Генацыд у Руандзе

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Генацыд у Руандзе
Людскія чэрапы ў Мемарыяле Генацыду ў г. Ньямата.
Людскія чэрапы ў Мемарыяле Генацыду ў г. Ньямата.
Месца нападу

Руанда

Мэта нападу

Папуляцыя тутсі

Дата

7 красавіка15 ліпеня 1994 г.

Спосаб нападу

Генацыд, масавыя забойствы

Загінуўшыя

500 000 — 1 000 000[1]

Арганізатары

Урад хуту, міліцыя Інтэрахамве і Імпузамугамбі

Генацы́д у Руа́ндзе — масавыя забойсты, генацыд, тутсі і ўмераных хуту ў Руандзе, які ажыццяўляўся большасцю хуту. За тэрмін прыкладна 100 дзён (з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня) прыкладна 500 000 — 1 000 000 жыхароў Руанды былі забіты[1], што склала прынамсі 20 % папуляцыі краіны і 70 % папуляцыі тутсі ў Руандзе. Генацыд быў спланаваны членамі палітычных эліт, вядомымі як аказу, многія з якіх займалі пазіцыі на найвышэйшых узроўнях нацыянальнага ўрада. Выканаўцы паходзілі з шэрагаў арміі Руанды, нацыянальнай паліцыі (жандармерыі), праўрадавых міліцый, якія ўключалі ў сябе групоўкі Інтэрахамве і Імпузамугамбі, і грамадзянскай супольнасці хуту.

Генацыд меў месца ў кантэксце Грамадзянскай Вайны ў Руандзе(англ.) бел. — канфлікце, які пачаўся ў 1990-х гадах паміж урадам пад кантролем хуту і Руандыйскім Патрыятычным Фронтам(англ.) бел. (РПФ), які складаўся пераважна з паўстанцаў-тутсі, сем'і якіх збеглі ва Уганду дзеля ўратунку ад ранейшых хваль жорсткасці хуту ў дачыненні тутсі. Міжнародны ціск на ўрад хуту Жувеналя Хабіарымана(англ.) бел. прывёў да спынення агню ў 1993 г. і распрацоўкі Арушскіх пагадненняў(англ.) бел., якія павінны былі стварыць змешаны ўрад з удзелам РПФ. Гэта пагадненне выклікала незадаволенасць многіх кансерватыўных хуту, уключаючы членаў аказу, якія разглядалі яго як паражэнне ў барацьбе з ворагам. Сярод шырокіх слаёў насельніцтва хуту ваенная кампанія РПФ узбудзіла актывізацыю падтрымкі, гэтак званай, ідэалогіі «Моц хуту(англ.) бел.», якая пазіцыянавала РПФ у якасці варожай сілы, мэтай якой былі аднаўленне манархіі тутсі(англ.) бел. і занявольванне хуту, што рабіла дзве палітычныя сілы надзвычай апазіцыйнымі адну да адной.

6 красавіка 1994 г. самалёт, на борце якога знаходзіліся Хабіарымана і Прэзідэнт Бурундзі Сіпрыен Нтар'яміра(англ.) бел., быў збіты(англ.) бел. падчас свайго прызямлення ў Кігалі — у выніку катастрофы ніхто не выжыў[2]. Генацыд пачаўся з забойстваў на наступны дзень: салдаты, паліцыя і міліцыя хутка ліквідавалі лідараў ключавых тутсі і ўмераных хуту, затым усталявалі кантрольна-прапускныя пункты і барыкады і выкарыстоўвалі карткі нацыянальнай ідэнтыфікацыі Руанды, каб сістэматычна высвятляць этнічную прыналежнасць людзей і забіваць тутсі. Гэтыя сілы наймалі або прымушалі грамадзянскіх хуту ўзбройваць сябе мачэтэ, дубінкамі, вострымі прадметамі і іншай зброяй у мэтах згвалтаванняў, калечання і забойстваў іх суседзяў-тутсі і знішчэння або разрабавання іх маёмасці. Парушэнне мірнага пагаднення прымусіла РПФ аднавіць свой наступ, у выніку чаго ён заняў паўночную частку краіны, а затым захапіў Кігалі ў сярэдзіне ліпеня, што і спыніла ўрэшце генацыд. Падчас гэтых падзей і іх наступстваў Арганізацыя Аб'яднаных Нацый (ААН) у цэлым і такія краіны, як Злучаныя Штаты Амерыкі (ЗША), Вялікабрытанія і Бельгія, крытыкаваліся за іх бяздзейнасць, у тым ліку за няздольнасць умацаваць свае сілы міратворцаў па мандаце Місіі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе(англ.) бел. (МААНпР), а назіральнікі крытыкавалі урад Францыі за падтрымку генацыдальнага рэжыму нават пасля пачатку генацыду.

Генацыд меў доўгі і глыбокі ўплыў на Руанду і суседнія з ёй краіны. Распаўсюджанае выкарыстанне ваенных згвалтаванняў(англ.) бел. прывяло да ўсплёску ВІЧ-інфекцыі, у тым ліку да нараджэння дзяцей ад інфіцыраваных падчас згвалтавання маці; шматлікія сем'і сталі складацца з дзяцей-сірот і ўдоў. Знішчэнне інфраструктуры і цяжкая дэпапуляцыя краіны выклікала крах эканомікі, што стварыла выпрабаванне перад урадам, які дэклараваў дасягненне хуткіх эканамічных росту і стабілізацыі. Ваенная перамога РПФ і ўсталяванне ўрада, дзе дамінаваў РПФ, справакавала многіх хуту на ўцёкі ў суседнія краіны, асабліва ва ўсходнюю частку Заіра (цяпер вядомага пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка Конга», скарочана ДРК), дзе генацыднікі хуту пачалі перагрупоўку ў лагерах бежанцаў уздоўж мяжы з Руандай. Абвяшчаючы неабходнасць спынення далейшага генацыду, урад на чале з РПФ пачаў ваенную інтэрвенцыю ў Заір, уключаючы Першую(англ.) бел. (19961997 гг.) і Другую(англ.) бел. (19982003 гг.) Кангалезскія Войны. Узброенае супрацьстаянне паміж урадам Руанды і іх апанентамі ў ДРК працягвалася праз выступы міліцыі (апалчэнцаў) у рэгіёне Гома, уключаючы паўстанне M23(англ.) бел. (20032013 гг.). Вялікія колькасці руандыйскіх хуту і тутсі працягваюць жыць бежанцамі ў гэтым рэгіёне. Сёння Руанда мае два дзяржаўныя святы(англ.) бел., падчас якіх згадваецца генацыд. Перыяд нацыянальнага ўшанавання памяці ахвяр генацыду пачынаецца ў Дзень Памяці Генацыду 7 красавіка і завяршаецца Днём Вызвалення(англ.) бел. 4 ліпеня. Тыдзень, які ідзе пасля 7 красавіка, з'яўляецца афіцыйным тыднем жалобы. Генацыд у Руандзе паслужыў штуршком для стварэння Міжнароднага крымінальнага суда, каб выключыць неабходнасць стварэння асобных трыбуналаў для судовага пераследу асоб, абвінавачаных у інцыдэнтах, звязаных з генацыдам, злачынствамі супраць чалавецтва і ваеннымі злачынствамі.

Перадгісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Дакаланіяльныя каралеўствы і паходжанне хуту, тутсі і тва[правіць | правіць зыходнік]

Найстаражытнейшым народам, які калісьці пражываў на тэрыторыі Руанды, быў народ тва — група карэнных пігмеяў паляўнічых-збіральнікаў, якія засялілі тэрыторыю Руанды ў перыяд прыкладна паміж 8000 і 3000 гг. да н. э., прычым пражываюць у Руандзе і дагэтуль[3][4]. Паміж 700 г. да н. э. і 1500 г. н. э. некалькі груп банту мігравалі ў Руанду і пачалі вырубаць лес, каб займацца сельскай гаспадаркай[5][4]. Гісторыкі маюць некалькі тэорый наконт прыроды міграцый банту: больш старая тэорыя сцвярджае, што першымі насельнікамі былі хуту, калі тутсі мігравалі пазней і сфарміравалі выразную расавую групу, магчыма, кушыцкага паходжання[6]. Больш новае даследаванне сцвярджае, што міграцыя з суседніх раёнаў была павольная, але стабільная, таму этнічныя групы сталі генетычна блізкія адна да адной[7] і, хутчэй, інтэграваліся адна ў адну, а не ажыццяўлялі асіміляцыю карэнных народаў[8][4]. У адпаведнасці з гэтай тэорыяй, адрозненні паміж хуту і тутсі праявіліся пазней і мелі не расавы, а класавы або каставы характар: тутсі займаліся жывёлагадоўляй, калі хуту апрацоўвалі зямлю[9][10]. Хуту, тутсі і тва ў Руандзе пераважна размаўляюць на адзінай мове, вядомай пад назвай баньаруанда(англ.) бел.[11].

Рэканструкцыя палаца Караля Руанды у горадзе Ньянза.

Насельніцтва аб'ядналася спачатку ў кланы (ubwoko)[12], а потым, прыкладна да пачатку XVIII ст., у восем каралеўстваў[13]. Адно з каралеўстваў, Каралеўства Руанда, знаходзілася пад панаваннем клана тутсі Ньігінья і пачало імкліва дамінаваць на мясцовай палітычнай арэне прыкладна з сярэдзіны XVIII ст.[14] і пашырацца праз заваяванні і асіміляцыю[15], дасягнуўшы найбольшага росквіту за часам панавання Караля Кігелі IV(англ.) бел. (18531895 гг.). Кігелі пашырыў межы каралеўства на захад і поўнач[16][14] і ініцыяваў адміністрацыйныя рэформы; яны ўключалі ў сябе убухакэ(англ.) бел., калі тутсі абвяшчаліся ўласнікамі буйнога рагатага быдла, атрымліваючы такім чынам прывеліяваны статус, а хуту і іншыя кліенты тутсі выкарыстоўваліся для эканамічных або асабістых патрэб[17], і убурэтва — класавую сістэму, калі хуту прымушалі працаваць на босаў-тутсі[16]. Рэформы Кігелі IV паглыбілі сацыяльна-эканамічную і сілавую бездань паміж папуляцыямі хуту і тутсі[16].

Каланіяльная эра[правіць | правіць зыходнік]

Берлінская канферэнцыя 1884 г. замацавала гэтыя землі за Германіяй[18] і пачала палітыку кіравання праз Руандскую манархію; перавагай гэтай сістэмы было тое, што для каланізацыі спатрэбілася невялікая колькасць еўрапейскіх войскаў[19]. Еўрапейскія каланізатары, якія былі ўпэўненыя, што тутсі мігравалі ў Руанду з Эфіопіі, лічылі, што тутсі мелі болей еўрапеоідных рыс за хуту і займалі расава больш высокае становішча, таму лепей падыходзілі для выканання каланіяльных адміністрацыйных задач[20]. Кароль Юхі V(англ.) бел.[21] вітаў германцаў, якіх ён выкарыстаў для ўзмацнення сваёй улады[22]. Бельгійскія сілы атрымалі кантроль над Руандай і Бурундзі падчас Першай сусветнай вайны, і краіна фармальна перайшла пад кантроль Бельгіі па Мандаце Лігі Нацый у 1919 г.[23]

Спачатку бельгійцы працягвалі германскі стыль кіравання праз марыянетачную манархію, але з 1926 г. распачалі палітыку больш прамога каланіяльнага кіравання[24][25]. Яны спрасцілі сістэму ўлады, зменшыўшы колькасць людзей у ёй і сканцэнтраваўшы яе ў руках тутсі[26], пашырылі колькасць людзей, ахопленых убурэтва[26], і перагледзелі зямельную рэформу, распачатую калісьці правадырамі тутсі: пашы, якія традыцыйна знаходзіліся пад кантролем хуту, былі канфіскаваны і прыватызаваны з мінімальнымі кампенсацыямі[27]. У 1930-х гг. бельгійцы распачалі маштабныя праекты ў сферах адукацыі, аховы здароўя, грамадскіх і сельскагаспадарчых работ[28]. Такім чынам, краіна была мадэрнізаваная, але перавага тутсі была захавана, а хуту засталіся дыскрымінаванай групай, якую яшчэ і часта выкарыстоўвалі для прымусовай працы[29]. У 1935 г. Бельгія ўвяла ідэнтыфікацыйныя карткі, у якіх пазначалася адна з чатырох ідэнтычнасцей: «тутсі», «хуту», «тва» або «натуралізаваны». Калі раней заможным хуту яшчэ было магчыма ажыццявіць «пераход» і стаць тутсі, ідэнтыфікацыйныя карткі спынілі ўвесь далейшы рух паміж класамі[30]. Каталіцкая Царква стала імкліва набіраць моц у Руандзе, таму Бельгійскі ўрад стаў абапірацца на веды мясцовага духавенства; многія руандыйцы сталі каталікамі з мэтай палепшыць сваё сацыяльнае становішча[31]. У міжваенны перыяд Каталіцкая Царква актыўна далучала тутсі да сваіх місіянерскіх школ, дзе яны вывучалі французскую мову і іншыя дысцыпліны, якія былі неабходныя для грамадзянскай службы і займання лідарскіх пазіцый.

Рэвалюцыя і адносіны паміж хуту і тутсі пасля атрымання незалежнасці[правіць | правіць зыходнік]

Пасля Другой сусветнай вайны ў Руандзе пачаў нарастаць эмансіпацыйны рух хуту[32], распалены ўзмоцненым прыгнётам хуту ў выніку сацыяльных рэформаў у міжваенны перыяд, а таксама нарастаннем сімпатыі Каталіцкай Царквы да хуту[33]. Каталіцкія місіянеры паказалі сябе адказнымі і клапатлівымі патронамі прыгнечаных хуту, калі эліта тутсі не мела патрэб у такой пратэкцыі. Гэта прывяло да імклівага нарастання колькасці духавенства з хуту, якое пачало адукоўваць сваіх супляменнікаў, што ў выніку стварыла эліту хуту, якая стала процівагай палітыкам тутсі[33]. Манархія і відныя тутсі адчулі нарастанне ўплыву хуту і пачалі агітацыю за незалежнасць на сваіх уласных умовах[32]. У 1957 г. група вучняў хуту напісала «Маніфест Бахуту(англ.) бел.». Гэта быў першы дакумент, які абвяшчаў, што хуту і тутсі — прадстаўнікі розных рас, і заклікаў да перадачы ўлады ад тутсі да хуту, грунтуючыся на тым, што называлася ў Маніфесці «статыстычным законам»[34]. 1 лістапада 1959 г. прадстаўнік эліты хуту Дамінік Мбаньюмутва(англ.) бел. быў атакаваны ў Кігалі людзьмі, якія падтрымлівалі партыю тутсі. Мбаньюмутва выжыў, але плёткі разнеслі пагалоску, што ён быў забіты[35]. Актывісты хуту абвінавацілі ў забойстве тутсі — і эліту, і звычайных грамадзян — што і дало пачатак Руандыйскай Рэвалюцыі(англ.) бел.[36]. Тутсі пачалі адказваць атакамі, але на гэты момант хуту ўжо карысталіся поўнай падтрымкай Бельгійскай адміністрацыі, якая жадала спыніць дамінаванне тутсі[37][38]. У пачатку 1960-х гг. бельгійцы замянілі большасць тутсі на хуту на кіруючых пасадах і арганізавалі выбары, якія прывялі да ўлады большасць хуту[37]. Кароль быў зрынуты — была створана рэспубліка з палітычным дамінаваннем хуту, а краіна атрымала незалежнасць у 1962 г.[39]

Па меры развіцця рэвалюцыі тутсі пачалі пакідаць краіну, каб пазбегнуць помсты ад хуту, і сяліцца ў Бурундзі, Угандзе, Танзаніі і Заіры[40]. Гэтыя людзі, у адрозненні ад руандыйцаў, якія мігравалі з краіны ў дакаланіяльны і каланіяльны перыяды, былі прызнаны бежанцамі ў краінах, якія іх прынялі[41], але амаль адразу жа трапілі пад агітацыю аб вяртанні ў Руанду[42]. Яны сфарміравалі ўзброеныя групоўкі, вядомыя пад назвай inyenzi (прусакі), якія пачалі ажыццяўляць вылазкі ў Руанду; гэта тактыка не прывяла да поспеху, але выклікала хвалю рэпрэсій у дачыненні да руандыйскіх тутсі і павелічэнне колькасці тутсі-бежанцаў[42]. Да 1964 г. больш за 300 000 тутсі уцяклі з Руанды і былі вымушаны заставацца ў выгнанні на працягу наступных трыццаці гадоў[43]. Дыскрымінацыя тутсі з боку хуту ў Руандзе працягвалася, хаця ўсё жа зменшылася пасля Руандыйскага перавароту 1973 г.(англ.) бел., які прывёў да ўлады Прэзідэнта Жувеналя Хабіарымана[44].

Шчыльнасць насельніцтва Руанды — 408 чал./км2 — з'яўляецца адной з найбольшых у Афрыцы. Насельніцтва Руанды вырасла з 1,6 млн чал. у 1934 г. да 7,1 млн чал. у 1989 г., што прывяло да канкурэнцыі за зямлю. Некаторыя гісторыкі, напрыклад Жэрар Пруньё(англ.) бел., лічаць, што генацыд 1994 г. быў часткова звязаны са шчыльнасцю насельніцтва[45].

Грамадзянская Вайна ў Руандзе[правіць | правіць зыходнік]

Поль Кагамэ — камандуючы Руандыйскім Патрыятычным Фронтам на працягу большай часткі Грамадзянскай Вайны.

У 1980-х гг. група з 500 руандыйскіх бежанцаў ва Угандзе, якой кіраваў Фрэд Руігіэма(англ.) бел., змагалася на баку паўстанцаў з Нацыянальнай Арміі Супраціўлення(англ.) бел. (НАС) падчас Угандыйскай Вайны ў Кустах(англ.) бел., у выніку якой Ёверы Кагута Мусевені скінуў Мілтана Аботэ[46]. Гэтыя салдаты засталіся ў арміі Уганды пасля інагурацыі Мусевені на пасаду Прэзідэнта Уганды, але хутка пачалі планаваць уварванне ў Руанду праз схаваную сетку ў шэрагах арміі[47]. У кастрычніку 1990 г. Руігіэма накіраваў больш за 4000[48] паўстанцаў з Уганды, прасунуўшыся на 60 км углыб Руанды пад сцягам Руандыйскага Патрыятычнага Фронту(англ.) бел. (РПФ)[49]. Руігіэма быў забіты на трэці дзень атакі[50], а Францыя і Заір разгарнулі сілы ў падтрымку арміі Руанды, дазволіўшы ім адбіваць атакі РПФ, каб спыніць уварванне[51]. Намеснік Руігіэма, Поль Кагамэ узяў камандаванне сіламі РПФ у свае рукі[52], арганізаваўшы тактычнае адступленне праз Уганду ў горы Вірунга(англ.) бел. — раён на поўначы Руанды[53]. Там ён папоўніў колькасць салдат, рэарганізаваў армію і распачаў актыўны збор сродкаў і набор рэкрутаў з шэрагаў дыяспары тутсі[54].

Кагамэ аднавіў вайну ў студзені 1991 г. з нечаканай атакі на паўночны горад Рухенгеры. РПФ захапіў горад дзякуючы элементу неспадзяванасці і ўтрымліваў яго адзін дзень, перш чым адступіць назад у лясы[55]. На працягу наступнага года РПФ актыўна выкарыстоўваў баявую тактыку «страляй і ўцякай» (інакш кажучы, вёў партызанскую вайну), захопліваючы некаторыя пагранічныя зоны, але не атрымліваючы істотных перамог у вайне супраць арміі Руанды[56]. У чэрвені 1992 г., каб дасягнуць шматпартыйнага ўрада ў Кігалі, РПФ абвесціў спыненне агню і пачаў перамовы з урадам Руанды ў Арушы ў Танзаніі[57]. У пачатку 1993 г. некалькі экстрэмісцкіх груп хуту сфарміраваліся і пачалі кампанію празмернай жорсткасці ў дачыненні да тутсі[58]. РПФ адказаў на гэта спыненнем мірных перамоў і масіўнай атакай, захапіўшы вялікую колькасць зямель на поўначы краіны[59]. Урэшце мірныя перамовы аднавіліся ў Арушы; у выніку былі заключаны некалькі пагадненняў, вядомыя пад назвай «Арушскія пагадненні», у жніўні 1993 г. Яны далі РПФ месцы ў Падзеленым Пераходным Урадзе (ППУ) і ў нацыянальнай арміі[60][61]. Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе (МААНпР) — міратворчыя сілы — прыехала ў краіну, а РПФ былі дадзеныя месцы ў нацыянальным парламенце ў Кігалі на час падрыхтоўкі ППУ[62].

Рух «Моц хуту»[правіць | правіць зыходнік]

У першыя гады рэжыму Хабіарымана назіраўся сур’ёзны эканамічны рост і змяншэнне жорсткасці ў дачыненні тутсі[44]. Аднак многія бескампрамісныя ненавіснікі тутсі засталіся на кіруючых пасадах, уключаючы сям’ю першай лэдзі Агаты Хабіарымана, якая была вядомая як аказу або клан Мадам[63], і Прэзідэнт абапіраўся на іх ва ўсталяванні і ўмацаванні рэжыму[64]. Калі РПФ уварваўся ў краіну ў 1990 г., Хабіарымана і яго найбліжэйшыя людзі спужаліся пагрозы з боку тутсі і распрацавалі анты-тутсі ідэалогію[65], якая стала вядомай пад назвай «Моц хуту»[66]. Група ваенных афіцэраў і членаў урада заснавала часопіс з назвай «Кангура», які хутка стаў папулярны ў краіне[67]. Там публікавалася анты-тутсі прапаганда, уключаючы Дзесяць Запаведзяў Хуту — вялікі спіс расісцкіх рэкамендацый, у якім хуту, які жаніўся з тутсі, называўся «здраднікам»[68]. У 1992 г. дзяржаўная эліта стварыла партыю Кааліцыя для Абароны Рэспублікі(англ.) бел. (КдАР), якая была звязана з кіруючай партыяй, але мела больш правы характар і рэгулярна крытыкавала Прэзідэнта за яго «мяккасць» у барацьбе з РПФ[69].

Пасля дасягнутага ў 1992 г. спынення агню паміж Хабіарымана і РПФ значная колькасць экстрэмістаў ва ўрадзе Руанды і арміі пачала актыўна ствараць змову супраць Прэзідэнта, бо баялася магчымага прыходу тутсі ва ўрад[70]. Хабіарымана паспрабаваў зрынуць іх з кіруючых армейскіх пазіцый, але дасягнуў поспеху толькі часткова; прадстаўнікі аказу Аўгусцін Ндзіндзілійімана і Тэанестэ Багасара засталіся на магутных пасадах, забяспечваючы прыхільнікаў палітыкі «жорсткай лініі» ўладай[71]. На працягу 1992 г. радыкалы распачалі кампаніі па лакальных забойствах тутсі, якія дасягнулі кульмінацыі ў студзені 1993 г., калі экстрэмісты і мясцовыя хуту забілі каля 300 чалавек[58]. Калі РПФ аднавіў ваенныя дзеянні ў лютым 1993 г., ён згадаў гэтыя забойствы ў якасці асноўнага матыву[72], але гэта прывяло толькі да росту экстрэмізму ў папуляцыі хуту[73].

З сярэдзіны 1993 г. рух «Моц хуту» ўяўляў сабой ужо трэцюю па палітычнай моцы сілу ў палітыцы Руанды (пасля ўрада Хабіарымана і ўмеранай апазіцыі)[66]. Акрамя КдАР, ніводная партыя не заявіла пра падтрымку руху «Моц хуту»[74]. Аднак амаль кожная партыя падзялілася на «ўмеранае» і «моцнае» крылы, а прадстаўнікі кожнага лагера імкнуліся займець легітымнае лідарства ў сваіх партыях[74]. Нават кіруючая партыя мела «моцнае» крыло, якое пераважна складалася з тых, хто быў супраць намаганняў Хабіарымана па дасягненні міру з РПФ[75]. Некалькі радыкальных узброеных фарміраванняў (міліцыя), пераважна з моладзі, уваходзілі ў склад «моцных» крылаў партый; гэта былі Інтэрахамве, якія былі часткаю кіруючай партыі[76], і КдАР-аўскія Імпузамугамбі[77]. Моладзевая міліцыя пачала актыўна ўчыняць разню па ўсёй краіне[78]. Армія Руанды рыхтавала міліцыю, калі-нікалі разам з французскай арміяй, якая не ведала сапраўднай мэты стварэння такіх фарміраванняў[77].

Прэлюдыя[правіць | правіць зыходнік]

Падрыхтоўка да генацыду[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыкі не згаджаюцца ў меркаваннях наконт канкрэтнай даты, калі ідэя «канчатковага вырашэння праблемы» (забойства ўсіх тутсі ў Руандзе) была ўпершыню вынесена на абмеркаванне. Жэрар Пруньё датуе яе 1992 г., калі Хабіарымана пачаў весці перамовы з РПФ[79], а журналіст Лінда Мэлверн(англ.) бел. лічыць, што гэта адбылося раней — у 1990 г. — адразу пасля ўварвання РПФ[80]. Армія пачала ўзбройваць грамадзянскіх халоднай зброяй (напрыклад, мачэтэ) з 1990 г. і вучыць моладзь хуту біцца; афіцыйнай прычынай для гэтага абвяшчалася праграма «грамадзянскай абароны», скіраваная на супраціўленне РПФ[81], аднак тая ж самая зброя пазней выкарыстоўвалася ў ажыццяўленні генацыду[82]. Руанда таксама закупіла вялікую колькасць гранат і амуніцыі ў канцы 1990 г.; падчас адной са здзелак будучы Генеральны сакратар ААН Бутрас Бутрас-Галі, выконваючы тады абавязкі Міністра замежных спраў Егіпта, спрыяў продажу ў Руанду вялікай партыі егіпецкай зброі[83]. Сілы Абароны Руанды (САР) нарошчвалі колькасць асабовага саставу ў гэты перыяд, павялічваючы колькасць арміі з 10 000 да амаль 30 000 салдат за адзін год[81]. Новыя рэкруты часта мелі праблемы з дысцыплінай[81]; пачала назірацца істотная розніца паміж элітнымі Прэзідэнцкай Гвардыяй і Жандармерыяй, якія праходзілі доўгія і цяжкія трэніроўкі, і звычайнымі жаўнерамі, якія праходзілі мінімальнае навучанне[84].

У сакавіку 1993 г. «Моц хуту» склала спіс «здраднікаў», якіх прадстаўнікі руху планавалі забіць, прычым, магчыма, імя Прэзідэнта Хабіарымана было ў гэтым спісе[75]; КдАР публічна абвінавачвала Прэзідэнта ў здрадзе[75]. Прадстаўнікі анты-тутсі эліты таксама лічылі, што нацыянальная радыёстанцыя «Radio Rwanda» стала занадта ліберальнай і лаяльнай да апазіцыі; у хуткім часе яны заснавалі новую радыёстанцыю — «Свабоднае радыё і тэлебачанне тысячы ўзгоркаў» (RTLMC), змест вяшчання якой складаўся з сумесі расісцкай прапаганды, абсцэнных жартаў і музыкі, прычым радыё хутка стала вельмі папулярным па ўсёй краіне[85]. На працягу 1993 г. радыкалы імпартавалі мачэтэ ў колькасцях, якія значна перавышалі сельскагаспадарчыя патрэбнасці, тое ж адбывалася і з іншымі прыладамі, якія маглі выкарыстоўвацца ў якасці зброі: нажамі, піламі і нажніцамі[86]. Гэтыя інструменты пачалі распаўсюджвацца па краіне, нібыта ў мэтах сеткі грамадзянскай абароны[86].

У кастрычніку 1993 г. Прэзідэнт Бурундзі Мельхіёр Ндадае, які быў абраны ў чэрвені як першы ў гісторыі краіны Прэзідэнт-хуту, быў забіты экстрэмістамі-тутсі з шэрагаў армейскіх афіцэраў[87]. Забойства выклікала рэзананс у Руандзе: сярод хуту зноў узніклі меркаванні, што тутсі — іх ворагі і ім няма даверу[88]. КдАР і «Моцныя» крылы іншых партый зразумелі, што яны могуць выкарыстоўваць сітуацыю ў сваіх мэтах[88]. Ідэя «канчатковага вырашэння», якая ўпершыню выказвалася ў 1992 г. і пакінула значны ўплыў на палітычныя эліты, пачала актына распрацоўвацца і планавацца імі[88]. Яны нагняталі атмасферу ў папуляцыі хуту, каб распачаць забойствы, спекулюючы на публічных выступах пасля забойства Ндадае, прапагандзе RTLMC і традыцыйнай лаяльнасці руандыйцаў да ўлады[88]. Лідары «моцных» крылаў партый пачалі ўзбройваць Інтэрахамве і іншыя міліцэйскія падраздзяленні аўтаматамі AK-47 і іншай стралковай зброяй; раней жа ўзбраенне вялося толькі мачэтэ ды іншай традыцыйнай халоднай зброяй і прыладамі[89].

Забойства Хабіарымана[правіць | правіць зыходнік]

6 красавіка 1994 г. самалёт, на борце якога знаходзіліся Жувеналь Хабіарымана і Сіпрыен Нтар'яміра (Прэзідэнт Бурундзі, які быў хуту), быў збіты падчас падрыхтоўкі да пасадкі ў Кігалі. Пры гэтым загінулі ўсе, хто былі ў самалёце. Спачатку ў адказнасці за напад абвінавачваліся і РПФ, і экстрэмісты-хуту. Праз пэўны час даследаванне ўрада Руанды абвінаваціла экстрэмістаў-хуту з шэрагаў арміі Руанды[90]. У студзені 2012 г. французскае даследаванне пацвердзіла, што ракетны агонь, які прывёў да знішчэння самалёта Прэзідэнта Руанды «не мог весціся з ваеннай базы, занятай тутсі на чале з Кагамэ»[91]. Нягледзячы на разыходжанні ў версіях наконт выканаўцаў тэракта, большасць даследчыкаў сыходзіцца на думцы, што забойства двух Прэзідэнтаў-хуту стала каталізатарам генацыду.

Вечарам 6 красавіка (пасля смерці Хабіарымана) быў сфарміраваны крызісны камітэт, які складаўся з генерал-маёра Аўгусціна Ндзіндзілійімана, палкоўніка Тэанестэ Багасары і іншых вышэйшых армейскіх афіцэраў[92]. Камітэт узначальваўся Багасарам, нягледзячы на тое, што ў яго склад уваходзіў вышэйшы па званні Ндзіндзілійімана[93]. Прэм'ер-міністр Агата Увілінгійімана(руск.) бел., у адпаведнасці з законам, пасля смерці Прэзідэнта павінна была пераняць найвышэйшую выканаўчую ўладу ў Руандзе[94], але камітэт адмовіўся ёй падпарадкоўвацца[94]. Рамэа Далер(руск.) бел., камандуючы сіламі МААНпР, сустрэўся з прадстаўнікамі камітэта той жа ноччу і запатрабаваў, каб камітэт прызнаў уладу Увілінгійімана, але Багасара адмовіўся гэта зрабіць, спасылаючыся на тое, што Увілінгійімана не «забяспечыць дабрабыт руандыйскага народа» і будзе «няздольнай кіраваць нацыяй»[94]. Камітэт таксама апраўдаў сваё існаванне неабходнасцю забяспечваць грамадска-палітычную стабільнасць пасля смерці Прэзідэнта[94]. Багасара спрабаваў пераканаць МААНпР і РПФ[95], што камітэт дзейнічае, каб стрымліваць Прэзідэнцкую Гвардыю, якая, па словах прадстаўнікоў камітэта, «выйшла з-пад кантролю»[96], і каб забяспечваць выкананне Арушскіх пагадненняў[94].

Забойства ўмераных лідараў[правіць | правіць зыходнік]

МААНпР адправіў у якасці эскорту 10 бельгійскіх салдат да прэм'ер-міністра Увілінгійімана, каб суправадзіць яе ў офісы «Radio Rwanda» для выканання звароту да нацыі[97]. Гэта, аднак, не ўдалося, бо Прэзідэнцкая Гвардыя вельмі хутка ўсталявала кантроль над радыёстанцыяй і не дазволіла Увілінгійімана прамаўляць у прамым эфіры[97]. Пазней зранку некалькі салдат і натоўп, які складаўся з грамадзянскіх асоб, абяззброілі бельгійскую ахову Увілінгійімана, прымусіўшы яе скласці зброю[98]. Пасля гэтага Увілінгійімана і яе муж былі забіты, але іх дзеці здолелі выжыць: яны схаваліся за мэбляй, а потым былі ўратаваны сенегальскім афіцэрам МААНпР Мбае Дыанем(руск.) бел.[99]. 10 бельгійцаў былі забраны на ваенную базу «Camp Kigali», дзе з іх здзекаваліся, іх катавалі і забілі[100]. Маёр Бернард Нтуяхага(англ.) бел., які камандаваў падраздзяленнем Прэзідэнцкай Гвардыі, якоя здзейсніла гэтыя забойствы, быў прысуджаны да 20 гадоў пазбаўлення свабоды бельгійскім судом у 2007 г.[101]

Але забойствам Увілінгійімана ўсё не скончылася: экстрэмісты правялі ноч з 6 красавіка на 7 красавіка на вуліцах Кігалі са спісамі вядомых умераных палітыкаў і журналістаў, каб забіць іх[102][98]. У спіс ахвяр таго вечара ўваходзілі наступныя значныя асобы: Прэзідэнт Канстытуцыйнага Суда Джозеф Каваруганда(англ.) бел., Міністр Сельскай гаспадаркі Фрэдэрык Нзамурамбаха, лідар Ліберальнай Партыі Ландвалд Ндасінгва і яго канадская жонка і галоўны перамоўшчык у Арушы Баніфацый Нгулінзіра[97]. Некалькі ўмераных палітыкаў выжылі, у тым ліку прэм'ер-міністр-дэлегат Фаустын Твагірамунгу(англ.) бел.[103], але ў цэлым ліквідацыя ўмераных палітыкаў і журналістаў прайшла паспяхова: да поўдня 7 красавіка ўсе ўмераныя палітычныя лідары Руанды ці былі мёртвыя, ці схаваліся, такім чынам магчымасць сфарміраваць умераны ўрад была згублена[104]. Бадай што адзіным выключэннем быў новы начальнік штаба арміі Марсель Гацінзі(англ.) бел.: кандыдат Агюстэн Бізімунгу(англ.) бел., які быў высунуты на гэту пасаду з прапанов Багасары, быў адхілены крызісным камітэтам, таму Багасара быў вымушаны згадзіцца на прызначэнне Гацінзі[105]. Гацінзі спрабаваў дамагчыся неўмяшання арміі ў генацыд[106] і дамагчыся спынення агню з РПФ[107], але ён меў толькі абмежаваны кантроль над сваімі войскамі і быў заменены радыкальным Агюстэнам Бізімунгу ўсяго толькі праз 10 дзён[106].

Генацыд[правіць | правіць зыходнік]

Непасрэдна генацыд — масавыя забойствы тутсі на этнічнай глебе — пачаўся праз некалькі гадзін пасля смерці Хабіарымана[108]. Ваенныя лідары ў правінцыі Гісенйі — аплоце аказу — ад самога пачатку былі найбольш арганізаваныя і заклікалі за сабой вялікую колькасць Інтэрахамве і грамадзянскіх хуту; камандзіры паведамілі пра прэзідэнцкую смерць і абвінавацілі РПФ у ліквідацыі самалёта, затым яны загадалі натоўпу «пачаць сваю працу» і «не шкадаваць нікога», уключаючы дзяцей[109]. На працягу 7 красавіка забойствы распаўсюдзіліся на правінцыі Ругенгеры, Кібуе, Кігалі, Кібунга, Гікангара і Цьянгугу[110], прычым у кожным выпадку мясцовыя афіцыйныя асобы, выконваючы загады з Кігалі, распаўсюджвалі сярод насельніцтва чуткі аб тым, што РПФ забіў Прэзідэнта, а потым заклікалі людзей пачаць забіваць тутсі[111]. Папуляцыя хуту, якая праходзіла падрыхтоўку і ўзбраенне на працягу папярэдніх месяцаў і прытрымлівалася сталай руандыйскай культуры беспярэчнага падпарадкавання ўладам, выконвала гэтыя заклікі без пытанняў[112]. У пачатку генацыду было толькі некалькі забойстваў у правінцыях Гітарама і Бутарэ[111], бо іх губернатары займалі ўмераную палітычную пазіцыю і былі супраць гвалту: у Гітараме генацыд пачаўся 9 красавіка[113], у Бутарэ — 19 красавіка, гэта адбылося пасля арышту і забойства губернатара-тутсі Жана Батыста Хабіарымана(англ.) бел.[114]. Генацыд не закрануў тэрыторыі, якія знаходзіліся пад кантролем РПФ, уключаючы часткі правінцый Б'юмба і ўсходняй Ругенгеры[115].

На працягу рэшты красавіка і пачатку мая Прэзідэнцкая Гвардыя, жандармерыя і моладзевая міліцыя з дапамогай мясцовага насельніцтва працягвалі забойствы ў вельмі вялікіх колькасцях[115]: за першыя 6 тыдняў генацыду да 800 000 руандыйцаў былі забіты[115] — такім чынам хуткасць забойстваў была ў 5 разоў вышэйшая хуткасці забойстваў падчас халакосту[115]. Мэтай было забіць усіх тутсі, якія пражывалі ў Руандзе[116], прычым, з прычыны адсутнасці арміі РПФ, не было іншых сіл, каб спыніць ці прынамсі запаволіць забойствы[115]: мясцовая апазіцыя была ўжо вынішчана, а МААНпР забаранялася ўжываць любую зброю, акрамя выпадкаў самаабароны[117]. На сяле, дзе тутсі і хуту жылі побач і сем'і ведалі адна адну, хуту было лёгка знайсці і забіць сваіх суседзяў-тутсі[115]. У горадзе, дзе не было такога шчыльнага кантакту паміж насельніцтвам, ідэнтыфікацыя ажыццяўлялася з выкарыстаннем блок-пастоў, на якіх дзяжурылі ваенныя і Інтэрахамве: кожны чалавек, калі перасякаў блок-пост мусіў паказаць нацыянальную ідэнтыфікацыйную картку, у якой пазначалася этнічная прыналежнасць, і кожы, хто меў пячатку «тутсі», вынішчаўся адразу жа[115]. Многія хуту таксама былі забіты праз шматлікія прычыны, уключаючы сімпатыю да ўмераных апазіцыйных партый, прафесійную прыналежнасць да журналістаў або проста за тое, што мелі «знешнасць тутсі»[115].

РПФ павольна, але стабільна пашыраў падкантрольную тэрыторыю на поўначы і ўсходзе краіны, спыняючы забойствы на занятых тэрыторыях[115]. Такім чынам генацыд быў эфектыўна спынены ў красавіку на землях правінцый Ругенгеры, Б'юмба, Кібунга і Кігалі[115]. На працягу красавіка забойствы былі спынены ў аплотах аказу — на захадзе Ругенгеры і Гісенйі — але амаль усе тутсі ўжо былі забіты ў гэтых рэгіёнах[115]. Вялікая колькасць хуту ў правінцыях, заваяваных РПФ, збеглі, бо баяліся пераследу з боку арміі РПФ за генацыд[118]. 500 000 жыхароў Кібунга перайшлі праз мост Русума, які злучае Руанду і Танзанію, за некалькі дзён у канцы красавіка[119] і знайшлі прытулак у лагерах ААН, якія фактычна кантраляваліся лідарамі зрынутага рэжыму хуту[120] на чале з былым губернатарам правінцыі Кібунга[121].

У астатніх правінцыях забойствы працягваліся ўвесь май і чэрвень, хоць яны і сталі менш шматлікімі, нават спарадычнымі[115]: большасць тутсі ўжо была забітая на гэтых землях, а мясцовы ўрад жадаў схавацца ў нарастаючай анархіі і заахвоціць насельніцтва бараніць краіну ад РПФ[122]. 23 чэрвеня каля 2500 салдат ААН (на чале з французскімі падраздзяленнямі) увайшлі ў паўднёва-заходнюю Руанду, ажыццяўляючы аперацыю «Біруза»[123]. Афіцыйна гэта была гуманітарная місія, але салдаты не здолелі захаваць вялікаю колькасць людзей[124]. Генацыдальныя ўлады адкрыта віталі французаў, размяшчаючы сцягі Францыі на сваіх транспартных сродках, але працягвалі выразаць тутсі, якія выйшлі з падполля ў надзеі на абарону ад хуту з боку «Бірузы»[124]. У ліпені РПФ цалкам скончыў сваё заваяванне краіны за выключэннем толькі зоны, якая знаходзілася пад кантролем аперацыі «Біруза». РПФ узяў Кігалі 4 ліпеня[125], а Гісенйі і рэшту паўночнага захаду — 18 ліпеня[126]. Генацыд быў скончаны, але, як гэта раней адбылося ў Кібунга, папуляцыя хуту масава кінулася на ўцёкі: у гэты раз у Заір на чале з Багасарам і іншымі лідарамі[127].

Наступствы[правіць | правіць зыходнік]

Дэмаграфічная крывая Руанды за 1961—2003 гады

Пасля генацыду колькасць тутсі скарацілася да некалькіх соцень тысяч. Пры гэтым сярод іх было шмат удоў і сірот. Паколькі многія жаншчыны-тутсі падвяргаліся сэксуяльнай эксплуатацыі, павялічалася колькасць жаншчын, хворых на СНІД. Яшчэ адна праблема дзеці, народжаныя ў выніку гвалту, папаўнялі колькасць сірот, бо ад іх нярэдка адмаўляліся маці.

Генацыд 1994 г. сур'езна падарваў прэстыж Руанды, міратворчых сіл ААН і вядучых краін свету, якія занялі нейтральнае становішча, а таксама асноўных цэркваў хрысціянства, якія ня асудзілі братазабойства.

Праблема генацыду ў Руандзе была адлюстравана ў літаратуры і кінематаграфіі. Сярод прыкладаў творчасці, прысвечанай падзеям 1994 г. ў Руандзе можна ўзгадаць фільм «Паціснуць руку Д'яблу» (Shake Hands with the Devil) (2007 г.) і кнігу відавочцы падзей Іммакюле Ілібагіза «Выжыла для таго каб паведаміць: Знайсці Бога падчас Халакоста ў Руандзе» (Left to Tell: Discovering God Amidst the Rwandan Holocaust) (2006 г.).

Суд над арганізатарамі генацыду[правіць | правіць зыходнік]

Суды над арганізатарамі і удзельнікамі генацыду пачаліся ў другой палове 1990-х гг..[128] Пазней для расследавання злачынстваў 1994 г. ААН быў створаны Міжнародны трыбунал па расследаванню злачынстваў у Руандзе (International Criminal Tribunal for Rwanda), які дзейнічаў у Танзаніі ў г. Аруша. Міжнародны трыбунал судзіў арганізатараў, а мясцовыя суды Руанды радавых удзельнікаў генацыду..[129] 22 асобы адказныя за арганізацыю генацыду былі публічна пакараны смерцю.[130] З 2003 г. многім удзельнікам генацыду, якія прызналі сваю віну, скарацілі тэрмін турэмнага зняволення, а ў 2007 г. ў Руандзе было адменена смяротнае пакаранне,[131] і з гэтага часу удзельнікам генацыду даюць пажыццевае турэмнае зняволенне. Суду падвергліся нават каталіцкія святары і манахіні з Еўропы, звычайна, у сувязі з распаўсюджаннем экстрэмісцкай прапаганды альбо з супрацоўніцтвам з забойцамі, для якіх ахвяры генацыду запіраліся ў царкве, дзе яны шукалі паратунку, а знаходзілі смерць[132].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Глядзі, напрыклад, Rwanda: How the genocide happened, BBC, якое за 1 красавіка 2004 г. падае колькасцю ахвяр 800 000, і OAU sets inquiry into Rwanda genocide, Africa Recovery, Выд. 12 1#1 (Жнівень 1998), с. 4, якое дэкларуе колькасць ахвяр у дыяпазоне паміж 500 000 і 1 000 000. Сем з дзесяці тутсі былі забіты.
  2. http://rt.com/op-edge/real-genocide-rwanda-hutu-extremist-848/
  3. Chrétien, 2003, p. 44
  4. 4,0 4,1 4,2 Mamdani, 2002, p. 61
  5. Chrétien, 2003, p. 58
  6. Prunier, 1999, p. 16
  7. Luis, J. R.; et al. (2004). "The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations". American Journal of Human Genetics 74 (3): 532–544. doi:10.1086/382286. PMC 1182266. PMID 14973781. (Errata)
  8. Mamdani, 2002, p. 58
  9. Chrétien, 2003, p. 69
  10. Shyaka, pp. 10–11
  11. Mamdani, 2002, p. 52
  12. Chrétien, 2003, pp. 88–89
  13. Chrétien, 2003, p. 482
  14. 14,0 14,1 Chrétien, 2003, p. 160
  15. Dorsey, 1994, p. 38
  16. 16,0 16,1 16,2 Mamdani, 2002, p. 69
  17. Prunier, 1999, pp. 13–14
  18. Appiah, Gates, p. 218
  19. Prunier, 1999, p. 25
  20. Bruce D. Jones, Peacemaking, S. 17 f; Carsten Heeger, Die Erfindung, S. 23–25.
  21. Prunier, 1999, pp. 23–24
  22. Chrétien, 2003, pp. 217–218
  23. Prunier, 1999, pp. 25–26
  24. Prunier, 1999, p. 26
  25. Chrétien, 2003, p. 260
  26. 26,0 26,1 Prunier, 1999, p. 27
  27. Prunier, 1999, pp. 28–29
  28. Chrétien, 2003, pp. 276–277
  29. Prunier, 1999, p. 35
  30. Gourevitch, 2000, pp. 56–57
  31. Prunier, 1999, pp. 31–32
  32. 32,0 32,1 Prunier, 1999, p. 43
  33. 33,0 33,1 Prunier, 1999, pp. 43–44
  34. Prunier, 1999, pp. 45–46
  35. Gourevitch, 2000, pp. 58–59
  36. Prunier, 1999, pp. 48–49
  37. 37,0 37,1 Prunier, 1999, p. 51
  38. Gourevitch, 2000, p. 60
  39. Prunier, 1999, p. 53
  40. Mamdani, 2002, pp. 160–161
  41. Prunier, 1999, pp. 63–64
  42. 42,0 42,1 Prunier, 1999, pp. 55–56
  43. Prunier, 1999, p. 62
  44. 44,0 44,1 Prunier, 1999, pp. 74–76
  45. Prunier, 1999, p. 4
  46. Kinzer, 2008, p. 47
  47. Kinzer, 2008, pp. 51–52
  48. Melvern, 2004, p. 14
  49. Prunier, 1999, pp. 94–95
  50. Prunier, 1999, pp. 95–96
  51. Prunier, 1999, p. 96
  52. Melvern, 2000, pp. 27–30
  53. Prunier, 1999, pp. 114–115
  54. Prunier, 1999, pp. 117–118
  55. Prunier, 1999, p. 120
  56. Prunier, 1999, p. 135
  57. Prunier, 1999, p. 150
  58. 58,0 58,1 Prunier, 1999, pp. 173–174
  59. Prunier, 1999, pp. 174–177
  60. Prunier, 1999, pp. 190–191
  61. Prunier, 1999, p. 187
  62. Dallaire, 2005, pp. 126–131
  63. Prunier, 1999, p. 85
  64. Melvern, 2004, p. 12
  65. Prunier, 1999, p. 108
  66. 66,0 66,1 Prunier, 1999, p. 188
  67. Melvern, 2004, p. 49
  68. Melvern, 2004, p. 50
  69. Prunier, 1999, p. 128
  70. Prunier, 1999, p. 166
  71. Prunier, 1999, p. 167
  72. Prunier, 1999, p. 174
  73. Prunier, 1999, p. 180
  74. 74,0 74,1 Prunier, 1999, pp. 181 182
  75. 75,0 75,1 75,2 Prunier, 1999, p. 182
  76. Dallaire, 2005, p. 129
  77. 77,0 77,1 Prunier, 1999, p. 165
  78. Melvern, 2004, p. 25
  79. Prunier, 1999, p. 169
  80. Melvern, 2004, p. 19
  81. 81,0 81,1 81,2 Melvern, 2004, p. 20
  82. Prunier, 1999, p. 243
  83. Melvern, 2000, pp. 31 32
  84. Dallaire, 2005, p. 69
  85. Prunier, 1999, p. 189
  86. 86,0 86,1 Melvern, 2004, p. 56
  87. Prunier, 1999, p. 199
  88. 88,0 88,1 88,2 88,3 Prunier, 1999, p. 200
  89. Dallaire, 2005, p. 143
  90. TIME , TIME . Праверана 30 мая 2011.
  91. Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide, January 10, 2012
  92. Dallaire, 2005, pp. 222–223
  93. Melvern, 2004, p. 137
  94. 94,0 94,1 94,2 94,3 94,4 Dallaire, 2005, p. 224
  95. Dallaire, 2005, p. 225
  96. Dallaire, 2005, p. 223
  97. 97,0 97,1 97,2 Dallaire, 2005, p. 230
  98. 98,0 98,1 Prunier, 1999, p. 230
  99. Dallaire, 2005, p. 245
  100. Gourevitch, 2000, p. 114
  101. Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers (July 4, 2007). Праверана 30 верасня 2012.
  102. Dallaire, 2005, p. 231
  103. Prunier, 1999, p. 231
  104. Dallaire, 2005, p. 232
  105. Melvern, 2004, p. 139
  106. 106,0 106,1 Prunier, 1999, p. 229
  107. Dallaire, 2005, p. 292
  108. Melvern, 2004, p. 165
  109. Melvern, 2004, p. 164
  110. Prunier, 1999, p. 236
  111. 111,0 111,1 Melvern, 2004, p. 169
  112. Prunier, 1999, pp. 244 245
  113. Melvern, 2004, p. 195
  114. Melvern, 2004, pp. 209 210
  115. 115,00 115,01 115,02 115,03 115,04 115,05 115,06 115,07 115,08 115,09 115,10 115,11 Prunier, 1999, p. 261
  116. Prunier, 1999, p. 248
  117. Dallaire, 2005, p. 233
  118. Prunier, 1999, p. 312
  119. Dallaire, 2005, p. 336
  120. Prunier, 1999, pp. 313–314
  121. Dallaire, 2005, p. 337
  122. Melvern, 2004, p. 236
  123. Prunier, 1999, p. 291
  124. 124,0 124,1 Prunier, 1999, p. 292
  125. Dallaire, 2005, p. 459
  126. Prunier, 1999, pp. 298–299
  127. Prunier, 1999, p. 316
  128. «Rwanda still searching for justice» by Robert Walker, BBC News, March 30, 2004
  129. «Justice and Responsibility» chapter in «Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda», Human Rights Watch, 1999
  130. Simmons, Ann M.. Rwanda Executes 22 for '94 Genocide Roles , Los Angeles Times (25 April 1998).
  131. «Rwanda's ban on executions helps bring genocide justice», Reuters via CNN, July 27, 2007
  132. Священник из Бельгии обвинен в геноциде в Руанде

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]