Свідрыгайла Альгердавіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Свідрыгайла
Свідрыгайла
Свідрыгайла. Гравюра з «Апісання Еўрапейскай Сарматыі» Гваньіні (1581). Гэтая ж гравюра выкарыстана ў тым жа выданні і як партрэт Людовіка Вялікага
вялікі князь літоўскі
1430 — 1432
(частка насельніцтва прызнавала яго вялікім князем да канца 1430-х)
Папярэднік: Вітаўт
Пераемнік: Жыгімонт Кейстутавіч
князь валынскі
1434 — 1452
Папярэднік: Фёдар Любартавіч
 
Нараджэнне: каля 1370
Смерць: 10 лютага 1452({{padleft:1452|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})
Луцк
Дынастыя: Гедзімінавічы
Бацька: Альгерд
Маці: Ульяна Цвярская

Свідрыгайла Альгердавіч у каталіцкім хрышчэнні Баляслаў (1369—1376[1] — 10 лютага 1452, Луцк) — вялікі князь літоўскі.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Свідрыгайла, малодшы сын вялікага князя Альгерда, паводле праўдападобных ацэнак, нарадзіўся паміж 1369 і 1376 годам. Пасля смерці бацькі ў маі 1377 года ён жыў у Віцебску разам з маці — вялікай княгіняй Ульянай.[1]

Напэўна, Свідрыгайла быў ахрышчаны ў Кракаве не разам з братамі Ягайлам і Вігунтам у 1386 годзе, але неўзабаве, пра што сведчыць яго хроснае імя Баляслаў, якое, як і хросныя імёны братоў, уваходзіць ў іменаслоў Пястаў[2]. Часта сустракаецца сцверджанне, што Свідрыгайла спачатку быў праваслаўным і меў хроснае імя Леў, але гэта, як паказаў С. Полехаў, вынік непаразумення[3]. У сярэдзіне XVI ст. у Польшчы ўзнялося пытанне рэвізіі правоў на зямельныя ўладанні — Пётрыкаўскім сеймам (1565) вырашана асобна разгледзіць шматлікія прывілеі князёў Льва Данілавіча і Свідрыгайлы Альгердавіча, якія падаваліся шляхтай у пацверджанне сваіх правоў на маёнткі[2], а Люблінскім сеймам (1566) вырашана лічыць гэтыя прывілеі правамоцнымі[3]. Выдаўцы рэцэсу Люблінскага сейму ў XVIII ст. не паставілі коску паміж імёнамі Льва і Свідрыгайла, такая сама памылка зроблена ў новым выданні Volumina constitutionum (2005)[4].

Па смерці вялікай княгіні Ульяны польскі кароль Уладзіслаў Ягайла паставіў намеснічаць ў Віцебску свайго баярына — сакольнічага Фёдара Вясну. Свідрыгайла палічыў гэта за крыўду, забіў намесніка і сам укняжыўся ў Віцебску. Адказам на гэта быў паход Вітаўта і Скіргайлы, да якіх далучыўся смаленскі князь Юрый Святаславіч. Свідрыгайлу адправілі да каралеўскага двара ў Кракаў, яго знаходжанне ў Малой Польшчы крыніцы фіксуюць з 11 жніўня 1393 да 1396 года.

Змаганне за сталец[правіць | правіць зыходнік]

Ад кракаўскага двара Свідрыгайла ад'ехаў да Сілезіі, затым да Венгрыі, адкуль разам з Фёдарам Любартавічам спрабаваў дамовіцца з кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна пра саюз супраць Ягайлы і Вітаўта. Зразумеўшы марнасць гэтых спроб, Свідрыгайла вярнуўся ва ўладанні Гедзімінавічаў не пазней за 12 жніўня 1399 года, калі ўдзельнічаў ў бітве войскаў Вітаўта з Цемір-Кутлуем і Едыгеем на Ворскле.[5]

Неўзабаве Ягайла даў Свідрыгайле Заходняе Падолле, папярэдні трымальнік якога на ленным праве, кракаўскі ваявода Спытка Мельштынскі, загінуў у бітве на Ворскле[5]. Аднак ужо ў 1401 годзе Свідрыгайла аднавіў сувязь з Тэўтонскім ордэнам, куды і з'ехаў у пачатку 1402 года[5].

Свідрыгайла прабыў у Ордэне да пачатку 1404 года, удзельнічаў у «рэйзах» крыжакоў на Літву, разлічваў з іх дапамогай заняць літоўскі сталец, але разам з тым не рваў сувязяў са сваім родным братам Ягайлам. Вярнуўся ва ўладанні Гедзімінавічаў, атрымаў ад Ягайлы наданні ў рускіх землях Польскага каралеўства, а ад Вітаўта — землі на літоўска-маскоўскім памежжы, у т.л. Браншчыну і Старадубшчыну.[6]

Улетку 1408 года Свідрыгайла чарговы раз узбунтаваўся, разам з епіскапам чарнігаўскім і бранскім, значнай колькасцю князёў і баяр ён ад'ехаў ў Маскву да Васіля I, які ваяваў з Вітаўтам. Васіль I надаў Свідрыгайле вялізныя ўладанні ў Вялікім княстве Маскоўскім, у тым ліку Уладзімір на Клязьме. Аднак Свідрыгайла заставаўся ў Вялікім княстве Маскоўскім толькі да паходу туды Едыгея, да якога далучыўся і пэўны час правёў у Ардзе, адкуль у 1409 годзе вярнуўся да Літвы. У тым жа 1409 годзе Свідрыгайла паспрабаваў аднавіць саюз з Ордэнам, ад гневу Вітаўта яго выратавала толькі заступніцтва Ягайлы, пакаранне горлам было заменена на зняволенне ў Крамянецкім замку. Толькі ў сакавіку 1418 года ён вызваліўся з дапамогай мясцовых князёў.[6]

Ні на Валыні, ні ў Малдавіі Свідрыгайла замацавацца не здолеў і ад'ехаў ва ўладанні рымскага караля (некаранаванага імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі) Жыгімонта Люксембургскага і яго саюзнікаў. Урэшце ў жніўні 1420 года Свідрыгайла памірыўся з Ягайлам і Вітаўтам, яму надалі ўладанні ў рускіх землях Польскага каралеўства і вялізнае Чарнігаўскае княства, да якога, мусіць, пазней (да 1422) дадалі Ноўгарад-Северскае. Тут Свідрыгайла правёў наступныя дзесяць гадоў.[6]

Вялікае княжанне[правіць | правіць зыходнік]

Пасля смерці Вітаўта (кастрычнік 1430) паводле ўмоў Гарадзельскай уніі вялікага князя літоўскага мусілі абраць са згоды Ягайлы і польскіх паноў. Але князі і баяры ВКЛ сабраліся на сейм ў Вільні і без узгаднення з польскімі панамі, але са згоды Ягайлы абвясцілі вялікім князем Свідрыгайлу.

Свідрыгайла хоць і быў каталіком, але быў вядомы праціўнік уніі з Польшчай і даўні сапернік Вітаўта і Ягайлы. Мусіць, менавіта гэтым кіравалася незалежніцкая партыя, якая складалася ў большасці з праваслаўных, пры яго абранні на сталец. Польскі храніст Ян Длугаш кажа, што Свідрыгайла меў аўтарытэт у праваслаўных, бо хоць сам і быў каталіком, але меў вялікую прыхільнасць да іх веры.

Стаўшы вялікім князем, Свідрыгайла пачаў раздаваць важныя дзяржаўныя пасады амаль выключна праваслаўным, яны складалі большасць яго атачэння. Гэтым была незадаволена прапольская партыя, якая складалася ў большасці з каталікоў. Ранейшы Гарадзельскі прывілей, хоць ён і дзейнічаў ў ВКЛ настолькі насколькі таго хацеў Вітаўт, даваў новаахрышчаным каталікам перавагі перад праваслаўнымі, але Свідрыгайла як і Вітаўт не зважаў на гэта. Незадаволенасць гэтым каталікоў, асабліва ў Польшчы, добра адлюстроўваюць словы кракаўскага біскупа Збігнева Алясніцкага, які ў 1432 пісаў, што праваслаўныя пры Свідрыгайле трымаюць у руках амаль усе найважнейшыя гарады і пасады, чаго не было пры Вітаўце.

У знешняй палітыцы ўладаранне Свідрыгайлы пачалося канфліктам з Польшчай. Спрэчкі за Падолле былі яшчэ пры Альгердзе і Вітаўце, а пры Свідрыгайле зноў абвастрыліся, а ў канцы 1430 перараслі ва ўзброеную барацьбу. Адбыўся канчатковы разрыў паміж Свідрыгайлам і Ягайлам. Пасля безвыніковых перамоў польскі кароль у чэрвені 1431 пачаў вайну і накіраваў сваё войска на Валынь. Свідрыгайла шукаў саюзнікаў — яго падтрымліваў імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонт Люксембургскі, які абяцаў вялікаму князю каралеўскую карону, а таксама Тэўтонскі ордэн, які жадаў рэваншу пасля паражэння 1410 года. У чэрвені 1431 Свідрыгайла падпісаў абаронча-наступальны дагавор з вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна Паўлам Русдорфам, таксама дапамогу абяцалі татары і малдаўскі гаспадар.

Страта палітычных пераваг, гарантаваных Гарадзельскім прывілеем, а таксама разрыў з Польшчай, выклікалі натуральную незадаволенасць каталіцкай часткі князёў і баяр, а таксама і тых праваслаўных, якія лічылі за лепшае прапольскую арыентацыю ВКЛ. Былі незадаволеныя і тыя каталікі і праваслаўныя, хто меў уладу пры Вітаўце і быў адхілены ад яе Свідрыгайлам. Не абышлося без падбухторвання з боку Польшчы, якая падтрымлівала прапольскую (ці процісвідрыгайлаўскую) апазіцыю ў ВКЛ і дапамагала ў падрыхтоўцы замаху на Свідрыгайлу. Спробу замаху ўначы 1 верасня 1432 ажыццявілі ў Ашмяне Жыгімонт Кейстутавіч (каталік) і Сямён Іванавіч Гальшанскі (праваслаўны), але Свідрыгайле пашчасціла ўратавацца і ўцячы ў Полацк.

Феадальная вайна[правіць | правіць зыходнік]

Адразу пасля гэтага прапольская партыя абвясціла вялікім князем аднаго са змоўшчыкаў, малодшага брата Вітаўта — Жыгімонта Кейстутавіча. Яго ўладу прызналі Вільня, Трокі, Коўна, Жамойць, Новагародак і Гродна, ўзброенай сілай было падпарадкавана Берасце. Аднак Полацкая, Віцебская і Смаленская землі, Севершчына, Кіеўшчына, Валынь не прызналі Жыгімонта, а лічылі вялікім князем Свідрыгайлу.

Жыгімонт адразу аднавіў саюз з Польшчай, падпісаўшы унію ў Гародні, ў якой пацвердзіў вярхоўную ўладу Ягайлы на ўмовах Віленска-Радамскай уніі, такім чынам абмежаваўшы самастойнасць ВКЛ часам свайго жыцця. Каб змагацца са Свідрыгайлам Ягайла прыслаў Жыгімонту польскае войска. Так у ВКЛ пачалася феадальная вайна (1432-1437). Трэба адзначыць, што гэта вайна не мела нацыянальна-рэлігійнага характару, бо ў абодвух супрацьлеглых лагерах былі як праваслаўныя, так і каталікі. На самай справе гэтая вайна была змаганнем княжацка-баярскіх партый паміж сабою. Напрыклад, Свідрыгайла быў каталіком і пры гэтым узначальваў у асноўным праваслаўную партыю, але гэтая партыя змагалася не за веру, а за сваё пануючае становішча ў дзяржаве, і ў ёй таксама былі князі і баяры каталіцкага веравызнання, якія выступалі супраць уніі з Польшчай і за саюз з Тэўтонскім ордэнам.

Свідрыгайла абапіраючыся на Полацк з восені 1432 пачаў рабіць вайсковыя выправы на прызнаўшыя Жыгімонта землі. Зімой і летам 1433 войска Свідрыгайлы хадзіла да Вільні і Новагародка, заняло шэраг невялікіх гарадоў, але ўвогуле вайсковыя дзеянні былі для іх няўдалыя. Не аказалі абяцанай дапамогі татары і малдаўскі гаспадар. Толькі Лівонскі ордэн пасылаў свае войскі супраць Жыгімонта. У сваю чаргу Жыгімонт Кейстутавіч пры падтрымцы польскіх войскаў, ваюючы землі, захаваўшыя адданасць Свідрыгайлу, у 1433 даходзіў да Мсціслава.

Маючы колькасную перавагу, Свідрыгайла не здолеў плённа яе выкарыстаць, да таго ж хутка страціў галоўнага саюзніка. Польска-чэшскае войска напала на Новую Марку і падышло да Гданьска, вялікі магістар Тэўтонскага ордэна вымушаны быў заключыць з Польшчай перамір'е. У выніку дагавора, заключанага ў канцы 1433 ў Ленчыцах, Ордэн выракся саюзу са Свідрыгайлам. Вызначальнымі для зыходу вайны сталі прывілей 1432 года выдадзены Ягайлам для Луцкай зямлі і Троцкі прывілей выдадзены Жыгімонтам у Троках 6 мая 1434 года. Гэтыя прывілеі абвяшчалі роўнасць правоў праваслаўных і каталікоў у межах ВКЛ — правы, што гарантаваліся каталікам Гарадзельскім прывілеем, пашыраліся на ўсіх падданых незалежна ад веравызнання. У прывілеі Жыгімонта адзначалася, што такая роўнасць была заўжды, але гэтым актам яна афіцыйна пацвярджаецца. Хоць у Троцкім прывілеі дэкларавалася, што пасады ваявод і кашталянаў віленскага і троцкага могуць займаць толькі каталікі, але ж праваслаўнае баярства атрымала гарантыі недатыкальнасці сваіх зямельных уладанняў, свабоду распараджэння зямлёй, ільготы ад дзяржаўных павіннасцей. Гэтым былі знятыя значныя супярэчнасці ў грамадстве і Свідрыгайла пачаў страчваць падтрымку.

Свідрыгайла спадзяваўся на дапамогу Захаду, звярнуўся да Базельскага сабора. У 1433 годзе ў Базель быў дасланы ліст нібыта ад праваслаўных баяр з Віцебска, якія выказалі жаданне падпарадкавацца Рыму, а ў наступным годзе на царкоўным саборы з'явілася дэлегацыя Свідрыгайлы, якая пацвердзіла яго планы уніі і папрасіла дапамогі ў барацьбе з Жыгімонтам і Ягайлам. Але гэта было памылкаю, бо праваслаўныя пасля Троцкага прывілея і так пакідалі лагер Свідрыгайлы, а яго намер увесці царкоўную унію яшчэ больш адштурхнуў іх. Паспрыяла гэтаму і тое, што князь летам 1435 загадаў спаліць у Віцебску мітрапаліта Герасіма, бо падазраваў апошняга ў пераходзе на бок Жыгімонта.

У такім становішчы Свідрыгайла, пакуль яшчэ маючы даволі шмат прыхільнікаў, вырашыў даць прапольскай партыі генеральную бітву, і ў ліпені 1435 разам з войскамі Лівонскага ордэна рушыў на Жыгімонта, але панёс цяжкую паражэнне пад Вількамірам, і ўцёк з 30 баярамі ў Полацк. Падтрымка Свідрыгайлу, пасля такога паражэння яго партыі, працягвала слабець. У тым самым годзе ўладу Жыгімонта прызнаў Смаленск, але Полацк і Віцебск адбілі аблогі войскаў Жыгімонта. Тэўтонскі ордэн падпісаў у Брэсце Куяўскім вечны мір з Жыгімонтам Кейстутавічам і Ягайлам, зноў адмовіўся ад саюзу са Свідрыгайлам і прызнаў уладаром ВКЛ Жыгімонта Кейстутавіча, абавязваючыся і ў будучым прызнаваць толькі таго вялікага князя літоўскага, які будзе абраны са згоды паноў Польскага каралеўства, ды не падтрымліваць вялікіх князёў літоўскіх у іх антыпольскіх захадах. Наступным летам Полацак і Віцебск прызналі ўладу Жыгімонта. Нейкі час Свідрыгайла яшчэ знаходзіў падтрымку на Кіеўшчыне, Севершчыне і Валыні, але пасля пакінуў і гэтыя землі, атрымаўшы прытулак у Валахіі.

У Валахіі Свідрыгайла знаходзіўся да забойства Жыгімонта Кейстутавіча арганізаванага незалежніцкай партыяй. Пасля гэтага Свідрыгайла з'явіўся на Валыні і называў сябе вярхоўным князем літоўскім. Але рада князёў і паноў, узначаленая Янам Гаштольдам, 29 чэрвеня 1440 абвясціла вялікім князем трынаццацігадовага Казіміра Ягелончыка, зрабіўшы гэта зноў без узгаднення з польскімі панамі.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Полехов, 2014, с. 242.
  2. 2,0 2,1 Полехов, 2014, с. 242, Заўв. 38.
  3. 3,0 3,1 Полехов, 2014, с. 242—243, Заўв. 38.
  4. Полехов, 2014, с. 243, Заўв. 38.
  5. 5,0 5,1 5,2 Полехов, 2014, с. 243.
  6. 6,0 6,1 6,2 Полехов, 2014, с. 244.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя. Т. 14. — Мн., 2002;
  • Беларусь: энцыкл. давед. — Мн., 1995;
  • Полехов С.В. Браки князя Свидригайла Ольгердовича // По любви, въ правду, безо всякие хитрости. Друзья и коллеги к 80-летию В.А. Кучкина. : Сб. ст.. — Москва: ИНДРИК, 2014. — С. 235—268.
  • Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі: ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. ISBN 985-6374-34-2 — С. 95-100;
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 1. — Мн., 2001.