Коста-Рыка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Рэспубліка Коста-Рыка
República de Costa Rica (ісп.)
Flag of Costa Rica (state).svg Герб Коста-Рыкі
Сцяг Коста-Рыкі Герб Коста-Рыкі
Costa Rica (orthographic projection).svg
Дэвіз: «Няхай жывуць праца і мір!»
Гімн: «Высакародная Айчына, твой цудоўны сцяг»
Дата незалежнасці 15 верасня 1821 год. (ад Іспаніі)
Афіцыйная мова іспанская
Сталіца Сан-Хасэ
Найбуйнейшы горад Сан-Хасэ, Пунтарэнас, Эрэдыя
Форма кіравання Прэзідэнцкая рэспубліка
Прэзідэнт
Віцэ-прэзідэнт
Віцэ-прэзідэнт
Луіс Гільерма Саліс
Альфіа Піва Месен
Луіс Ліберман-Гінсбург
Дзярж. рэлігія Каталіцызм
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
125-я ў свеце
51 100 км²
0,7
Насельніцтва
• Ацэнка (2017)
Шчыльнасць

4 930 258[1] чал.
95 чал./км²
ВУП
  • Разам (2017)
  • На душу насельніцтва

$85,2 млрд[2]  (92-ы)
$17,930
Валюта Калон
Інтэрнэт-дамен .cr
Тэлефонны код +506
Часавыя паясы -6

Коста-Рыка, Рэспубліка Коста-Рыка (ісп.: Costa Rica, República de Costa Rica) — краіна ў Цэнтральнай Амерыцы, мяжуе з Нікарагуа на поўначы і з Панамай на паўднёвым усходзе, на захадзе і поўдні абмываецца Ціхім акіянам, а на ўсходзе — Карыбскім морам. Дзяржаўная мова — іспанская. Сталіца — горад Сан-Хасэ. Краіна падзяляецца на 7 правінцый. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (15 верасня).

Нягледзячы на супольныя рысы прыроды, гісторыі і насельніцтва, Коста-Рыка вельмі моцна вылучаецца з усіх дзяржаў Цэнтральнай Амерыкі: тут амаль не засталося індзейскай спадчыны і пераважае белае насельніцва; вялікія выдаткі на адкукацыю і ахаву здароўя; нізкі ўзровень злачыннасці; эканоміка разнастайная, экалагічная і не залежыць ад экспарту сыравіны ці афшорнай дзейнасці. Коста-Рыка не спазнала ні спусташальных грамадзянскіх войнаў, ані жорстких дыктатарскіх рэжымаў, ані бясконцых дзяржаўных пераваротаў. Коста-Рыка з'яўляецца адзінай ва ўсёй Амерыцы нейтральнай дзяржавай, яшчэ ў 1948 годзе цалкам адмовіўшыся ад выкарыстання войска. Коста-Рыка вядомая як "краіна-запаведнік" — 27 % плошчы адведзена пад прыродаахоўныя тэрыторыі.

Тым не менш, за акіянам Коста-Рыка застаецца вядомай у першую чаргу як экспарцёр бананаў. Футбольная зборная Коста-Рыкі сваімі поспехамі ў 2010-х таксама дае нагоду ўзгадаць гэтую краіну.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

У перакладзе з іспанскай — «багаты бераг»

Геаграфічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

Мяжуе з Нікарагуа на поўначы і з Панамай на паўднёвым усходзе, на захадзе і поўдні абмываецца Ціхім акіянам, а на ўсходзе — Карыбскім морам. Карыбскае ўзбярэжжа роўнае, Ціхаакіянскае — зрэзанае, з шматлікімі паўастравамі, буйным залівам Каранада і трыма дробнымі залівамі. У Ціхім акіяне дзяржаве належыць бязлюдны востраў Какос (24 км²).

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Большую частку краіны займаюць вулканічныя хрыбты з дзеючымі вулканамі Ірасу (3432 м), Поас (2704 м), Міравальес (2020 м) і міжгорнае вулканічнае цэнтральнае плато (Цэнтральная Месета) вышынёй 900—1200 метраў з урадлівымі глебамі. Знакаміты сваёй ідэальнай канічнай формай вулкан Арэнал (1670 м). На паўднёвым захадзе плато абмежавана хрыбтом Кардыльера-дэ-Таламанка з найвышэйшым пунктам краіны гара Чырыпа (3820 м). На поўначы і ўзбярэжжах — нізіна. Нярэдка здараюцца разбуральныя вывяржэнні вулканаў і землетрасенні. З карысных выкапняў ёсць невялікія радовішчы жалезнай, меднай, марганцавай руд, серы, баксітаў, нафты, срэбра і золата.

Клімат субэкватарыяльны, ападкі прыносяць пасаты, што дзьмуць з Карыбскага мора. На нізінах сярэднямесячныя тэмпературы 23-25 °C, на плато 19-20 °C. Ападкаў на ўсходзе, на наветраных схілах, да 3000 мм за год; на захадзе 1000—1500 мм. Сухі сезон доўжыцца з лістапада па красавік.

Рэкі горныя, багатыя гідраэнергіяй. Найбуйнейшы водны аб'ект — штучнае возера Арэналь

На ўсходніх узбярэжжах — вечназялёныя вільготнатрапічныя лясы з каштоўнымі пародамі дрэў, на заходнім — лістападныя лясы, месцамі саванны. У гарах вышынная пояснасць, дубовыя лясы з падлескам з вечназялёных лаўровых раслін. Коста-Рыка вядомая як "краіна-запаведнік" — 27 % краіны адведзена пад прыродаахоўныя тэрыторыі. Нацыянальныя паркі Каркавада, Брауліа-Карыльё, Чырыпа. Нацыянальны парк Ла-Амістад каля Панамскай мяжы быў заснаваны ў 1950-х мужам і жонкай Весберг са Швецыі.

У склад краіны ўваходзіць бязлюдны вулканічны востраў Какос, у 2002 годзе ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Са старажытнасці гэтую тэрыторыю насялялі (уэтары) — індзейскі народ, што цалкам знік у выніку Канкісты. У 1502 годзе ўсходні бераг быў адкрыты Хрыстафорам Калумбам, ад яго ж краіна атрымала назву; з 1513 года пачалося заваяванне краіны іспанцамі. Цэнтрам калоніі стаў горад Картаго (1563 год заснавання). У 1560 годзе ўключана ў склад генерал-капітанства Гватэмала. Вільготны трапічны клімат і бедная на золата, насуперак назве, зямля не зрабілі "багаты бераг" прывабным для каланізатараў. У Коста-Рыцы не сфармавалася плантацыйнай гаспадаркі, таму і ў чарнаскурых рабах не было патрэбы.

Да незалежнасці кастарыканцы не імкнуліся зусім і даведаліся пра яе праз два месяцы пасля дэкрэта 15 верасня 1821 года, калі з Гватэмалы да Коста-Рыкі даскакаў ганец з актам аб незалежнасці калоній. У 1822 годзе Коста-Рыка далучылася да мексіканскай імперыі Ітурбідэ, а ў 1823 годзе ўвайшла ў федэрацыю Злучаных Правінцый Цэнтральнай Амерыкі; сталіцай Коста-Рыкі стаў горад Сан-Хасэ. У 1825 годзе была прынята першая канстытуцыя. У 1838 годзе федэрацыя распалася і Коста-Рыка вылучылася ў самастойную дзяржаву. У 1850-я гады пачалася вытворчасць кавы і бананаў на экспарт. У 1868-1870 гадах пабудавана чыгунка, якая злучыла два акіяны. У пачатку 20 стагоддзя Амерыканская кампанія «Юнайтэд Фрут» пачала экспансію ў Коста-Рыку, ператварыўшы краіну ў "бананавую рэспубліку". У другой палове 20 стагоддзя Коста-Рыка — адзін з верных «авіяносцаў» ЗША ў рэгіёне. Тым больш засмучальным для ЗША стала аднаўленне адносін Коста-Рыкі з Кубай.

Дзяржаўны лад[правіць | правіць зыходнік]

Коста-Рыка — прэзідэнцкая рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1949 года. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца на 4 гады. У 2014-2018 гг. прэзідэнтам з'яўляецца Луіс Гільерма Саліс, прафесар гісторыі і паліталогіі, дэкан факультэта філасофіі і сацыяльных навук Універсітэта Коста-Рыкі.

Вышэйшы заканадаўчы орган — Заканадаўчая асамблея Коста-Рыкі (57 дэпутатаў, выбіраюцца насельніцтвам на 4 гады). І прэзідэнт, і дэпутаты могуць быць абранымі толькі на адзін тэрмін. Прэзідэнт як кіраўнік урада (кабінета міністраў) назначае членаў кабінета, і яны адказныя перад ім. Губернатараў правінцый назначае прэзідэнт. У кантонах насельніцтва выбірае муніцыпальныя саветы. якія карыстаюцца абмежаванай аўтаноміяй у пытаннях мясцовага кіравання. Вышэйшы судовы орган — Вярхоўны суд, якому належыць і права канстытуцыйнага нагляду. Дзейнічаюць 4 апеляцыйныя суды і касацыйны суд, суды правінцый і мясцовыя суды.

Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь усталяваны ў чэрвені 1992 года.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Адміністрацыйны падзел Коста-Рыкі

Коста-Рыка падзяляецца на 7 правінцый:

  • Алахуэла
  • Картага
  • Гуанакастэ
  • Эрэдыя
  • Лімон
  • Пунтарэнас
  • Сан-Хасэ

Правінцыі падзеленыя на кантоны і раёны. Кантонаў — 81, раёнаў — 470.[1]

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Прырост насельніцтва — 1.2 % (2017). Краіна з'яўляецца рэгіянальным цэнтрам прыцягнення мігрантаў.

Насельніцтва пераважна белае (65 %). Метысы складаюць 13.6 %. Мулаты і негры (разам каля 8 %) пражываюць на ўсходнім узбярэжжы і ў гарадах, часткова гавораць па-ангельску. Дастаткова нерэлігійнае насельніцтва: каталікі складаюць 45 %, пратэстанты — 15 %; пры гэтым Коста-Рыка — адзінае несекулярызаваная амерыканская дзяржава (канстытуцыя 1949 зацвердзіла каталіцтва ў якасці дзяржаўнай рэлігіі).

Большая частка насельніцтва пражывае на цэнтральным плато. Найбуйнейшыя гарады — Сан-Хасэ (333 тысячы ў 2015), Лімон, Алахуэла.

Высокі ўзровень Індэкса чалавечага развіцця (0,776). Расходы на адукацыю — 7 % ВУП (адны з самых высокіх у свеце).

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

дзелавы цэнтр Сан-Хасэ

Грашовая адзінка — калон. ВУП на душу насельніцтва — каля 18 000 даляраў (2018). Эканоміка Коста-Рыкі базуецца на турызме, сельскай гаспадарцы і вытворчасці і экспарце электронікі (мікрапрацэсараў і медыцынскіх прыбораў). Замежным інвестыцыям спрыяюць палітычная стабільнасць, кваліфікацыя працоўнай сілы, а таксама падатковыя ільготы.

Апрацоўчая прамысловасць (25 % ВУП, 22 % працуючых) — вытворчасць мікрапрацэсараў, харчовая прамысловасць, медыцынскае абсталяванне, тэкстыль і адзенне, будаўнічыя матэрыялы, угнаенні. Асноўны тып электрастанцый — гідраўлічныя. У 2016 годзе на адкрыцці новай ГЭС прэзідэнт Саліс заявіў, што Коста-Рыка першай у свеце цалкам перайшла на узнаўляльныя крыніцы энергіі.

Сельская гаспадарка (6 % ВУП, 14 % працуючых) — бананы, ананасы, кава, дыні, дэкаратыўныя расліны, цукар, кукуруза, рыс, бабовыя, бульба; ялавічына, птушка, малочныя прадукты; лесанарыхтоўкі.

Сфера абслугоўвання — 69 % ВУП, 64 % працуючых.

Экспарт у 2016 — 13,3 млрд дал — бананы (11 %), іншыя фрукты (10 %), медыцынскія інструменты (17 %), электроніка. Асноўны пакупнік — ЗША 32,14 %. Ад 4 да 5 % экспарта прыходзіцца на такія краіны як Нідэрланды, Гватэмала, Панама, Германія, Бельгія.[2]

Імпарт у 2016 — 15,4 млрд дал — сыравіна, спажывецкія тавары, прамысловае абсталяванне, нафтапрадукты, аўтамабілі, прадукты харчавання. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 37,3 %, Кітай 12,8 %, Мексіка 6,5 %.[3]

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

У г. Санта-Ана (правінцыя Сан-Хасэ) дзейнічае адзін з каледжаў міжнароднай супольнасці.

Некаторыя цікавінкі[правіць | правіць зыходнік]

  • У 1856 годзе амерыканскі авантурыст Уільям Уокер, які захапіў уладу ў Нікарагуа і абвясціў сябе прэзідэнтам, адважыўся напасці на Коста-Рыку. Супраць яго выступіў спехам сабраны ваенны атрад дабраахвотнікаў. Кастарыканцы выгналі Уокера са сваёй тэрыторыі і пераследавалі яго да нікарагуанскага горада Рывас, дзе і адбылася знакамітая бітва, у якой адзначыўся нацыянальны герой Хуан Сантамарыя.
  • Уначы вулкан Арэнал, які мае ідэальную канічную форму, падсвятляецца. Да 1968 года ён спаў. У 1968-2010 адбылася серыя яго вывяржэнняў.
  • На востраў Какос Роберт Луіс Стывенсан пасяліў легендарнага капітана Флінта, а Жак-Іў Кусто назваў востраў «самым прыгожым у свеце». Гэты востраў таксама з'яўляецца цэнтрам дайвінгу.
  • Самі кастарыканцы называюць сябе «ціка» паводле асаблівасцей мясцовай іспанскай
  • Кастарыканская кава лічыцца адной з найлепшых у свеце, таму і спажываюць яе тут у велізарных колькасцях. На стол кава падаецца у маленькіх гарлачыках і разліваецца ў маленечкія кубачкі.
  • Коста-Рыка займала першае месца ў Міжнародным індэксе шчасця 2009, 2012 і 2016 гадоў — ўсе тры разы, калі праводзілася даследванне.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0144-3.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

Зноскі

Шаблон:Цэнтральная Амерыка

Шаблон:Цэнтральнаамерыканскі агульны рынак