Жамойць

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Жамойць
літ.: Žemaitija, Шаблон:Lang-sgs
Герб
Grand Coat of Arms of Samogitia.png
Сцяг
Flag of Samogitia.png
Краіна Літва
Адміністрацыйны цэнтр Цельшай
Вялікі горад Шаўляй
Афіцыйныя мовы літоўская мова, жамойцкая мова (жамойцкі дыялект)
Насельніцтва ≈ 0,5 млн.
Плошча ≈ 21 000 км² км²
Часавы пояс UTC +2
Код аўта. нумароў LT
Commons-logo.svg Жамойць на Вікісховішчы
Flag of Samogitia.png
Grand Coat of Arms of Samogitia.png

Жамойць (літ.: Žemaitija ад žemas — нізкі; лац.: Samogitia), гістарычная вобласць і сучасны этнаграфічны рэгіён Літвы.

Жамойць да часу стварэння Вялікага Княства Літоўскага[правіць | правіць зыходнік]

Па-літоўску назва Жамойць азначае ніжняя, што, на думку многіх гісторыкаў, ужывалася для абазначэння земляў ніжэйшых па цячэнні Нёмана за астатнія землі Літвы. У той жа час некаторыя сучасныя літоўскія даследчыкі інтэрпрэтуюць сэнс назвы «Жамойць» як нізіны басейна ракі Нявяжы[1][2].

Упершыню Жамойць ускосна згадваецца ў 1219 годзе ў дагаворы галіцка-валынскіх і літоўскіх князёў, пералік апошніх пачынаецца «старэйшымі» або «старэйшым» князем (у гэтым месцы Галіцка-Валынскага летапісу ёсць розначытанні паміж спісамі), за імі названы жамойцкія князі Эрдзівіл і Выкінт. Да гэтага часу назва Жамойць не згадваецца, у Хроніцы Лівоніі Генрыха Латвійскага пры апісанні падзей 1210—1220-х гэтыя землі, сумежныя з уладаннямі Лівонскага ордэна, завуцца проста «Літвой». Беларускі гісторык Вячаслаў Насевіч тлумачыць гэта палітычнай залежнасцю Жамойці ад дынастыі «старшых князёў» Літвы ў тыя часы і пазней[3]. У той жа час Генрых Латвійскі не ўказваў ніводнага з пяці «старэйшых князёў» і ўвогуле нікога з літоўскага боку Дагавора 1219 года, а найбольш магутным з літоўцаў (potentioris de Lethonia) называў Даўгерутэ, які быў цесцем князя Усевалада з Герцыке, загінуў у 1213 і таму не мог упамінацца ў Дагаворы 1219 года[4][5]. Вячаслаў Насевіч выказаў гіпотэзу, што Даўгерутэ мог быць сваяком тых «старэйшых» князёў і нават бацькам Міндоўга[6][7]. Першакрыніцы фіксуюць таксама факты дзейнасці балцкіх князёў (у тым ліку і літоўскіх) цалкам незалежна адзін ад аднаго[8].

У верасні 1237 папскі легат Вільгельм Мадэнскі апісаў межы Курземэ, на частцы яе — ад рэк Венты і Нёмана да Літвы і ад ракі Абавы да Земгале — было створана Курляндкае біскупства, а паўночна-усходняя частка Курземэ — Фрэдэкуронія (мірная Куронія), якая не ўдзельнічала ў куршскім паўстанні — была далучана легатам да Рыжскага дыяцэза. Вільгельм Мадэнскі называе Літвою тэрыторыі, якія пазней сярод немцаў будуць болей вядомыя як Жамойць, тым часам жамойты не жылі на ўзбярэжжы Балтыйскага мора — тэрыторыя іх рассялення пачыналася у вярхоўях ракі Венты і цягнулася далей на ўсход, уздоўж межаў Земгале[9]. Гісторык Вячаслаў Насевіч лічыць, што пад «Літвой» у такім сэнсе разумелася тэрыторыя шэрагу паўсамастойных «княстваў», на якія таксама распаўсюджваўся палітычны ўплыў дынастыі «старшых князёў» літвы ў тыя часы[10].

Жамойць у часы Вялікага Княства Літоўскага[правіць | правіць зыходнік]

У часы Міндоўга Жамойць займала парэчча Свенты і Юры (складовыя воласці: Бетыгола, Айрагола, Расіены, Крожы, Лукаў, Каршова), у 1253 Міндоўг падараваў значную частку Жамойці Лівонскаму ордэну. Пётр з Дусбурга пры апісанні падзей пачатку (1294—1300) «Літоўскай вайны» называе Жамойць як адну з дзвюх частак уладанняў караля Літвы, побач з Аўкштотай (літ.: Aukštaitija ад aukštas — высокі). Так яна названая і ў дагаворы Гедзіміна з Рыгай (1323).

На працягу XIV ст. Жамоць цярпела ад нападаў рыцараў Тэўтонскага і Лівонскага ордэнаў, яе памежныя воласці ў 2-й пал. XIV ст. практычна запусцелі. Пад час усобіцы ў ВКЛ у 1382 Жамойць амаль цалкам была перададзена Тэўтонскаму ордэну (складовыя воласці: Меднікі, Крожы, Калтыняны, Кнетува, Відукле, Расіены і Айрагола). У складзе ВКЛ засталіся толькі воласці на усход ад ракі Дубісы — Ясвойна і Тандзягола.

Улада над Жамойцю была вернутая ВКЛ у час жамойцкага паўстання (14091411), а па Вялікай вайне замацаваная дагаворам 1422 году. Тады ж да Жамойці былі канчаткова далучаны запусцелыя куршскія землі — МегавуПалангай) і Цэкліс, а таксама воласць Панемунь за Нёманам. З гэтага часу пачалася інтэнсіўнае засяленне запусцелых памежных валасцей.

У 1440, пасля абрання вялікім князем Казіміра Ягелончыка, у Жамойці пачалося паўстанне мясцовага баярства што было на баку іншага прэтэндэндта на сталец — Міхаіла Жыгімонтавіча. Старостам быў абраны мясцовы баярын Контаўт, ён захаваў пасаду і пасля паўстання да 1444. Вынікам стала наданне Жамойці прывілея (1441), паводле якога ёй гарантаваўся асобны статус. Адміністрацыйна Жамойць падзялялася на воласці: Айрагола, Бержаны, Біржыняны, Вейшвяны, Відукле, Вількія, Вялёна, Вялікія Дырваны, Гондынге, Жараны, Каркляны, Каршова, Кельме, Крожы, Малыя Дырваны, Медынгяны, Павандэны, Паланга, Патумшы, Паюры, Плоцеле, Расіены, Рэтаў, Тэльшы, Тандзягола, Ужвены, Цверы, Шаўдаў, Шаўле, Ясвойна. Такі валасны падзел і знешнія межы заставаліся ў далейшым нязменнымі да канца існавання ВКЛ.

Плошча Жамойці складала каля 19 тыс. км², у 1650 колькасць дымоў складала звыш 49 тыс., што адпавядае колькасці насельніцтва каля 330 тыс. чал. Шчыльнасць насельніцтва (17,4 чал./км²) была адной з самых высокіх у ВКЛ. У 1655 Жамойць была занятая шведскімі войскамі і моцна пацярпела. Колькасць дымоў на 1667 скарацілася да 34 тыс. У 2-й паловы XVIII ст. колькасць насельніцтва вярнулася да ўзроўню 1650 тыс. чалавек.

Жамойць у часы Расійскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Жамойць як этнаграфічны рэгіён сучаснай Літвы[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Дзярновіч, А. Жамойць і Літва.
  2. Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 126.
  3. Насевіч В. Л. Літва; Насевіч, В. Пытанняў больш, чым адказаў.
  4. Краўцэвіч К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага… С.137
  5. Генрых Латвійскі не ўжывае тытулатуру «кароль» у адносінах да паганскіх уладароў (у тым ліку да Даўгерутэ), а толькі азначэнне «старшыня». Лівонская рыфмаваня хроніка называе ананімнага бацьку Міндоўга як «könig gros» («вялікі кароль»). Гл.: Насевіч В. Л. Пытанняў больш, чым адказаў.
  6. Насевіч, В. Пытанняў больш, чым адказаў.
  7. На думку некаторых даследчыкаў, адсутнасць у Хроніцы Лівоніі імён з пяці «старэйшых князёў» (і ўвогуле нікога з літоўскага боку Дагавора 1219 года) можа тлумачыцца маладым узростам тых князёў у часы жыцця Даўгерутэ.
  8. Краўцэвіч, А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага… С. 137.
  9. «Curonensem vero dioecesin sic limitamus, ut quidquid est inter Memelam et praedictum fluvium Vende, usque ad Litoviam, at sicut Aboa clauditur versus fluvium Vende, usque ad terminos Semigalliae, in Curonensi dioecesi computetur» — Паводле LUB 1. Bd. 1. № 153. S. 197; Donner G. A. Kardinal Wilhelm. S. 202—203.
  10. Насевіч В. Л. Літва; Насевіч, В. Пытанняў больш, чым адказаў.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Luchtanas A. Rytų Lietuva I tūkst. pr. m. erą // Lietuvos archeologija. — 1992, t. 8, p. 56-85.
  • Вайткявичус, В. Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188.
  • Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л.А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В.В. Седов; Редкол.: Б.А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с.
  • Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. — Москва-Ленинград : АН СССР, 1938. — 608 с.
  • Дзярновіч, А. Жамойць і Літва / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013.
  • Зверуго, Я.Г. Верхнее Понеманье в IX—XIII вв. — Мн: Навука і тэхніка, 1989.
  • Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с.
  • Краўцэвіч, А. Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997.
  • Краўцэвіч, А. Міндаўг. Пачатак вялікага гаспадарства / А. Краўцэвіч. — Мінск : Мастацкая Літаратура, 2005. — 163 с. [1]
  • Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — 238 с.
  • Куликаускене, Р. Погребения с конями у древних литовцев // Советская археология. Т. 17. 1953. — С. 83—93.
  • Ласкоў І. Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць//Літаратура і мастацтва — 14 мая 1993 г.
  • Лёсік, Я. «Літва-Беларусь» //Беларуская думка XX ст. Гісторыя, рэлігія, культура. Анталогія. — Варшава, 1998.
  • Медведев, А.М. К вопросу о взаимоотношении западных балтов и носителей культуры штрихованной керамики в І тысячелетии н. э. // Насельніцтва Беларусі і сумежных тэрыторый у эпоху жалеза. — Мн., 1992. — С. 81—83;
  • Насевіч В. Жамойць // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал.рэд.) і інш.; Маст. З.Э. Герасімовіч. – Мн.: БелЭн, 2005. –688 с.: іл. С. 624–625. ISBN 985-11-0315-2 ISBN 985-11-0314-4 (т. 1) — (электронная версія тут [2])
  • Насевіч, В.Л. Літва // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206.
  • Насевіч, В. Пытанняў больш, чым адказаў // Беларускі гістарычны агляд. Т. 5. Сш.1(8). Мн., 1998. С. 210—226. Рэцензія: Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мн.: Беларуская навука, 1998. 208 с.
  • Таутавичус, А.З. Восточнолитовские курганы // Труды Прибалтийской объединенной комплексной экспедиции. Вопросы этнической истории народов Прибалтики. Под ред. Х. А. Моора и др. Том 1. М., 1959;
  • Ушинскас, В.А. Роль культуры штрихованной керамики в этногенезе балтов // Славяне: Этногенез и этническая история. Л., 1989. С. 62—67;

Знешнія спасылкі[правіць | правіць зыходнік]


Liet-etno-regionai.png Рэгіёны Літвы Liet-etno-regionai.png

Аўкштайція | Дзукія | Малая Літва | Сувалкія | Жамойць