Кмен звычайны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Кмен звычайны
Caraway Carum carvi Kerava VI08 H5457 C.jpg
Кмен звычайны.
Агульны выгляд квітнеючай расліны
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Carum carvi L., 1753

Сінонімы
Carum velenovskyi Rohlena
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   29610
NCBI   48032
EOL   581712
GRIN   t:9245
IPNI   839677-1
TPL   kew-2701499

Кмен звычайны (Carum carvi) — двухгадовая(руск.) бел. травяністая расліна роду кмен (Carum) сямейства парасонавыя (Apiaceae).

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 91) (8231711713).jpg

Двухгадовая расліна.

Сцеблы адзінкавыя, прамыя, гладкія, полыя, у верхняй частцы моцна галінаваныя, вышынёй 30-80 см (да 1 м). Корань верацянопадобны або цыліндрычны, мясісты.

Лісце даўгаватае, двойчы- і тройчырассечанае, яйкападобна-ланцэтападобнае, 6-20 см даўжынёй і 2-10 см шырынёй, з тонкалінейнымі, вострымі долямі. Прыкаранёвае лісце на доўгіх хвосціках, верхняе — на кароткіх, якія пераходзяць у похву(руск.) бел..

Суквецці-парасонікі на канцах галін і верхавіне сцябла, з 8-16 неаднолькавымі прамянямі, 4-8 см у дыяметры. Кветкі дробныя, белыя або ружовыя; пялёсткі зваротнаяйкападобныя, даўжынёй каля 1,5 мм. Цвіце ў чэрвені—ліпені.

Формула кветкі:

Плод — сплюшчаны падоўжаны віслаплоднік, каля 3 мм даўжынёй і 2,5 мм шырынёй, карычневы, распадаецца на два серпападобна выгнутых паўплодзіка (мерыкарпія).

Кмен лёгка пазнаецца па характэрнаму паху расцёртых паміж пальцамі пладоў.

Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання[правіць | правіць зыходнік]

Зверху ўніз.
Лісце. Суквецце. Насенне

У дзікім выглядзе расліна расце на ўсёй тэрыторыі Еўропы, ва ўмераным клімаце Азіі, заходзіць у субтрапічныя раёны Індыі і Пакістана. культывуецца паўсюдна[3].

У Расіі натуральна расце ў лясной і лесастэпавай зонах еўрапейскай часткі, на Каўказе, у паўднёвай частцы лясной зоны Заходняй і Усходняй Сібіры, радзей на Далёкім Усходзе[4].

Расліна мала патрабавальная да цяпла. Добра расце на суглінках і супесках. Расце на мурожных і пойменных лугах, лясных палянах, каля дарог, на ўзлесках разрэджаных лясоў ва ўмовах добрага асвятлення і ўвільгатнення.

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Плады ўтрымліваюць 3-7 % эфірнага алею[5], 12-22 % тлустага алею, а таксама флаваноіды(руск.) бел. кверцэцін(руск.) бел. і кемпферол, кумарыны(руск.) бел., умбеліферон(руск.) бел., скапалецін і іншыя. Акрамя таго, у іх выяўленыя бялковыя (10-23 %) і дубільныя рэчывы арганічныя кіслоты (у тым ліку кававая кіслата), азоцістыя рэчывы (20 %), цукры (3 %), крухмал (4 %), смолы і воскі.

Склад эфірнага алею і яго ўтрыманне ў значнай меры змяняюцца ў залежнасці ад стадыі вегетацыі. Асноўнай складовай часткай эфірнага масла з'яўляецца карвон(руск.) бел. — 50-60 %. Акрамя таго, у алеі змяшчаецца D-ліманен (да 30 %), прычым у эфірным алеі з няспелых пладоў значна больш ліманена(руск.) бел., чым у алеі са спелых пладоў. У эфірным алеі прысутнічае карвакрол(руск.) бел., які абумоўлівае спецыфічны пах кмена, а таксама ліналаол(руск.) бел., цімол(руск.) бел., пінен(руск.) бел. і іншыя спірты і іх эфіры(руск.) бел..

У траве таксама выяўленыя флаваноіды кверцэцін, кемпферол і ізарамнецін. У каранях утрымліваюцца аскарбінавая кіслата (0,09—0,35 %) і вугляводы.

Біялогія і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыя вырошчвання[правіць | правіць зыходнік]

Кмен быў знойдзены падчас раскопак з ранняга каменнага века. Быў вядомы ўжо ў старажытным Егіпце, Грэцыі і Рыме як сродак для палягчэння пераварвання страў з бабовых. Паводле трактату «Аб кулінарным мастацтве» рымляне ўжывалі кмен не толькі ў якасці прыправы для бабоў і гароху, але і для соусаў і мяса. Кмен таксама шырока выкарыстоўваўся ў сярэднявечнай Еўропе.

Размнажэнне[правіць | правіць зыходнік]

Размножваюць насеннем, якое высейваюць з разліку 100 г на 100 м², глыбіня пасеву 2-3 см. Кмен устойлівы да вымярзання. Пасеў варта выканаць у перыяд сакавік — красавік, можна і летам, але не пазней чым у чэрвені. Усходы з'яўляюцца праз 2-3 тыдні. Для паскарэння прарастання насенне замочваюць і вытрымліваюць 2-3 дня пры тэмпературы 18-20 °C, пасля чаго высушваюць і высейваюць.

Некаторыя расліны квітнеюць у першы год жыцця, большасць — на другі і наступныя гады. Разам з кменам можна высаджваць на ўраджай аднагадовыя спецыі (каляндру (Coriandrum sativum), чарнушку (Nigella sativa)) ці гарох (Pisum sativum), іх збор праводзіцца ў першы год. Збор кмена адбываецца на другім годзе, у першай палове ліпеня, калі плады пачынаюць мяняць колер з зялёнага на карычневы. Плады збіраюць спелыя — чырванавата-бурыя. Трэба ўлічваць, што насенне лёгка асыпаецца на зямлю. Ураджайнасць складае каля 2 т/га. Галоўныя экспарцёры: Нідэрланды, Венгрыя.

Развіццё[правіць | правіць зыходнік]

Двухгадовая расліна. У першы год развіваецца падвойная або патройная разетка лісця і тоўсты корань. Расліна назапашвае ў корані пажыўныя рэчывы. Восенню, калі яна ўступае ў перыяд спакою, большасць лісця адмірае. Ранняй вясной другога года вырастае лісце на сцеблах, а затым кветканосы. Цвіце з мая да чэрвеня. Плады спеюць у першай палове ліпеня.

Экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Кмен звычайны апыляецца насякомымі, у тым ліку пчоламі.

У прыродзе расце на сухіх лугах, абочынах, межах і палянах. Гемікрыптафіт(польск.) бел.класіфікацыі раслінных супольнасцей з'яўляецца характэрным відам(польск.) бел. для парадку (O.) Arrhenathertalia[6].

Нарыхтоўка[правіць | правіць зыходнік]

Нарыхтоўваюць насенне кмена ў сухое надвор'е, таму што ўвільготненыя плады губляюць таварную якасць.

Падобныя віды[правіць | правіць зыходнік]

Кмен звычайны мае знешняе падабенства на вельмі атрутную цыкуту ядавітую (Cicuta virosa).

Класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Таксанамія[правіць | правіць зыходнік]

  яшчэ 21 сямейства
(згодна з Сістэмай APG II)
  яшчэ ад 20 да 30 відаў
       
  парадак Парасонакветныя     род Кмен    
             
  аддзел Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя     сямейства Парасонавыя     від Кмен звычайны
           
  яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін
(згодна з Сістэмай APG II)
  яшчэ 81 род  
     

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Кмен звычайны
Харчовая каштоўнасць на 100 г прадукта
Энергетычная каштоўнасць 333 ккал 1392 кДж
Вада 9.87 g
Бялкі 19.77 g
Тлушчы 14.59 g
— насычаныя 0.620 g 
— монанасычаныя 7.125 g 
— поліненасычаныя 3.272 g 
Вугляводы 49.90 g
дыцукрыды 0.64 g 

Рэтынол (віт. A) 18 мкг
Тыямін (B1) 0.383 мг
Рыбафлавін (B2) 0.379 мг
Ніяцын (B3) 3.606 мг
Пірыдаксін (B6) 0.360 мг
Фалацын (B9) 10 мкг
Кабаламін (B12) 0 мкг
Аскарбінавая кіслата (віт. C) 21.0 мг
Такаферол (віт. E) 2.5 мг
Вітамін K 0 мкг

Кальцый 689 мг
Жалеза 16.23 мг
Магній 258 мг
Фосфар 568 мг
Калій 1351 мг
Натрый 17 мг
Цынк 5.5 мг

Крыніца: USDA Nutrient database

Харчовая, лекавая і меданосная расліна. Вырошчваецца ў культуры.

Ужыванне ў кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

У ежу ўжываюць плады кмену і эфірны алей (у пладах да 7 %), які атрымліваюць з іх, а таксама лісце і маладыя парасткі (салаты, заправа да супоў, паштэтаў, сыроў). Плады і алей надаюць вырабам рэзкі востры смак, своеасаблівы рэзкі водар. Плады выкарыстоўваюць як вострыя прыправы для араматызацыі хлебапякарных вырабаў, асабліва чорнага хлеба, у кулінарыі і кандытарскай вытворчасці.

У хатняй гаспадарцы плады выкарыстоўваюць пры засолцы агуркоў, засолцы і квашанні капусты[7][8][9][10][11], падрыхтоўцы квасу. Кмен у якасці спецый могуць дадаваць да печаных яблыкаў, смажаных і вараных прадуктаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць тлушчу: катлет, каш, амлетаў, супоў, запяканак, соусаў і мяса (асабліва бараніну).

Кмен шырока выкарыстоўваецца ў Еўрапейскай кухні. У Вялікабрытаніі прынамсі з XVI стагоддзя з кменам пякуць традыцыйны кекс(англ.) бел.[12]. У Сербіі кменам пасыпаюць самаробныя выпечаныя салёныя аладкі ці невялікія булачкі хлеба (pogačice(руск.) бел. s kimom).

Кмен дадаюць для араматызацыі сыроў, у тым ліку шведскага бандосту(англ.) бел., нарвежскага пултосту(англ.) бел., дацкага хаварці(руск.) бел. і цільзіцеру(руск.) бел..

У Бліжнеўсходняй кухне(руск.) бел. з кменам робяць дэсерт, званы міглі(руск.) бел., з'яўляецца папулярнай стравай падчас Рамадану. Яго таксама традыцыйна гатуюць і падаюць у краінах Леванту зімой і пры нараджэнні новага дзіцяці. Кмен таксама дадаюць для араматызацыі харысы(руск.) бел., туніскай пасты з перцам чылі. У алепскай, сірыйскай кухні яго выкарыстоўваюць для прыгатавання салодкіх булачак, званых келеача.

Плады, карані, сцябло і лісце выкарыстоўваюцца ў якасці вострай прыправы.

Чаркесы гатуюць з пладоў муку для хлебапячэння[13].

Корань, утвораны ў першы год вегетацыі, з'яўляецца ядомым, яго можна патушыць ці запекчы падобна караням морквы ці пастарнаку.

Напоі з кменам[правіць | правіць зыходнік]

Кмен таксама выкарыстоўваецца ў лікёра-гарэлачнай вытворчасці. У Польшчы з ім вырабляюць настойкі з агульнай назвай «кменаўка», а ў Германіі — лікёр «алаш(руск.) бел.». Кмен дадаюць у скандынаўскія акавіты, у тым ліку ў ісландскі брэнівін(англ.) бел.

Ужыванне ў медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць плод кмена звычайнага (лац.: Fructus Carvi)[4].

Плады кмена ўжываюць у афіцыйнай медыцыне Балгарыі, Румыніі, Швейцарыі, Аўстрыі, Швецыі, Фінляндыі, Нарвегіі, ЗША. Кмен узмацняе аддзяленне жоўці і дзейнасць стрававальных залоз, дэпрэсуе працэсы гніення і закісання ў кішачніку, здымае спазмы яго гладкай мускулатуры і тым самым спрыяе нармалізацыі працэсу стрававання. Кмен рэкамендуюць пры атаніі(руск.) бел., як мяккі слабільны сродак, пры метэарызме. Плады ўваходзяць у склад жоўцегонных збораў і выкарыстоўваюць пры жоўцева-(руск.) бел. і мачакаменнай хваробах, захворваннях мачавыдзяляльных шляхоў. У камбінацыі з іншымі расліннымі сродкамі іх ужываюць пры гепатытах, як седатыўны сродак, для лячэння сардэчна-сасудзістых захворванняў і ўзмацнення лактацыі ў кормячых жанчын.

Кмен папулярны ў народнай медыцыне розных краін. Плады здаўна выкарыстоўвалі ў розных лекавых зборах (гарбатах): апетытным, слабільным, ветрагонным, заспакаяльным, страўнікавым (звязальным); іх давалі кормячым маці для ўзмацнення лактацыі. Настой пладоў ужывалі пры засмучэннях кішачніка, хваробах жоўцевага пузыра, бранхіце і запаленні лёгкіх, пры спазмах стрававальных органаў, пры галаўным болю.

У ветэрынарыі кмен даюць скату пры коліках, метэарызме. Яго рэкамендуюць падсяваць да канюшыны, прызначанай для скормлівання зялёнай масы скату ў свежым выглядзе. Для птушак кмен з'яўляецца моцным ядам.

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

З кветак кмена звычайнага меданосныя пчолы бяруць пылок-абножку і нектар[14].

Кменавы алей выкарыстоўваюць у парфумернай вытворчасці для надання водару мылу, ласьёнам(руск.) бел. і духам(руск.) бел. і ў асвяжальніках дыхання(руск.) бел..

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
  4. 4,0 4,1 Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие — м: Высш. шк., 1990. — С. 246—247. — ISBN 5-06-000085-0.
  5. Aleksander Ożarowski, Antonina Rumińska, Krystyna Suchorska, Zenon Węglarz Leksykon roślin leczniczych — Warszawa, 1990. — ISBN 83-09-01261-6.
  6. Matuszkiewicz Władysław Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski — Warszawa, 2006. — ISBN 83-01-14439-4.
  7. Recipe - German Sauerkraut Caraway. Cooks.com. Праверана 25 студзеня 2013.
  8. Sauerkraut With Caraway Recipe - Low-cholesterol.Food.com - 206206. Recipezaar.com. Праверана 25 студзеня 2013.
  9. Fancified Sauerkraut Recipe : Emeril Lagasse : Recipes. Food Network. Праверана 25 студзеня 2013.
  10. 4+ hrs Slow Cooker Kielbasa Stew Recipe. Allrecipes.com. Праверана 25 студзеня 2013.
  11. Sauerkraut with Apple and Caraway Recipe at. Epicurious.com. Праверана 25 студзеня 2013.
  12. Matterer, James Seed Cake. A Boke of Gode Cookery. Праверана 4 красавіка 2012.
  13. Дикие съедобные растения / Под ред. акад. В. А. Келлера; АН СССР; Моск. ботан. сад и Ин-т истории матер. культуры им. Н. Я. Марра — м: б. и., 1941. — С. 17. — 40 с.
  14. Абрикосов Х. Н. и др. Тмин // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]