Армяне ў Візантыі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Армяне ў Візантыі складалі ў асобныя перыяды найболей значную этнічную меншасць. Гістарычна гэта было абумоўлена знаходжаннем у складзе Візантыі часткі гістарычнай Арменіі, размешчанай да захаду ад Еўфрата. Пасля падзелу Арменіі ў 387 паміж Рымскай імперыяй і дзяржавай Сасанідаў да імперыі была далучана частка Вялікай Арменіі. У гэты час і пасля адбываліся значныя міграцыі армян у візантыйскую Малую Азію, Канстанцінопаль і еўрапейскую частку імперыі. Армяне займалі бачнае месца ў складзе панавальнага класа Візантыі, з іх ліку выйшаў шэраг імператараў: Іраклій I (610—641), Філіпік (711—713), Артавазд (742—743), Леў Армянін (813—820), Васіль I Македанянін (867—886) і заснаваная ім дынастыя, Раман I Лакапін (920—944) і Іаан Цымісхій (969—976). Паводле падлікаў А. П. Каждана, у XI—XII стагоддзях армяне складалі 10—15 % кіруючай арыстакратыі, з улікам асоб і сем'яў, чыё армянскае паходжанне не цалкам верагоднае, гэтыя суадносіны робяцца істотна вышэй. Паміж VI—XI стагоддзямі, з больш за 50 імператараў, каля 30 (60 %) імператараў былі армянамі. У звязку з тым, што Арменія не прызнала Чацвёрты Сусветны (Халкідонскі) сабор (451), на адносіны паміж Візантыяй і Арменіяй уплывалі спробы афіцыйнай візантыйскай царквы звярнуць Армянскую царкву да халкіданізму.

Армянскае насельніцтва Візантыі[правіць | правіць зыходнік]

Армянскія міграцыі ў Візантыю[правіць | правіць зыходнік]

Фемы Малой Азіі ў 950 годзе.

Пра наяўнасць армян на тэрыторыі Рымскай імперыі вядома ўжо ў пачатку I стагоддзя. Географ Страбон паведамляе, што «Каманы[en] маюць вялікае насельніцтва і з'яўляюцца значным гандлёвым цэнтрам для купцоў з Арменіі»[1]. У IV—V стагоддзях армянскае насельніцтва з'явілася і ў іншых абласцях і гарадах імперыі[2]. У 571 годзе, ратуючыся ад пераследаў у дзяржаве Сасанідаў, мноства армян на чале з Варданам Маміканянам[fr], знайшлі сховішча ў візантыйскай Малой Азіі і, у прыватнасці, у горадзе Пергаме, дзе яны ўтварылі буйную калонію[3]. У сярэдзіне VII стагоддзя ў Візантыю беглі паўлікіяне, якія пасяліліся ў зліцця рэк Касач і Лікус[en] у дыяцэза Понт. Пры Канстанціне V (741—775) мноства нахарараў пакінулі свае ўладанні ў Арменіі і беглі ў Візантыю[4]. У 781 годзе, ратуючыся ад пераследаў у Халіфаце, у Візантыю перасяліліся 50 000 армян. Імператрыца Ірына і яе сын Канстанцін VI (780—797) афіцыйна віталі іх у Канстанцінопалі, узнагароджваючы прыбылых адпаведна іх шляхетнасці званнямі і землямі[5].

Практыкаваліся таксама прымусовыя перасяленні армян. Напэўна, да сярэдзіны VI стагоддзя яны не былі значныя, хоць Пракопій Кесарыйскі паведамляючы пра прычыны незадаволенасці нейкага Арсака кажа, што ў час войны з готамі Арменія «… закатавана бесперапыннымі наборамі і ваеннымі пастоямі, знясілена надзвычайнымі паборамі, бацька яго пакараны смерцю пад падставай невыканання дагавораў і пагаднення, уся яго радзіна заняволена і расцярушана па ўсёй Рымскай імперыі»[6]. У валадаранне Тыберыя II (578—582) 10 000 армян з Ахдзніка былі пераселены на Кіпр[7]. Пра планы яго наступніка Маўрыкія (582—602) вырашыць праблему з армянамі, якія «народ нязгодлівы і непакорлівыя; жывуць паміж намі і каламуцяць» паведамляе Себеос. З гэтай мэтай візантыйскі імператар уступіў у ліставанне з шахам Хасровам II (591—628), прапанаваўшы яму адначасна ўжыццявіць перасяленне падуладных ім армян; сваіх Маўрыкій збіраўся перасяліць ва Фракію. Аднак вынік апынуўся трохі іншым, бо армяне пачалі бегчы ў Персію[8]. Фракія разглядалася як найболей прыдатнае месца для жыцця армян і надалей: пры Канстанціне V (741—775) туды былі пераселены армяне і сірыйскія монафізіты, пры Ільве IV (775—780) 150 000 сірыйцаў, сярод якіх, аднак, маглі быць і армяне[9]. Пасля перамогі ў 872 годзе Васіля I (867—886) над паўлікіянамі, большасць з якіх меркавана складалі армяне, мноства іх было расцярушана па ўсёй імперыі. Пры яго сыне Ільве VI армянскі валадар Мануіл з Тэкіса быў «уведзены ў Канстанцінопаль»[10], што хутчэй за ўсё паказвае на тое, што ён там сілком утрымваўся, яго чатыром сынам былі дадзены землі і пасады. Сам Мануіл атрымаў тытул протаспафарыя, а на яго былых землях была заснавана фема Месапатамія[11]. Пры Іаану Цымісхіі (969—976) з усходніх правінцый у Фракію былі пераселены паўлікіяне. Васіль II (976—1025) таксама перасяліў у раён Філіпопаля і ў Македонію многіх армян з падуладных яму земляў дзеля арганізацыі абароны супраць балгар[12]. Асалік У пачатку XI стагоддзя паведамляе пра гэта «… апошні памкнуўся перасяліць частку армян, якія знаходзіліся пад яго валадарствам, у Македонію, [каб паставіць іх] супраць булхараў [і даць ім магчымасць заняцца] ладам краіны»[13].

Фракія не была адзіным месцам для селішча армян: яны згадваюцца ў пачатку XI стагоддзя ў ліку народаў, пераселеных Нікіфарам I (802—811) у Спарту для аднаўлення гэтага разбуранага горада; у 885 годзе палкаводзец Нікіфар Фока Старэйшы[en] перасяліў мноства армян, магчыма паўлікіянаў, у Калабрыю. Пасля адваявання Крыта ў 961 годзе туды былі заселены ў тым ліку і армяне[14]. У 1021 годзе цар армянскага Васпураканскага царства Сенекерым Арцруні перадаў сваё царства Візантыі. За іх ён атрымаў Севастыю, Ларысу[en] і Авару і стаў патрыкіем і стратыгам Кападокіі. Разам з ім у Кападокію з Васпуракана перасялілася 400 тысяч чалавек[15]. Гэту лічбу, упершыню паказаную ў XVIII стагоддзі армянскім гісторыкам М. Чамчанам, сучасны армяніст П. Хараніс паддае сумневу, бо ў сучасных падзеі крыніца прыводзіцца лік перасяленцаў 16 000 чалавек, не лічачы жанчын і дзяцей. З сярэдзіны X стагоддзя армяне сталі інтэнсіўна засяляць Кападокію, Кілікію і паўночную Сірыю[16]. Шматлікія армянскія ўцекачы трапілі ў Візантыю, ратуючыся ад набегаў сельджукаў. Параза Візантыі пры Манцыкерце ў 1071 годзе і захопы тэрыторый у Малой Азіі крыжакамі ў канцы XI стагоддзя прывялі да змяншэння ролі армян, хоць іх прыбыццё фіксуецца аж да канчатковага падзення імперыі. Армянскія калоніі ў апошні перыяд візантыйскай гісторыі вядомыя ў астатніх пад уладай Візантыі гарадах Малой Азіі і ў еўрапейскіх правінцыях[17].

Масавае перасяленне армян з Арменіі на візантыйскія землі мела больш глабальныя наступствы, чым павелічэнне абшчыны. У другой палове XI стагоддзі армяне ўтварылі тут сама меней 6 дзяржаў: у 1071 годзе Дзяржава Філарэта Варажнуні і Княства Мелітэны, у 1080 годзе княства ў Кілікіі, у 1083 годзе Эдэскае княства, прыкладна тады ж — Кесунскае княства і Княства Баль. З іх княства Кілікія ў 1198 годзе было прызнана армянскім царствам. Мхітар Айрыванецы ў XIII стагоддзі пісаў:«У гэты час Рубеніяны сталі панаваць у Кілікіі. Бог сам зрабіў правасуддзе нам прыгнечаным: Грэкі спынілі царства наша; але Бог даў зямлю іх армянам, якія ў ёй зараз валадараць»[18].

Армянскія ўладанні імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Арменія падзеленая паміж Візантыяй і Дзяржавай Сасанідаў паводле дагавароў 387 і 591 гадоў.

З уваходжаннем пасля першага падзелу Арменіі ў 387 годзе ў склад Візантыі прыкладна чвэрці Армянскай дзяржавы Аршакідаў, імперыя набыла значнае армянскае насельніцтва. У той жа час яны з'яўляліся адным з карэнных народаў у Кападокіі. Пры падтрымцы Візантыі, што імкнулася ўзмацніць свой уплыў у рэгіёне, у Арменіі працягвала шырыцца хрысціянства, у візантыйскай частцы Арменіі на 420-я гады даводзіцца дзейнасць стваральніка армянскага алфавіта Маштоца. Пасля завяршэння ірана-візантыйскай вайны ў 591 годзе адбыўся другі падзел Арменіі[19], у выніку якога візантыйская мяжа перасунулася на ўсход, ахапіўшы ўсю цэнтральную Арменію[20]. Каля 600 года ў Арменіі пачаліся паўстанні, потым з 603 года Арменія была залучана ў чарговую вайну паміж Візантыяй і Іранам[21]. Прыкладна ў 640 годзе пачалося арабскае заваяванне Арменіі і неўзабаве гэта частка імперыі была страчана[22]. У X стагоддзі ў склад Візантыі былі ўлучаны значныя тэрыторыі з армянскім насельніцтвам[23]. Так, у 949 годзе была далучана вобласць Карын, у 966 годзе армянскае княства Багратыдаў у Тароне[24], а праз некалькі гадоў Манцыкерт, што таксама мела пераважна армянскае насельніцтва[25]. Пераломным для далейшай гісторыі армянскага народа стала анексія імперыяй Анійскага царства ў 1045 годзе ў цэнтральнай Арменіі і занятак вялікага горада Ані. Такім чынам уладанні Візантыйскай імперыі ў Арменіі на некаторы час даходзілі аж да заходняга ўзбярэжжа Севана. Аднак такая сітуацыя падоўжылася нядоўга. Ужо ў 1064 годзе гэта тэрыторыя была захоплена сельджукскім султанам Алп-Арсланам. У наступным годзе цар Карса Гагік Карскі змушана перадаў сваё царства Візантыі. Да 1065 года значная частка гістарычнай Арменіі, апроч Ані, Сюніка, Ташыра і Хачэна, знаходзілася ў складзе Візантыі.

Прававое становішча[правіць | правіць зыходнік]

Малая Арменія ужо пры Веспасіяне (69—79) стала рымскай правінцыяй, спачатку ў складзе Кападокіі, потым асобна. Звестак пра гэту правінцыю захавалася не шмат, але можна выказаць здагадку, што яна нічым істотным не адрознівалася ад астатніх. На набытых пасля 387 года тэрыторыях улада Аршакідаў была скасавана або адразу, або пры Феадосіі II (402—450), і перададзена каміту Арменіі. Пры гэтым выконваліся спадчынныя правы нахарараў па спадчынным валоданні зямлёй і перадачай яе па спадчыне на грунце прынцыпу маярата. Тэрыторыі, размешчаныя ў лукавіне Еўфрата, падначальваліся Аршакідам толькі намінальна ўжо з 298 года, іх кіраўнікі падначальваліся непасрэдна імператару, у іх веданні знаходзіліся мясцовыя ваярскія кантынгенты. Усе часткі Арменіі плацілі падаткі у скарб. У кіраванне Юстыніяна I (527—565) былі здзейснены змены ў адміністрацыйным ладзе Арменіі, падвышана падаткаабкладанне і дадзена жанчынам права ўспадкоўвання. Апошняя мера няўхільна прыводзіла да драбнення ўладанняў нахарараў, што прывяло да іх незадаволенасці[26].

Заваяванне Арменіі арабамі ў VII стагоддзі не змяніла агульнай тэндэнцыі па інтэграцыі армянскай шляхты ў адміністрацыйныя структуры імперыі. На адваяваных у X—XI стагоддзях тэрыторыях утвараліся фемы, камандныя пасады ў якіх падаваліся не толькі армянскім выхадцам з унутраных правінцый, але і мясцовым выхадцам. У сваёй дзейнасці Візантыя абапіралася не толькі на блізкіх па веры армян-халкіданітаў, але і на тых, якія захавалі вернасць армянскай царкве[27].

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Страбон, География, XII, III, 36
  2. Курбатов, 1967, с. 74
  3. Stratos, 1980, p. 165
  4. Charanis, 1961, p. 197
  5. Treadgold, 1988, p. 92
  6. Прокопий, Война с готами, III.32.7
  7. Garsoïan, 1998, p. 56
  8. Себеос, 1862, Отдел III, глава VI
  9. Charanis, 1959, p. 30
  10. Константин Багрянородный, 1991, с. 227
  11. Charanis, 1961, p. 212
  12. Charanis, 1961, p. 199
  13. Асолик, 1864, с. 146
  14. Charanis, 1961, p. 200
  15. Степаненко, 1975, с. 127
  16. Charanis, 1961, p. 233-234
  17. Charanis, 1961, p. 237
  18. Айриванеци, 1869, с. 407
  19. Ayrarat — артыкул з Encyclopædia Iranica. R. H. Hewsen
  20. Шагинян, 2011, с. 67
  21. Шагинян, 2011, с. 72-84
  22. Шагинян, 2011, с. 96
  23. Charanis, 1961, pp. 214-216
  24. Бартикян Р. М., 2000
  25. См. Г. Г. Литаврин. Комментарий к главам 44—53 трактата «Об управлении империей». Комм. 2 к главе 44
  26. Юзбашян, 1971, с. 38-39
  27. Юзбашян, 1971, с. 40

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Першасныя крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

  • Ованес Драсханакертци. История Армении / Перевод с древнеармянского М. О. Дарбинян-Меликян — Ер., 1984.
  • Всеобщая история Степаноса Таронскаго Асолика по прозванию: писателя XI столетия / Перевед. с армянскаго и объяснена Н. Эминым — М.: Типогр. Лазарев. Инст. восточ. языков, 1864.
  • Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци / Пер. К. Н. Юзбашяна — М., 1960.
  • Константин Багрянородный Об управлении империей / Под редакцией Г. Г. Литаврина и А. П. Новосельцева — М.: Наука, 1991. — 496 с. — ISBN 5-02-008637-1.
  • Продолжатель Феофана Жизнеописания византийских царей / изд подготовил Любарский Я. Н. — 2 изд.. — Спб.: Алетейя, 2009. — 400 с. — ISBN 978-5-91419-146-4.
  • Шаблон:Кніга:Прокопий Кесарийский: Война с готами
  • Себеос История императора Иракла — Спб., 1862. — 216 с.
  • Феофан Исповедник Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и сына его Феофилакта — М., 1884.
  • Феофилакт Симокатта История / Перевод С. П. Кондратьева — Изд-во АН СССР, 1957. — 222 с. — 3500 экз.
  • Всеобщая история Вардана Великого / пер. Н. Эмина — М., 1861.
  • Хронографическая история, составленная отцом Мехитаром, вардапетом Айриванкским / пер. К. Патканова — СПб., 1869.

Исследования[правіць | правіць зыходнік]