым не менш здольны аналізаваць свае пачуцці ў моманты найвышэйшага душэўнага напружання[29].

У філасофска-эстэтычнай канцэпцыі Ф. Аляхновіча моцна адчуваецца ўплыў еўрапейскай «новай драмы». У. Ковель адзначае, што параўнальна аналіз п'ес польскага драматурга Станіслава Пшыбышэўскага(польск.) бел. і Ф. Аляхновіча дае ўсе падставы сцвярджаць, што менавіта гэты пісьменнік найбольш паўплываў на творчасць аўтара[29].

Аўтар выкарыстоўвае стылявы эфект «падводнай плыні», калі героі выказваюцца аб сваім набалелым звычайна-штодзённай мовай, за нейтральна-славеснай абалонкай якой угадваюцца заглушаныя інтэнсіўныя эмоцыі. Таксама драматург выкарыстоўвае прыём інтэлектуальнага асэнсавання падзей самімі персанажамі і незавершаную канцоўку, што дапускае новы працяг вырашэння пастаўленых праблем. Складаная праблематыка п'ес Ф. Аляхновіча з прыярытэтам суадносін паміж душэўным патэнцыялам чалавека і здзяйсненнем ім свайго прызначэння згодна з этычнымі законамі і патрабаваннямі была наватарскай для беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя і працягвала традыцыі «новай драмы» заходнееўрапейскай літаратуры[29].

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Францішак Аляхновіч дэбютаваў у друку ў 1917 (газета «Гоман»), супрацоўнічаў таксама ў газетах і часопісах «Беларускае жыццё», «Грамадзянін», «Рунь». З'яўляецца аўтарам 17 п'ес не лічачы аднаактавы дадатак «Заручыны Паўлінкі»

Творы Ф. Аляхновіча зноў пачалі друкаваць і ставіць на беларускай сцэне ў 1990-х. У 2006 выйшлі выбраныя творы.

Драматургія[правіць | правіць зыходнік]

Вокладка выдання п'есы «Пан міністр»

Проза[правіць | правіць зыходнік]

  • «Пісьмы ад яе» (газета «Гоман», 1918[31])
  • «У капцюрох ГПУ» (1937)
  • «Страшны год» (1944, кніга ўспамінаў)

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларускі тэатр. — Вільня, 1924;
  • У капцюрох ГПУ — Мн., 1994;
  • Выбраныя творы / Укл., прадм. А. Сабалеўскага. — Мн., 2005. — 544 с.
  • Заручыны Паўлінкі: п'еса ў 1 акце з песнямі і скокамі. —Вільня : Друкарня «Друк», 1921.[32]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Аляхновіч Францішак // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік; Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. ISBN 5-340-00709-X
  • Аляхновіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. Мн.: БелЭн, 1992—1995.
  • Аляхновіч Ф. Выбраныя творы / Укл., прадм. А. Сабалеўскага. — Мн., 2005. — 544 с.
  • Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. — Т. 1. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9
    • Крывіцкі Л. (Луцкевіч Л.). Францішак Аляхновіч // Ніва (Беласток). 1990, № 2-3.
    • Сабалеўскі А. Адметны след // Спадчына. 1990, № 3.
    • Сабалеўскі А. На адраджэнскай хвалі // Полымя. 1992, № 5.
    • Бяляцкі А. «Як я памру…» // Маладосць. 1990, № 10.
    • Няфёд У. І. Францішак Аляхновіч: Тэатральная і грамадска-палітычная дзейнасць. Мн., 1996.
    • ЭГБ, т.1.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 АЛЯХНОВІЧ Францішак // Маракоў Л.У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т. 1. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9.
  2. Уладзімір Замкавец У кіпцюрох таталітарызму. Беларуская проза выгнання // Дзеяслоў. — Мінск — № 8.
  3. 3,0 3,1 3,2 Сабалеўскі, А.В. Аляхновіч Францішак Каралевіч // Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск, 2002 Т. 1. — С. 35. — 568 с.
  4. Дварчанін І. Хрэстаматыя новай беларускай літаратуры — Вільня, 1927. — С. 462.
  5. 5,0 5,1 Аляхновіч Ф. Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях… // У капцюрох ГПУ: аповесць / Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 5. — 238 с. — 9000 экз. — ISBN 5-340-01311-1.
  6. Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ / І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча — 2-е выд., дапрац.. — Мінск: Выш. шк., 1998. — С. 535. — 560 с. — 7000 экз. — ISBN 985-06-0304-6.
  7. Марціновіч А. Хто ж ён, Францішак Аляхновіч // Сувязь: Літ.-крытыч. арт. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4. — 253 с. — ISBN 5-340-01389-8.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ / І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча — 2-е выд., дапрац.. — Мінск: Выш. шк., 1998. — С. 536. — 560 с. — 7000 экз. — ISBN 985-06-0304-6.
  9. Руслан Горбачев Бегство от смерти Франтишка Алехновича — Салідарнасць, 26 мая 2011.
  10. Аляхновіч Ф. Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў // У капцюрох ГПУ: аповесць / Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 18—19. — 238 с. — 9000 экз. — ISBN 5-340-01311-1.
  11. Уладзімір Ковель. Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга // Роднае Слова. — Мінск: 1998. — № 9. — С. 31. — ISSN 0234-1360.
  12. Аляхновіч Ф. Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў // У капцюрох ГПУ: аповесць / Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 22. — 238 с. — 9000 экз. — ISBN 5-340-01311-1.
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 13,15 13,16 Францішак Аляхновіч — belsoch.org.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ / І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча — 2-е выд., дапрац.. — Мінск: Выш. шк., 1998. — С. 537. — 560 с. — 7000 экз. — ISBN 985-06-0304-6.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Уладзімір Ковель. Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга // Роднае Слова. — Мінск: 1998. — № 9. — С. 36. — ISSN 0234-1360.
  16. Марціновіч А. Хто ж ён, Францішак Аляхновіч // Сувязь: Літ.-крытыч. арт. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 8. — 253 с. — ISBN 5-340-01389-8.
  17. Змітрок Бядуля Беларускі Народны Тэатр // Беларускі шлях. — Мінск: 1918. — № 91.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ / І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча — 2-е выд., дапрац.. — Мінск: Выш. шк., 1998. — С. 538. — 560 с. — 7000 экз. — ISBN 985-06-0304-6.
  19. Гарэцкі, М.. Смаленск — Мінск — Вільня // Гарэцкі, М. Творы — Мінск: Маст. літ., 1990. — С. 292.
  20. Вячаслаў Ракіцкі. Пачатак нашага тэатразнаўства // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 33.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ / І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча — 2-е выд., дапрац.. — Мінск: Выш. шк., 1998. — С. 539. — 560 с. — 7000 экз. — ISBN 985-06-0304-6.
  22. Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 353. — 583 с.
  23. 23,0 23,1 Аляхнавічаняты — Наша Ніва, 1 сакавіка 2008.
  24. Галоўка, С. Абмен палітвязняў на станцыі Коласава. Перапляценні лёсаў Браніслава Тарашкевіча і Францішка Аляхновіча // Роднае слова. — Мінск: 2001. — № 11. — С. 105—109.
  25. Аляхновіч Ф. Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях... // У капцюрох ГПУ: аповесць / Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 9. — 238 с. — 9000 экз. — ISBN 5-340-01311-1.
  26. 26,0 26,1 26,2 Юр. Монвід (Францішак Аляхновіч) Страшны год (успаміны нядаўніх дзён) // ARCHE Пачатак. — 1999. — № 2.
  27. Аляхновіч Ф. Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях... // У капцюрох ГПУ: аповесць / Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 10. — 238 с. — 9000 экз. — ISBN 5-340-01311-1.
  28. Францішак Аляхновіч.
  29. 29,0 29,1 29,2 Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 341—343. — 583 с.
  30. Марціновіч А. Хто ж ён, Францішак Аляхновіч // Сувязь: Літ.-крытыч. арт. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7. — 253 с. — ISBN 5-340-01389-8.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 31,6 31,7 31,8 Аляхновіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 / Аляксей Гардзіцкі — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — ISBN 5-340-00709-X.
  32. Заручыны Паўлінкі: п'еса ў 1 акце з песнямі і скокамі

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons