Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка

Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Republic of South Africa
Republiek van Suid-Afrika¹

Сцяг Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі Герб Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі -29.166667, 24.916667
Дэвіз: «!ke e: ǀxarra ǁke» (ц'хам)  «Розныя людзі аб'ядноўваюцца»»
Нацыянальны гімн Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі
Дата незалежнасці	31 мая 1961 (ад Вялікабрытаніі)
Афіцыйная мова	англійская, афрыкаанс, венда, зулу, коса, ндэбеле, сваці, паўночны сота, сесота, тсвана і тсонга
Сталіца	Кейптаўн (заканадаўчая) Прэторыя (адміністрацыйная) Блумфантэйн (судовая)
Найбуйнейшыя гарады	Іаганесбург, Кейптаўн, Дурбан, Прэторыя
Форма кіравання	Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт Віцэ-прэзідэнт	Джэйкаб Зуму Кгалема Матлантэ
Плошча • Усяго • % воднай паверхні	24-я ў свеце 1 219 912 км² малаважны
Насельніцтва • Ацэнка (2010) • Шчыльнасць	49 991 300 чал. (25-я) 41 чал./км²
ВУП   • Разам (2009)   • На душу насельніцтва	$505,2 млрд  (26-ы) $10 243
ІРЧП (2009)	0,683 (сярэдні) (129-ы)
Валюта	Паўднёваафрыканскі рэнд
Інтэрнэт-дамен	.za
Тэлефонны код	+27
Часавы пояс	+2

Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка (ПАР) — краіна ў Паўднёвай Афрыцы. На поўначы гранічыць з Намібіяй, Батсванай і Зімбабве, на паўночным усходзе з Мазамбікам і Свазілендам; дзяржава Лесота цалкам акружана ПАР.

Сталіцы краіны — Прэторыя (адміністратыўная), Кейптаўн (заканадаўчая), Блумфантэйн (судовая). Самы вялікі горад краіны Іаганесбург.

Самая развітая краіна Афрыкі. Адна з самых неаднародных у этнічным плане краін кантынента.

Гісторыя

Старажытнае насельніцтва ПАР — плямёны бушменаў і гатэнтотаў. Да пачатку XVII ст. большая частка тэрыторыі ПАР засялілі плямёны банту: зулу, коса. Матабеле і інш. Першы еўрапеец, які наведаў у 1487—1488 гг. Паўднёвую Афрыку, — партугальскі мараплавец Б.Дыяш. У 1654 г. прадстаўнік галандскай Ост-індскай кампаніі Я.Рыбек заснаваў каля мыса Добрай Надзеі пасяленне Капстад (англ. Кейптаўн — горад каля мыса). У 1680-я гады да галандскіх пасяленцаў далучылася група французскіх гугенотаў, якія выратаваліся ад рэлігійных праследаванняў на радзіме. У выніку ўзнікла новая этнічная супольнасць — буры (афрыканеры), якія размаўлялі на блізкай да галандскай, але асобнай мове — афрыкаанс. Ад шлюбаў бураў з гатэнтотамі ўзнікла супольнасць «метысаў» — т.зв. каляровых. Рух бураў ва ўнутраныя раёны Афрыкі прывёў да сутыкнення з народам коса. У выніку т.зв. каырскіх войнаў (1770 — 1860-я гг.) землі коса далучаны да Капскай калоніі. У пачатку XIX ст. адзін з правадыроў зулу — Чака стварыў зулускую дзяржаву з моцнай арміяй. У 1806 г. Капскую калонію захапіла Вялікабрытанія. Незадаволенасць бураў брытанскім панаваннем прывяла ў 1836—1837 гг. да «Вялікага трэка» — перасялення часткі бураў на чале з П.Рэтыфам на свабодныя землі. У снежні 1838 г. буры на чале з А.Прэторыусам разбілі зулускае войска і стварылі ў 1839 г. на захопленых у зулусаў землях рэспубліку Наталь, якую Вялікабрытанія анексіравала ў 1843 г. (з 1856 г. калонія). Пазней створаны іншыя бурскія рэспублікі: Аранжавая свабодная дзяржава (АСД, 1848) і Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка (Трансвааль, 1852). У 1879 г. англічане канчаткова падпарадкаваді зулу і да 1880-х гадоў наблізіліся да бурскіх рэспублік. Спроба англічан захапіць іх скончылася паражэннем брытанскіх войск пры Маджубе (1881), што прымусіла Вялікабрытанію прызнаць незалежнасць АСД і Трансваалья. У 1880-я гады ў Капскай калоніі выяўлены буйныя паклады золата, у Трансваалі — алмазаў, што спрыяла хуткаму іх развіццю і прытокаў імігрантаў, з Еўропы. У выніку англа-бурскай вайны 1899—1902 гг. Вялікабрытанія захапіла АСД і Трансвааль і ператварыла іх у свае пратэктараты. Паводле прынятага ў 1909 г. брытанскім парламентам закона 31 мая 1910 г. Капская калонія, Наталь і бурскія рэспублікі аб'яднаны ў Паўднёва-Афрыканскі Саюз (ПАС) з правамі дамініёна — самакіравальнай краіны ў складзе Брытанскай Садружнасці. Першыя ўрады ПАС узначальвалі лідэры Паўднёва-афрыканскай партыі (ПАП) Л.Бота (1910—1919 гг.) і Я.Х.Смэтс (1919—1924 гг.). Кіраўніцтва ПАС ажыццяўляла палітыку дыскрымінацыі нябелага насельніцтва (78,5 % насельніцтва кріны ў 1910 г.), асабліва жорсткую ў дачыненні да карэнных афрыканцаў (67 % насельніцтва). У 1913 г. прыняты закон, які замацоўваў за афрыканцамі толькі 13 % тэрыторыі краіны ў 264 рэзерватах. Дыскрымінацыя павялічылася пасля прыходу ў 1924 г. да ўлады Нацыяналістычнай партыі (НП), урад якой на чале з Дж.Герцагам (1924—1933 гг.) прыняў у 1924—1926 гг. законы, што пазбавілі афрыканцаў права займацца кваліфікаванай працай. У 1931 г. ПАС атрымала пэўную самастойнасць у знешняй палітыцы. У 1933 г. створаны аб'яднаны ўрад НП і ПАП на чале з Герцагам і Смэтсам, а ў 1934 г. абедзве партыі злучыліся ў Аб'яднаную партыю. У 1935 г. найбольш кансерватыўныя члены былой Нацыяналістычнай партыі аднавілі «ачышчаную» НП на чале з Д.Ф.Маланам. У 2-ю сусветную вайну ўрад Смэтса (1939—1948 гг.) накіраваў на фронт больш за 300 тысяч чалавек, якія змагаліся ў складзе брытанскіх войск супраць Трэцяга Рэйзу і фашысцкай Італіі. На выбарах у маі 1948 г. перамагла НП. Яе ўрады Малана (1954—1958 гг.) і Х.Ф.Фервуда (1958—1966 гг.) ажыццяўлялі дактрыну апартэіду — жорсткую дыскрымінацыю ўсіх нябелых. Афрыканцаў прымусова высялялі з гарадоў у спецыяльныя пасяленні (лакацыі), у 1957 г. ім канчаткова забаранілі займацца кваліфікаванай працай; у 1959 г. ліквідавана сістэма місіянерскіх школ, што пазбавіла афрыканцаў магчымасці атрымаць добрую адукацыю, забаронены і міжрасавыя шлюбы. Усё гэта выклікала масавыя пратэсты. 21 сакавіка 1960 г. паліцыя расстраляла дэманстрацыю афрыканцаў у Шарпевілі. Неўзабаве забаронена буйнейшая афрыканскаяпалітычная арганізацыя — Афрыканскі нацыянальны кангрэс (АНК), яго лідэры на чале з Н.Мандэлам арыштаваны.

31 мая 1961 г. абвешчана Паўднёва-Афр.ыканская Рэспубліка, краіна выйшла з Садружнасці. З-за палітыкі апартэіду ў 1962 г. Генеральная асамблея ААН заклікала ўсіх сваіх членаў да ўвядзення эканамічных санкцый і разрыву дыпламатычных адносін з ПАР. У час прэм'ерства Б.І.Форстэра (1966—1978 гг.) афрыканскія рэзерваты аб'яднаны паводле этнічных прыкмет у 10 хаўмлендаў («айчын»), некаторыя з якіх (Транскей, Сіскей, Венда і Бапутатсван) абвешчаны «незалежнымі» дзяржавамі, што яшчэ больш пагоршыла становішча афрыканцаў. У чэрвені 1976 г. расстрэл паліцыяй дэманстрацыі афрыканскіх школьнікаў прывёў да паўстання ў лакацыі Соўэта. Пашыралася партызанская барацьба ваеннага крыла — «Умконта ве сізве» («Кап'ё нацыі»). Пад націскам выступленняў афрыканцаў і сусветнай супольнасці ўрад П.Боты (1978—1984 гг.) вымушаны быў абвясціць некаторыя рэформы, якія, аднак, не закраналі асноў апартэіду. Новая канстытуцыя 1983 г. пашырала паўнамоцтвы прэзідэнта (з 1984 г. — Бота), каляровыя і азіяты атрымалі права голасу, але карэнныя афрыканцы па-ранейшаму былі пазбаўлены ўсіх грамадзянскіх правоў. Новы прэзідэнт ПАР Ф.В. дэ Клерк (1989—1994 гг.) быў вымушаны абвясціць праграму ліквідацыі апартэіду. У 1990 г. вызвалены Мандэла, легалізаваны АНК і іншыя афрыканскія партыі. У 1991 г. апартэід скасаваны. У выніку перагавораў паміж кіраўніцтвам НП, АНК, зулускай Партыі свабоды Інката і іншымі арганізацыямі ў 1993 г. створаны Пераходны выканаўчы савет, які арганізаваў у красавіку 1994 г. першыя шматрасавыя выбары, на якіх перамог АНК, а яго лідэр Мандэла стаў прэзідэнтам ПАР. Урад Мандэлы (1994—1999 гг.) намеціў асноўныя кірункі развіцця краіны, якія разам з паляпшэннем жыццёвых умоў карэннага насельніцтва ПАР прадугледжваюць захаванне прыватнай маёмасці ўсіх расавых груп, шматукладнасць у эканоміцы, прыцягненне замежных інвестыцый. Гэты курс прадоўжыў пераемнік Мандэлы на пасадзе кіраўніка АНК і краіны Т.Мбекі (з чэрвеня 1999 г.).

Адносіны з Рэспублікай Беларусь

Дыпламатычныя адносіны ўсталяваныя ў 1993. Пасольства Беларусі ў ПАР адкрыта ў 2000.

У апошні час ажывіліся кантакты на розных узроўнях. Прэзідэнты Беларусі і ПАР сустракаліся ў верасні 2006 у Гаване, адбыліся візіты ў Беларусь кіраўнікоў парламента ПАР, міністра замежных спраў, міністра мінеральных рэсурсаў і энергетыкі, іншых высокіх асоб ПАР; міністр замежных спраў Беларусі наведаў ПАР у жніўні 2006. Візіты на вышэйшым узроўні плануюцца на 2008.

У ліпені 2007 беларускім бокам прапанавана пашырыць эканамічнае і навукова-тэхнічнае супрацоўніцтва: стварыць сумесную спадарожнікавую групоўку, пабудаваць на тэрыторыі ПАР наземны комплекс прыёму інфармацыі, распрацаваць сумесныя праекты ў галіне фармакалогіі, энергетыкі, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў, розныя інвестыцыйныя праекты з удзелам паўднёва-афрыканскіх фірм.

Прырода

• Рака Брыдэ

Вядомыя асобы

• Шарліз Тэрон

Гл. таксама

• Горад Порт-Элізабет
• Капскія горы
• Кгалема Матлантэ
• Клейн Врэйстат
• Нельсан Мандэла
• Ніёве Рэпублік
• Усходняя Капская правінцыя
• Горад Кімберлі

Спасылкі

• Сайт урада ПАР (англ.) 
• Фотагалерэя
• ПАР Для падарожнікаў