Туркменістан

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Туркменістан
Türkmenistan
Flag of Turkmenistan.svg Герб Туркменістана
Сцяг Туркменістана Герб Туркменістана
Turkmenistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
Гімн: «Дзяржаўны гімн незалежнага, нейтральнага Туркменістана»
Дата незалежнасці 27 кастрычніка 1991 (ад СССР)
Афіцыйная мова туркменская
Сталіца Ашгабад[1]
Найбуйнейшыя гарады Ашгабад, Туркменабад, Дашагуз, Туркменбашы, Мары
Форма кіравання Прэзідэнцкая рэспубліка з аднапартыйнай сістэмай
Прэзідэнт Гурбангулы Бердымухамедаў
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
53-я ў свеце
491 200 [2] км²
4,9
Насельніцтва
• Ацэнка (2016)
Шчыльнасць

5 662 544 [3] чал.
10,5 чал./км²
ВУП
  • Разам (2017)
  • На душу насельніцтва

$104 млрд. ППЗ[4]  (95-ы)
$18771[5]
ІРЧП (2014) 0,688 [6] (сярэдні) (109-ы)
Этнахаронім туркмен, туркменка, туркмены
Валюта Манат
(TMT, код 934)
Авіякампанія Туркменскія Авіялініі
Інтэрнэт-дамен .tm
Тэлефонны код +993
Часавыя паясы +5

Туркменістан — краіна ў Азіі. Традыцыйна прынятая назва у рускай мове — "Туркменія". Належыць да рэгіёна Сярэдняй Азіі, мае выхад да Каспійскага мора. Мяжуе з Казахстанам, Узбекістанам, Афганістанам, Іранам. Большая частка тэрыторыі занята пустыняй Каракумы, што абумовіла невялікую шчыльнасць насельніцтва. Геалагічная будова тэрыторыі паспрыяла накапленню ў былыя эпохі неверагодных запасаў прыроднага газу, здабыча і экспарт якога фарміруюць аснову бюджэту дзяржавы і дазваляюць ажыццяўляць незвычайныя сацыяльныя праграмы.

Адна з дзяржаў былога СССР. З’яўляецца асацыяваным членам СНД. За ўвесь перыяд незалежнасці (па стане на 2018 год) у краіне змянілася два прэзідэнты: Сапармурат Ніязаў, афіцыйна празваны Туркменбашы (бацькам усіх Туркенаў) і Гурбангулы Бердымухамедаў. Нягледзячы на некаторае паслабленне аўтарытарызму ў апошняе дзесяцігоддзе, сітуацыя з дэмакратыяй і правамі чалавека ў Туркменістане застаецца адной з найгоршых у свеце. Па ступені закрытасці з Туркменістанам можа паспрачацца толькі Паўночная Карэя

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Назва краіны ўтворана далучэннем персідскага суфікса «стан» (краіна) да этноніму «туркмен»

Геаграфічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

На поўначы, на плато Усцюрт, мяжуе з Казахстанам. Мяжа з Узбекістанам праходзіць па ўпадзіне Сарыкамышскага возера і даліне Амудар’і. На паўднёвым захадзе мяжуе з Афганістанам. Паўднёвая мяжа з Іранам часткова праходзіць па гарах Капетдаг. Не мае выхаду да мораў Сусветнага акіяна. На захадзе абмываецца Каспійскім морам, Туркменістану належыць акваторыя яго буйнейшага заліва Кара-Багаз-Гол.

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Рэльеф Туркменістана

Большую частку Туркменістана займае Туранская нізіна (Арала-Каспійская ўпадзіна), аблямаваная: на поўначы — плато Устцюрт, на поўдні — гарамі Капетдаг (да 2942 м), ля Каспія — Вялікім Балханам (да 1800 м). На тэрыторыі нізіны маюцца асобныя замкнёныя ўпадзіны — Сарыкамышская і Унгузская. Непасрэдна ля Каспійскага мора ляжыць Краснаводскае плато (да 300 м). На поўдні маюцца невысокія горы Бадхыз (1267 м) і Карабіль (984 м) — перадгор'і Парапаміза. На мяжы з Узбекістанам — хрыбет Кугітангтау, з гарой Айрыбаба або пікам Вялікага Туркменбашы (3139 м), вышэйшым пунктам краіны. Іншы полюс — западзіна Акчакайя (-81 м над узроўнем мора). Нярэдкія землетрасенні (землетрасенне 1948 года забрала жыцці больш за 60 тысяч чалавек).

Клімат пераважна субтрапічны, кантынентальны. Зімы даволі халодныя, лета — спякотнае. Ападкаў выпадае няшмат, вясновы максімум (сакавік-красавік) звязаны з праходжаннем умеранага фронта. Большую колькасць ападкаў атрымліваюць схілы Капетдага.

На 80% тэрыторыі адсутнічае паверхневы сцёк. На ўсходзе працякае Амудар'я, ад якой адыходзяць каналы: Каракумскі з ланцужком вадасховішчаў (1445 км, вадазабор канала складае 12-13 км³ (каля 45 % сцёку Амудар'і)) і Шават. Іншы буйныя рэкі — Мургаб, які сканчаецца ўнутранай дэльтай ў раёне Мервскага аазіса, а таксама Тэджэн — таксама высыхаюць у Каракумах; з Капетдага сцякае Атрэк, які належыць да басейна Каспійскага мора.

Каракумы

Большая частка краіны занятая буйнейшай у Сярэдняй Азіі пустыняй Каракумы (350 тыс.кв.км.). З Узбекістана на поўдзень прасоўваюцца пяскі Кызылкумаў. Для пустыняў характэрны ландшафт барханаў вышынёй 2-20 м, створаны пануючымі вятрамі. Ва ўпадзінах часта сустракаюцца забалочаныя саланчакі, якія абавязаны сваім існаваннем капілярным глебавым працэсам.

Працэсы апустыньвання ў Сярэдняй Азіі па сваіх масштабах саступаюць толькі афрыканскім. Апустыньванне разам з забруджваннем навакольнага асяроддзя прывялі да змяншэння біялагічнай прадукцыйнасці ландшафтаў у апошнія дзесяцігоддзі на 30-50 %. Найбуйнейшыя запаведнікі: Рэпетекскі, Капетдагскі, Амудар’інскі.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Старажытнасць[правіць | правіць зыходнік]

Тэрыторыя Туркменістана заселена чалавекам у ніжнім палеаліце. Да I-га тыс. да н. э. тэрыторыю Туркменістана насялялі іранамоўныя народы. Найбольш развітай вобласцю была Маргіяна з цэнтрам у г. Мерв, што ўваходзіла ў склад Бактрыі. У перадгор'ях Капетдага знаходзілася вобласць Парфія, у паўднёва-ўсходнім Прыкаспіі — Гурган (Гірканія) — увахозілі ў склад Мідыі. У VIIVI стст. да н. э. У канцы VI ст. да н. э. ўсе яны былі заваяваны дзяржавай Ахеменідаў, у 330329 да н.э.Аляксандрам Македонскім, а пасля распаду яго дзяржавы ўвайшлі ў склад дзяржавы Селеўкідаў. У сярэдзіне III ст. да н. э. Парфія стала ядром Парфянскага царства. У 224 да н.э. Парфянскае царства заваявана Сасанідамі, якія ў 2-й палове III ст. пашырылі сваю ўладу на ўсю тэрыторыю Туркменістана.

Сярэднявечча і Новы час[правіць | правіць зыходнік]

У сярэдзіне VII ст. на тэрыторыі Туркменістана ўварваліся арабы. З іх прыходам у Туркменістане пачаў пашырацца іслам. Пры арабскім панаванні Мерв стаў адным з найважнейшых цэнтраў Арабскага халіфата і дзяржаў, што ўтварыліся пры яго распадзе (халіфатаў Абасідаў, Тахірыдаў, дзяржавы Саманідаў). З падзеннем у 999 дзяржавы Саманідаў узмацніўся націск цюрскіх плямён, што вяло да цюркізацыі мясцовага насельніцтва. Тады ж пачала складвацца супольнасць цюркскіх плямён (частка агузаў, халаджы, карлукі і інш.), якая атрымала назву туркмены. Частка туркменаў удзельнічала ў паходах сельджукаў, у выніку якіх створана дзяржава Сельджукаў. У пачатку XIII ст. Дзяржава Харэзмшахаў заваявала туркменскія землі. У 1220-я тэрыторыя Туркменістана пацярпела ад нашэсця манголаў: знішчана значная частка насельніцтва, разбураны гарады, заняпала ірыгацыя. Землі Туркменістана падзелены манголамі паміж Залатой Ардой, Джагатайскім (Чагатайскім) улусом і дзяржавай Хулагуідаў, а пасля распаду гэтых дзяржаў увайшлі ў склад дзяржавы Цімура. У XIIIXIV стст. сфарміравалася тукрменская народнасць, але туркмены не здолелі стварыць уласнай адзінай дзяржавы. З XVI ст. розныя землі Туркменістана пад уладай дзяржавы Сефевідаў, Хівінскага ханства і Бухарскага ханства1747 Бухарскі эмірат), аднак туркменскія плямёны прызнавалі іх уладу толькі намінальна. Да сярэдзіны XIX ст. туркмены захоўвалі племянны падзел (іамуды, тэкінцы і інш.); значная іх частка вяла качавы і паўкачавы лад жыцця.

У складзе Расійскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Першыя спробы рускага пранікнення на тэрыторыю Туркменістана адбыліся ў пачатку XVIII ст. У 17171718 расійскі цар Пётр I накіраваў у Туркменістан ваенную экспедыцыю на чале з князем А. Бековічам-Чаркаскім, якая была знішчана хівінскімі войскамі. У 1869 расійскія войскі высадзілмся на ўсходнім беразе Каспійскага мора і заснавалі там горад і порт Краснаводск. Пасля падпарадкавання Бухары (1869) і Хівы (1873) Расійская імперыя пачала прасоўванне ў Туркменістан. Пад націскам расійскай арміі туркменскія плямёны пачалі прызнаваць расійскую ўладу. Упартае супраціўленне аказалі толькі тэкінцы, якія ў 1879 разбілі расійскую ваенную экспедыцыю. Супраць іх былі накіраваны войскі на чале з генералам М. Дз. Скобелевым. У студзені 1881 г. расійскія войскі штурмам захапілі крэпасць тэкінцаў Геок-Тэпе, у 1884 г. занялі Мерв. У 1882 г. на тэрыторыі Цэнтральнага і Заходняга Туркменістана створана Закаспійская вобласць, якая ў 1898 уключана ў склад Туркменскага краю. У 18801885 гг. была пабудавана Закаспійская чыгунка, будаваліся гарады еўрапейскага тыпу (Ашгабат, Краснаводск і інш.) з пераважна рускім і армянскім насельніцтвам.

Савецкі Туркменістан[правіць | правіць зыходнік]

З красавіка 1918 Закаспійская вобласць увайшла ў Туркестанскую АССР у складзе РСФСР. У ліпені 1918 мясцовыя сацыялісты-рэвалюцыянеры пры падтрымцы брытанскага ваеннага атрада скінулі савецкую ўладу і ўтварылі ўласны ўрад Закаспія. Пасля адыходу брытанскіх войск Чырвоная Армія ў ліпені 1919 г. заняла Ашгабат, у лютым 1920 — Краснаводск. Да сярэдзіны 1920-х на тэрыторыі Туркменістана задушаны паўстанцкі рух. 27 кастрычніка 1924 г. ЦВК СССР пастанавіў стварыць Туркестанскую ССР. Калектывізацыя, якая пачалася ў 1929, выклікала новы ўздым басмацкага руху (ліквідаваны да 1933). За гераізм на франтах Другой сусветнай вайны ордэнамі і медалямі ўзнагароджаны больш за 19 тыс. ураджэнцаў Туркменістана, званне Героя Савецкага Саюза прысвоена больш як 80 воінам з Туркменістана, у т.л. за вызваленне Беларусі К. Азалаву, А. Анаеву, М. Байрамаву, Б. Даўлетджанаву, Т. Ніязмамедаву. За гады савецкай улады туркмены канчаткова перайшлі да аселага жыцця, у Туркменскай ССР створана сучасная прамысловаасць. Асаблівае развіццё набыла здабыча прыроднага газу (2-е месца ў СССР да 1980-х). Узнікла нацыянальная інтэлігенцыя. У той жа час савецкай улады імкнуліся абмежаваць свабоднае развіццё грамадскай думкі, уплыў мусульманскіх традыцый (у пачатку 1980-х легальна дзейнічалі толькі 4 мячэці). З пачаткам у СССР перабудовы ў Туркменістане ўзмацніўся нацыянальны рух. У маі 1990 туркменская мова абвешчана дзяржаўнай,

Незалежны Туркменістан[правіць | правіць зыходнік]

Сапармурат Ніязаў і Уладзімір Пуцін, 2000

22 жніўня 1990 прынята дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Туркменістана. 27 кастрычніка 1990 С. Ніязаў выбраны першым прэзідэнтам Туркменістана. На Усенародным рэферэндуме 26 кастрычніка 1991 насельніцтва Туркменістана выказалася за дзяржаўную незалежнасць (абвешчана 27 кастрычніка 1991). Далучыўшыся да Садружнасці Незалежных Дзяржаў, Туркменістан прытрымліваецца палітыкі строгага нейтралітэту і добрых роўных адносін з усімі суседзямі. Унутры дзяржавы ўсталяваўся аўтарытарны рэжым прэзідэнта С. Ніязава, які ў 1999 атрымаў ад Халк Маслахаты права знаходзіца на пасадзе прэзідэнта без абмежавання тэрміну. У канцы 2006 года 66 гадовы дыктатар раптоўна памірае. Яго спадкаемца Гурбангулы Бердымухамедаў не адышоў ад аўтарытарнага стылю, аднак бачыцца кіраўніком больш мяккім. Ён адмяніў шматлікія дзівацкія законы Туркменбашы і паступова згарнуў неймаверны культ асобы Ніязава, незаўважна падмяніўшы яго культам уласнай асобы. Сёння ва ўсіх установах краіны, ад школ да цягнікоў, вісяць дываны, паверх якіх мацуецца партрэт Бердымухамедава[7]

Дзяржаўны лад і палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Бердымухамедаў на кані

Форма праўлення - прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўніком дзяржавы з'яўляецца прэзідэнт, што выбіраецца шляхам тайнага галасавання на 5 год. Пажыццёвым прэзідэнтам Туркменіі да 21 снежня 2006 года быў Сапармурат Ніязаў, які змяніў сваё імя на Туркменбашы. Зараз прэзідэнтам Туркменістана з'яўляецца Гурбангулы Бердымухамедаў.

Заканадаўчы орган - Меджліс (урад, 125 членаў). Дэпутаты абіраюцца на 5 гадоў у аднамандатных акругах. Кампетэнцыя меджліса — прыняцце законаў, прыняцце і змена Канстытуцыі.

Раней у Канстытуцыі быў пазначаны яшчэ адзін заканадаўчы орган — прызначаны і абіраны Халк маслахаты (Народная рада, 2507 членаў). Ён складаўся з прэзідэнта, дэпутатаў Меджліса, абраных на 5 гадоў народных прадстаўнікоў, прадстаўнікоў судовай улады, міністраў, кіраўнікоў рэгіянальных адміністрацый (абласцей — велаятаў і раёнаў — этрапаў), прадстаўнікоў грамадскіх арганізацый, старэйшыны. У адпаведнасці са змененай Канстытуцыяй Народная рада спыніла сваё існаванне, яе паўнамоцтвы былі перададзены Меджлісу і Прэзідэнту.

Палітычныя партыі 1991 г. - Дэмакратычная партыя Туркменістана (ДПТ) — пераемнік Кампартыі Туркменістана. У рамках пацёмкінскай дэмакратызацыі ў 2010-х былі створаны Партыя прамыслоўцаў і Аграрная партыя, цяпер палітычных партыі тры.

Дыпламатычныя дачыненні з Беларуссю ,былі ўсталяваны 21 студзеня 1993 года[8].

Туркменістан дзеліцца на 5 велаятаў і сталічны горад Ашгабад

  • Ахалскі велаят (сталіца Анаў)
  • Балканскі велаят (сталіца Балканабад)
  • Дашагузскі велаят (сталіца Дашагуз)
  • Лебапскі велаят (сталіца Туркменабад)
  • Марыйскі велаят (сталіца Мары)

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Ашгабад

Дадзеныя аб насельніцтве — вялікі сакрэт. З канца 2006 і па цяперашні час (2017 г.) ніякіх афіцыйных публікацый аб колькасці насельніцтва краіны не рабілася. Ўскосна меркаваць аб колькасці насельніцтва Туркменістана дапамагаюць дадзеныя аб выніках выбараў. На прэзідэнцкіх выбарах у лютым 2017 года ў краіне было зарэгістравана 3 млн. 252 тыс. выбаршчыкаў.[9] Дакладна вядома, што з пачатку 2000-х тэмпы росту насельніцтва значна знізіліся, але працягваюць заставацца немалымі (каля 1,5 % ў 2013 годзе).

У 2012 годзе быў праведзены перапіс, вынікі якога сталі вядомыя з ананімных крыніц, у тым ліку і нацыянальны склад: 85,6 % — туркмены, 5,8 % — узбекі, 5,1 % — рускія. Пасля распаду СССР узрасла доля тытульнай нацыі, эміграцыя няцюркскага насельніцтва была паскорана дыскрымінацыяй. Каля 90 % насельніцтва — мусульмане, большасць астатніх — праваслаўныя.

У сталічнай агламерацыі Ашгабада пражываюць каля 750 тыс.[10] чалавек (2015) Найбуйнейшыя гарады - Чарджоў (Туркменабад), Ташауз, Мары, Небіт-Даг (цэнтры велаятаў), Туркменбашы.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Грашовая адзінка - манат. ВУП на душу насельніцтва - 18 000 долараў (2017).[11] Чацвёртая ў свеце краіна па запасах прыроднага газу, тут размешчана другое па памерах радовішча (Галкыныш - 21 трл м³). Здабыча, перапрацоўка і экспарт нафты і газу фармуюць прыкладна 70 % ВНП. Цяжкасці для экспарту стварае геаграфічнае становішча краіны. Функцыянуе газаправод "Сярэдняя Азія - Цэнтр", пабудаваны ў савецкі час. Галоўны рынак збыту — Украіна. У 2009 адкрыты газаправод Туркменістан - Кітай (да Урумчы). Туркменістан зацікаўлены ў будаўніцтве газаправода праз Афганістан у Індыю, а таксама Транскаспійскага газаправода. Праект газаправода "Набука", задуманы ў абыход Расіі, быў згорнуты. Найбуйнейшыя ЭС: Гіндукушская ГЭС і Марыйская ЦЭС. Развіты лёгкая прамысловасць: вытворчасць тканін (у асноўным, баваўняных) і адзення, дываноў; харчовая прамысловасць. Беларусы ўдзельнічаюць у будоўлі горна-абагачальнага калійнага камбіната ў Гарлыку.

Галоўнай сельскагаспадарчай культурай у XXI cт. стала пшаніца (амаль палова абрашаных зямель), пацясніўшы больш рэнтабельны бавоўнік. Такім чынам заваёўваеца харчовая бяспека. У 2016 на бавоўну прыйшлося 5 % экспарту[12]

Асноўны транспарт — аўтамабільны. У 2006 адкрыта Транскаракумская чыгунка. Паміж Туркменбашы і Баку дзейнічае паромная чыгуначная пераправа. На Каспійскім ўзмор’і ствараецца курортная зона Аваза.

Некаторыя цікавінкі[правіць | правіць зыходнік]

  • У Туркменістане знаходзіцца правал Дарваза з бесперапынна палаючым прыродным газам — буйнейшы ў свеце прыродны "Вечны агонь"
  • З 1993 года па 1 лістапада 2017 года ў Туркменістане існавалі ліміты на бясплатную электраэнергію, водакарыстанне і газаспажыванне, якія не мелі аналагаў ва ўсім свеце. У 2017 годзе яны былі адменены, паколькі "туркменскі народ выйшаў на больш высокі ўзровень эканамічнага развіцця і ўжо ў стане плаціць за электрычнасць"

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Цюркскія краіны

Шаблон:Цэнтральная Азія

Шаблон:АЭС Шаблон:Краіны ля Каспійскага мора