Закаўказская Дэмакратычная Федэратыўная Рэспубліка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Закаўказская Дэмакратычная Федэратыўная Рэспубліка (ЗДФР)
непрызнаная дзяржава
Flag of Russia.svg
22 красавіка 1918 — 26 мая 1918


Flag of Georgia (1918–1921).svg
 
Flag of Armenia.svg
 
Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan (1918).svg
Flag of the Transcaucasian Federation.svg


Сцяг
Russia Caucusus 1882.jpg
Сталіца Тыфліс
Найбуйнейшыя гарады Баку, Елізаветпаль, Карс, Кутаісі, Тыфліс, Эрывань.
Мова(ы) руская
Побытавыяў паветах: грузінская, армянская, азербайджанская
Рэлігія Праваслаўе, ААЦ і іслам
Грашовая адзінка рубель
Плошча 186 100 км²
Форма кіравання рэспубліка
Старшыня Закаўказскага Сейма
 - 1918 Мікалай Сямёнавіч Чхеідзэ

Закаўказская Дэмакратычная Федэратыўная Рэспубліка (ЗДФР) — гістарыяграфічная назва для дзяржавы ў Закаўказзі (тэрыторыі Бакінскай, Елізаветпальскай, Эрыванскай, Тыфліскай, Кутаіскай губерняў, Батумскай і Карскай абласцей, Закатальскай і Сухумскай акруг), якую 22 красавіка 1918 года Закаўказскі сейм абвясціў «дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікай».

Па вымозе Турцыі Закаўказскі Сейм быў распушчаны і Закаўказзе распалася на тры дзяржавы: 26 мая 1918 года была абвешчана Рэспубліка Грузія, 28 маяРэспубліка Азербайджан і Рэспубліка Арменія (дэкларацыя Армянскай нацыянальнага савета пра прыняцце на сябе вярхоўнай улады ў армянскіх паветах была прынята 30 мая).

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

З пачатку 1915 года цяперашняя Арменія, як і закаўказскія гарады ў іншых месцах, напаўнялася ўцекачамі з усходніх вілаетаў Турцыі, галоўным чынам армянамі, асірыйцамі і грэкамі. Больш за ўсё скупнасць уцекачоў была ў сучаснай Арменіі. Гэта было вынікам турэцкай палітыкі генацыду хрысціянскага насельніцтва, што ставіла перад выбарам жыцця ці смерці этнічных армян.

Закаўказскі сейм, у якім на той момант дамінавалі грузінскія меншавікі, старшыня сейма грузінскі сацыял-дэмакрат М. С. Чхеідзэ — адмовіўся браць удзел у мірных перамовах у Брэст-Літоўску, і не прызнаў потым пункты Брэсцкага мірнага дагавора, якія адносіліся да Закаўказзя.

Пад падставай нібы мелага месца пераследу мусульманаў на тэрыторыі Паўднёвага Каўказа, занятага з пачатку 1918 года грузінскімі і армянскімі часткамі, якія змянілі раскладзеныя рускія войскі, турэцкае камандаванне, парушыўшы заключанае ў снежні 1917 года Ерзнкайскае перамір'е, зрушыла 12 лютага 1918 года свае войскі, каля 25 тыс. чалавек, ва ўсходнім кірунку. Фронт супраць турэцкіх войскаў трымалі армянскі ў 17 тыс. чалавек і грузінскі ў 12 тыс. чалавек карпусы.

Азербайджанцы абвясцілі пра адмову браць удзел у вайне супраць туркаў-аднаверцаў. У выніку дэбатаў ва ўрадзе было вырашана, што Закаўказскі Сейм будзе браць удзел у вайне супраць Турцыі, але азербайджанскія войскі браць удзел у канфлікце не будуць.

Да сярэдзіны сакавіка туркі занялі Ерзнка, Баберд (Байбурд), Трапезунд, Мамахатун і Эрзрум. Пагроза навісла над Карсам і Батумам. Нязгоды паміж татарамі і астатнімі дэлегацыямі, усё больш пашыраліся і паглыбляліся як у Сейме, так і ў Закаўказскім камісарыяце. У гэтых умовах Закаўказскі камісарыят прыняў рашэнне пачаць сепаратныя перагаворы з Турцыяй у Трапезундзе, галоўным перамоўшчыкам быў абраны Чхенкелі.

Трапезундскія мірныя перамовы былі выгадныя туркам. З 12 сакавіка 1918 года падчас мірных перагавораў, Веіб-паша працягнуў прасоўвацца ў кірунку Батума, Ардагана, кожны дзень заваёўваючы новыя тэрыторыі. Тэлеграмы з Карскіх і Ардаганских акруговых камісарыятаў, якія прыходзілі ў Тыфліс, а таксама ад старшыні гарадскіх і раённых выканаўчых камітэтаў Сарамідзэ казалі пра пануючыя ў гэтых раёнах рабаванні, разаніну, масавыя высяленні і масавыя забойствы хрысціянскага насельніцтва. Было ясна, што мэта і сэнс пазіцыі турэцкага прадстаўніка Раўф-бея пра «папярэднія ўмовы міру», былі ў тым, каб раскласці армяна-грузінскую супрацу.

Шырыліся чуткі пра нейкія сакрэтныя турка-грузінскія перамовы, паводле якіх Чхенкелі ў Трапезундзе імкнуўся захаваць Батум у межах Закаўказзя з умовай перадачы туркам Карса і Ардагана. 13 красавіка туркі ўвайшлі ў Батум. Пазней у Тбілісі вярнулася дэлегацыя з Трапезунда, і гутаркі пра грузіна-турэцкія перагаворы пацвердзіліся. Чхенкелі здаў Батум туркам пасля ажыццяўлення часткі Брэсцкага пагаднення, якая адносіцца да Закаўказзя, з умовай, што гэты горад будзе далучаны да Грузіі.

22 красавіка грузінскія і азербайджанскія дэлегацыі абвясцілі незалежнасць Закаўказзя ад Расіі, абвясціўшы стварэнне дзяржавы — Закаўказскай федэрацыі (ЗДФР), выконваючы першую з папярэдніх умоў, высунутых Турцыяй перад усталяваннем міра. У той жа дзень урад Гегечкары падаў у адстаўку, і быў зацверджаны новы ўрад ЗДФР, у якім Чхенкелі быў усім: і міністрам замежных спраў, і прэм'ер-міністрам, і старшынём дэлегацыі ЗДФР на мірных перамовах. Працягваючы выконваць сваю частку ўмоў, Чхенкелі загадаў расфармаваць франтавыя часткі.

У ноч на 26 мая 1918 года, турэцкая дэлегацыя ў горадзе Батум падае ўльтыматум пра ліквідацыю ЗДФР. Грузінская фракцыя Закаўказскага сейма, паддаўшыся ціску, выходзіць з ЗДФР, нацыянальны савета Грузіі абвяшчае стварэнне Грузінскай Дэмакратычнай Рэспублікі[1].

Урад Чхенкелі быў прымусова адпраўлены ў адстаўку.

4 чэрвеня 1918 года Турцыя падпісала з Грузіяй дагаворы «пра мір і сяброўства», па якіх да Турцыі, апроч Карскай, Ардаганскай і Батумскай абласцей, адыходзілі Ахалкалакскі павет і частка Ахалцыхскага павета. Турэцкія войскі атрымалі права бесперашкодных чыгуначных перавозак.

Раптам, той жа вясной Турцыя зрушыла войскі і без асаблівых высілкаў акупавала большую частку Грузіі. У некалькіх бітвах войскі былі пабіты і адкінуты. Пасля чаго з глыбіні фронту зноў падыходзілі свежыя часткі.

Грузіі давялося папрасіць пра дапамогу Германію: саюзніка Турцыі, але хрысціянскай краіны. Германію пагадзілася ўвесці свае войскі ў Грузію і загадала саюзнай Турцыі прызнаць незалежнасць Грузінскай рэспублікі[2].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Закавказская Демократическая Федеративная Республика
  2. Гражданская история безумной войны. Веллер М., Буровский А.М.: АСТ, 2007. — 640 с.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]