Рымская імперыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рымская імперыя
лац.: Imperium Romanum
стар.-грэч.: Βασιλεία Ῥωμαίων

Старажытны Рым
Spqrstone.jpg
27 да н.э. – 476 г.


Labarum of Constantine the Great.svg
 
Labarum.svg
Vexilloid of the Roman Empire.svg
Герб
Roman Empire (orthographic projection).svg
Сталіца Рым, Канстанцінопаль
Форма кіравання Аўтакратыя
Пераемнасць
Рымская рэспубліка
Заходняя Рымская імперыя
Усходняя Рымская імперыя
Гісторыя Старажытнага Рыма
Vexilloid of the Roman Empire.svg

Заснаванне Рыма
Царскі перыяд
Сем цароў Рыма

Рэспубліка
Ранняя Рэспубліка
Пунічныя войны
і экспансія на Усходзе

Саюзніцкая вайна
Грамадзянская вайна 83—82 да н.э.
Змова Катыліны
Першы трыумвірат
Грамадзянская вайна 49—45 да н.э.
Другі трыумвірат

Імперыя
Спіс імператараў
Прынцыпат
Дынастыя Юліяў-Клаўдзіяў
Дынастыя Флавіяў
Дынастыя Антанінаў
Дынастыя Севераў
Крызіс III стагоддзя
Дамінат
Заходняя Рымская імперыя

Экспансія Рымскай Імперыі

Рымская імперыя (па-лацінску: Imperium Romanum) — дзяржаўнае ўтварэнне, якое існавала паміж 6 стагоддзем да н.э. і 5 альбо 6 стагоддзем н.э. з цэнтрам у горадзе Рым. Форма дзяржаўнай улады Рыма неаднаразова змянялася на працягу гісторыі: Рым прайшоў шлях ад Царскага перыяду да Рэспублікі і канчаткова да Імперыі, кіраванне якой ажыццяўлялася цэзарам (імператарам). З невялікага паселішча Рым ператварыўся ў імперыю, у грамадскую форму і ва ўніверсалістычную ідэю (imperium sine fine — «бязмежная імперыя»).

Гістарычны агляд[правіць | правіць зыходнік]

Перыядызацыя гісторыі Старажытнага Рыма заснавана на формах кіравання, якія, у сваю чаргу, адлюстроўвалі сацыяльна-палітычныя ўмовы: ад царскай улады ў пачатку гісторыі да імперыі-даміната ў яе канцы.

Царскі перыяд (regnum)[правіць | правіць зыходнік]

Капіталійская ваўчыца корміць малаком хлапчукоў Ромула і Рэма, легендарных заснавальнікаў Рыма

Старажытнарымскія крыніцы адносяць заснаванне Рыма да 753 года да н.э.; гэты момант пазней сталі лічыць пачаткам летазлічэння (ab urbe condita beru). Тэрыторыя сямі пагоркаў (Палацін, Эсквілін, Палацін, Вімінал, Квірынал, Капітолій, Цэлій), на якіх па паданню ўзнік Рым, была заселена яшчэ да заснавання горада плямёнамі лацінян і сабінян. З раскіданых па наваколлю невялічкіх вёсак і ўтварыўся нарэшце Рым. Неўзабаве да ўлады ў Рыме прыйшлі этрускія каралі, а эпоха іх кіравання атрымала ў гістарычных крыніцах назву царскага перыяду. Пры этрусках адбылося значнае эканамічнае ўзмацненне Рыма: горад-краіна ажыццяўляў кантроль над двума буйнымі гандлёвымі шляхаміВіа Лаціна («лацінскі шлях», Via Latina) і Віа Салярыя («саляны шлях», Via Salaria).

Згодна з некаторымі легендамі, царскі перыяд рымскай гісторыі мае непасрэднае дачыненне да гісторыі Троі: выжыўшых траянцаў прывёў за сабой на тэрыторыю Лацыі Энэй, сын Анхіза і багіні Венеры. Але гэтыя міфалагічныя паданні і легенды з'явіліся некалькімі стагоддзямі пазней і ўжо пасля заснавання Рыма, і таму не вытрымліваюць крытыкі.

Моцны ўплыў на культурнае станаўленне Рыму аказалі этрускі, іменна праз этрускаў у рымскі быт праніклі элементы грэчаскай культуры. Прыкладамі таму з'яўляюцца этрускія лічбы, грэчаска-этрускае пісьмо, з якога пазней утварыўся лацінскі алфавіт, этрускае яснабачанне, а такасма пахавальны рытуал, які найбольш яскрава праявіўся некалькі пазней у баях гладыятараў. Скінуўшы з сябе цяжар улады этрускіх каралей прыкладна ў 500 годзе да н.э., Рым хутка пачаў узмацняць свой уплыў у Італіі.

Усяго, падчас Царскага перыяду, Рымам кіравалі сем цароў — Ромул, Нума Пампілій, Тул Гасцілій, Анк Марцый, Таквіні Старажытны і Тарквіні Ганарлівы. Апошні рымскі кароль этрускага паходжання — Луцый Тарквіній Супербус (Луцый Тарквіній Горды) — быў выгнаны рымлянамі пад кіраўніцтвам Луцыя Юнія Брута з Рыма ці то ў 509, ці то ў 510 г. да н.э.; паводле падання, падставай для гэтага і апошняй кропляй цярпення грамадзян стала згвалтаванне аднім з сыноў караля дабрадзейнай рымскай жанчыны па імені Лукрэцыя.

Рэспубліка (res publica)[правіць | правіць зыходнік]

Імперыя[правіць | правіць зыходнік]

Перыяд Рымскай імперыі працягваецца з 30 г. да н.э. і заканчваецца яе заняпадам у 476 годзе. Яе падзяляюць на два этапы: прынцыпат і дамінат.

Ранняя імперыя[правіць | правіць зыходнік]

Падчас ранняй імперыі ў Рыме кіравалі наступныя імператары:

Позняя імперыя[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]