Іспанская імперыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Іспанская імперыя
Monarquía universal española
(Monarquía hispánica /
Monarquía de España /
Monarquía española)

1492 – 1898


Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg Full Ornamented Royal Coat of Arms of Spain (1761-1868 and 1874-1931).svg
Сцяг Герб
Дэвіз
Plus Ultra
Spanish Empire Anachronous en.svg
Карта каланіяльнай экспансіі Іспанскай імперыі.
Сталіца Таледа (1492-1561)
Мадрыд (1561-1601)
Вальядалід (1601-1606)
Мадрыд (1606-1898)
Мова іспанская
Рэлігія Каталіцтва
Валюта Рэал, Песета
Плошча 20 000 000 км² (1790 год)
Насельніцтва 60 млн. (6 % насельніцтва
Зямлі
на 1790 год)
Форма кіравання манархія
(Рэспубліка: 1873-1874)
Escudo de España (mazonado).svg

Гісторыя Іспаніі

Дагістарычная Іберыя
Рымская Іспанія
Сярэднявечная Іспанія
Вестготы
Каралеўства Галісія
Візантыйская Іспанія
аль-Андалус
Рэканкіста
Іспанская імперыя
Каталіцкія каралі
Габсбургская Іспанія
Іспанія эпохі Асветніцтва
Іспанія новага і найноўшага часу
Рэакцыя і рэвалюцыя ў Іспаніі
Першая Іспанская Рэспубліка
Іспанская рэстаўрацыя
Другая Іспанская Рэспубліка
Грамадзянская вайна ў Іспаніі
Франкісцкая Іспанія
Сучасная Іспанія
Гл. таксама
Мастацтва Іспаніі
Партал «Іспанія»

Іспанская імперыя (ісп.: Imperio Español) — сукупнасць тэрыторый і калоній, якія знаходзіліся пад прамым кіраваннем Іспаніі ў Еўропе, Амерыцы, Афрыцы, Азіі і Акіяніі. Іспанская імперыя на вяршыні сваёй магутнасці была адной з найбуйнейшых імперый у сусветнай гісторыі. Яе стварэнне звязана з пачаткам эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыццяў, падчас якіх яна стала адной з першых каланіяльных імперый. Іспанская імперыя існавала з XV стагоддзі да (у выпадку з афрыканскімі ўладаннямі) канца XX стагоддзя. Іспанскія тэрыторыі аб'ядналіся ў канцы 1480-х гадоў з уніяй Каталіцкіх каралёў: караля Арагона і каралевы Кастыльскай. Нягледзячы на тое, што манархі працягнулі кіраваць кожны сваімі землямі, іх знешняя палітыка была агульнай. У 1492 годзе яны захапілі Гранаду і завяршылі Рэканкісту на Іберыйскім паўвостраве супраць маўраў. Уваходжанне Гранады ў Каралеўства Кастылія завяршыла аб'яднанне іспанскіх земляў, нягледзячы на тое, што Іспанія па-ранейшаму была падзелена на два каралеўствы. У тым жа самым годзе Хрыстафор Калумб здзейсніў першую іспанскую даследчую экспедыцыю на захад праз Атлантычны акіян, адкрыўшы для еўрапейцаў Новы Свет і стварыўшы там першыя заморскія калоніі Іспаніі. З гэтага моманту Заходняе паўшар'е стала галоўнай мэтай іспанскіх даследаванняў і каланізацыі.

У XVI стагоддзі іспанцы стваралі паселішчы на астравах Карыбскага мора, а канкістадоры знішчылі такія дзяржаўныя ўтварэнні, як імперыі Ацтэкаў і Інкаў на мацерыку, адпаведна, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі, скарыстаўшыся супярэчнасцямі паміж мясцовымі народамі і ўжыўшы больш высокія ваенныя тэхналогіі. Наступныя экспедыцыі пашырылі межы імперыі ад сучаснай Канады да паўднёвага ўскрайка Паўднёвай Амерыкі, уключаючы Фалклендскія або Мальвінскія астравы. У 1519 годзе пачалося Першае кругасветнае падарожжа, распачатае Фернанам Магеланам у 1519 годзе і завершанае Хуанам Себасцьянам Элькана ў 1522, якое ставіла сваёй мэтай дасягнуць таго, што не ўдалося Калумбу, а менавіта заходні шлях у Азію, і ў выніку ўключыла ў сферу ўплыву Іспаніі Далёкі Усход. Былі створаны калоніі на Гуаме, на Філіпінах і найблізкіх астравах. Падчас свайго Siglo de Oro у Іспанскую імперыю ўваходзілі Нідэрланды, Люксембург, Бельгія, значная частка Італіі, землі ў Германіі і Францыі, калоніі ў Афрыцы, Азіі і Акіяніі, а таксама вялікія тэрыторыі ў Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы. У XVII стагоддзі Іспанія кантралявала імперыю такога маштабу, а яе часткі былі так далёка аддалены адна ад адной, чаго не ўдавалася дамагчыся нікому раней.[1]

У канцы XVI — пачатку XVII стагоддзяў прадпрымаліся экспедыцыі па пошуку Terra Australis, падчас якіх быў адкрыты шэраг архіпелагаў і астравоў у паўднёвай частцы Ціхага акіяна, у тым ліку астравы Піткэрн, Маркізскія астравы, Тувалу, Вануату, Саламонавы астравы і Новую Гвінею, якія былі абвешчаны ўласнасцю Іспанскай кароны, але не былі ёю паспяхова каланізаваны. Шматлікія з еўрапейскіх уладанняў Іспаніі былі страчаны пасля вайны за іспанскую спадчыну ў 1713 годзе, але Іспанія захавала свае заморскія тэрыторыі. У 1741 годзе важная перамога над Вялікабрытаніяй у Картахены (сучасная Калумбія) прадоўжыла іспанскую гегемонію ў Амерыцы да XIX стагоддзя. У канцы XVIII стагоддзі іспанскія экспедыцыі ў паўночна-заходняй частцы Ціхага акіяна[en] дасягалі ўзбярэжжаў Канады і Аляскі, заснаваўшы паселішча[en] на востраве Ванкувер і адкрыўшы некалькі архіпелагаў і ледавікоў.

Французская акупацыя Іспаніі войскамі Напалеона Банапарта ў 1808 годзе прывяла да таго, што калоніі Іспаніі былі адрэзаны ад метраполіі, а рух за незалежнасць, які пачаўся ў 1810—1825 гадах, прывёў да стварэння шэрагу новых незалежных іспана-амерыканскіх[en] рэспублік у Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы. Рэшткі іспанскай чатырохсотгадовай імперыі, у тым ліку Куба, Пуэрта-Рыка і Іспанская Ост-Індыя, працягвалі заставацца пад іспанскім кантролем да канца XIX стагоддзі, калі большая частка гэтых тэрыторый была анексавана ЗША пасля іспана-амерыканскай вайны. Астатнія ціхаакіянскія астравы былі прададзены Германіі ў 1899 годзе.

Напачатку XX стагоддзя Іспанія працягвала кантраляваць толькі тэрыторыі ў Афрыцы, Іспанскую Гвінею, Іспанскую Сахару і Іспанскае Марока. Іспанія пакінула Марока ў 1956 годзе і падала незалежнасць Экватарыяльнай Гвінеі ў 1968. Калі Іспанія пакідала Іспанскую Сахару ў 1976 годзе, гэта калонія адразу была анексавана Марока і Маўрытаніяй, а затым у 1980 годзе — цалкам Марока, хоць тэхнічна па рашэнні ААН гэта тэрыторыя застаецца пад кантролем іспанскай адміністрацыі. На сённяшні дзень у Іспаніі засталіся толькі Канарскія астравы і два анклавы на паўночнаафрыканскім узбярэжжы, Сеўта і Мелілья, якія адміністрацыйна з'яўляюцца часткамі Іспаніі.

Выкарыстанне вызначэння[правіць | правіць зыходнік]

Землі Іберыйскага паўвострава атрымалі назву Hispania у часы Старажытнага Рыма і былі пазней падзелены на чатыры каралеўствы: Кастылію, Арагон, Навару і Партугалію. Дынастычная ўнія паміж Кастыльскай (у якую да таго часу ўваходзіла Навара) і Арагонскай каронамі,[2] у часы Каталіцкіх каралёў дала пачатак палітычнай сістэме, якая праіснавала да пачатку XVIII стагоддзі, празванай Іспанскай манархіяй ці імперыяй: іспанскія каралі кіравалі сваімі ўладаннямі ва ўнітарнай форме[3] над усімі сваімі тэрыторыямі праз сістэму мясцовых органаў улады, аднак сіла ўплыву іх каралеўскай улады адрознівалася ў розных частках імперыі, і пры гэтым кожнае ўладанне мела ўласную мясцовую адміністрацыю і ўласныя законы. Адзінства дзяржавы не азначала яе аднастайнасці. Такая форма палітычнага ладу палітычным становішчам, незалежна ад назвы[4] атрыманае «дынастычнай уніяй»[5][6] у 1580—1640 гадах, з'яўляецца прычынай спрэчак навукоўцаў аб тым, ці кіравалася Партугальская імперыя яе ўласным адміністрацыйным апаратам і сама валодала сваімі тэрыторыямі, або як іншыя каралеўствы і іншыя ўладанні кіравалася Іспанскімі Габсбургамі.[7] Нягледзячы на гэта адны гісторыкі час ад часу лічаць Партугалію каралеўствам, якое было часткай Іспанскай манархіі;[8][9][10][11][12] а іншыя праводзяць выразнае размежаванне паміж Партугальскай імперыяй і Іспанскай імперыяй.[13][14]

Іспанская імперыя ўключала іспанскія заморскія калоніі ў Амерыцы, Азіі, Акіяніі і Афрыцы, пры гэтым у гісторыкаў існуюць розныя меркаванні адносна таго, якія еўрапейскія тэрыторыі трэба адносіць да ўладанняў імперыі. Напрыклад, Габсбургскія Нідэрланды звычайна лічаць часткай уладанняў караля Іспаніі, якая кіравалася іспанскімі намеснікамі і абаранялася іспанскімі войскамі. Тым не менш, такія аўтары, як брытанскі гісторык Генры Кеймен[en] лічаць, што гэтыя тэрыторыі не былі цалкам інтэграваны ў іспанскую дзяржаву і былі самастойнымі часткамі ўладанняў Габсбургаў. Некаторыя гісторыкі выкарыстоўваюць тэрміны «Габсбургская імперыя» і «Іспанская імперыя» напераменку, калі спасылаюцца на дынастычнае ўспадкоўванне Карла I ці Філіпа II.

Пачатак імперыі (1402—1521)[правіць | правіць зыходнік]

Хрыстафор Калумб і Каталіцкія каралі (Вяртанне Калумба ў Іспанію)

Энрыке III Кастыльскі (1390—1406) пачаў каланізацыю Канарскіх астравоў, заключыўшы феадальнае пагадненне (1402) з нармандскім дваранінам Жанам дэ Бетанкурам. Заваяванне Канарскіх астравоў, населеных гуанчамі, завяршылася перамогай кастыльскіх войскаў у працяглай і крывавай вайне і захопам астравоў Гран-Канарыя (1478—1483), Ла Пальма (1492—1493) і Тэнэрыфэ (1494—1496).

Шлюб (1469) Reyes Católicos Фердынанда II Арагонскага і Ізабелы I Кастыльскай прывёў да саюза карон, кожная з якіх мела свой апарат кіравання. Паводле меркавання Генры Кеймена толькі пасля некалькіх стагоддзяў уніі гэтыя асобныя каралеўствы сталі цалкам аб'яднанай дзяржавай.

У 1492 годзе Іспанія заваявала апошнюю мусульманскую дзяржаву на паўвостраве — Гранаду. Падчас аблогі Гранады Хрыстафор Калумб прапанаваў Каталіцкім каралям адправіцца на пошукі заходняга шляху ў Японію. Падчас свайго Першага плавання (1492), Калумб выявіў невядомы да гэтага еўрапейцам кантынент, і пачаў яго каланізацыю. Кастылія ўключылася ў эпоху Вялікіх геаграфічных адкрыццяў, і Ост-Індыя патрапіла ў сферу яе ўплыву.

Іспанскія прэтэнзіі на гэтыя землі былі пацверджаны папскай булай Inter caetera (1493) і замацаваны Тардэсільяскім дагаворам (1494), паводле якога Папа падзяліў свет на дзве паўсферы паміж Іспаніяй і Партугаліяй. Такім чынам Іспанія набыла эксклюзіўныя «правы» на захоп калоній ва ўсім Новым Свеце ад Аляскі да мыса Горн (акрамя Бразіліі), а таксама самых усходніх раёнаў Азіі. Іспанская імперыя ўзнікла ў выніку хуткай каланіяльнай экспансіі ў Новым Свеце, і заваявання каланіяльных уладанняў у Афрыцы: Кастылія захапіла Мелілью (1497), Мерс Эль-Кебір[en] (1505) і суседні Аран (1509). Іспанская экспансія і каланізацыя значна ўплывала на эканоміку краіны, павялічвала нацыянальны прэстыж і спрыяла распаўсюджванню каталіцтва ў Новым Свеце.

Іспанскія каралі праводзілі палітыку, варожую Францыі. Іх дзеці ўступілі ў шлюбы з каралеўскімі сем'ямі Партугаліі, Англіі, а таксама з Габсбургамі. Іспанія падтрымала арагонскі дом у Неапалі супраць караля Францыі Карла VIII і ўступіла ў вайну (з 1494) супраць Францыі і Венецыянскай рэспублікі за кантроль над Італіяй. Італьянскія войны занялі цэнтральнае месца ў знешняй палітыцы караля Фердынанда. З гэтага часу іспанская армія прэтэндавала на перавагу на еўрапейскіх палях бітваў аж да ХVII стагоддзя.

Смерць французскага генерала Гастона дэ Фуа ў Бітве пры Равене (1512).

Пасля смерці каралевы Ізабелы Фердынанд, стаўшы адзіным манархам (1502—1516), стаў праводзіць яшчэ больш агрэсіўную палітыку. Ён выступіў на баку Францыі супраць Венецыі ў бітве пры Аньядэла (1509). Годам пазней Фердынанд уступіў у Свяшчэнную лігу супраць Францыі, прэтэндуючы на Неапалітанскае каралеўства, з якім у яго меліся дынастычныя сувязі, і на Каралеўства Навару праз жаніцьбу на Жэрмен дэ Фуа. Гэта вайна была не такой паспяховай. У 1516 годзе Францыя пагадзілася на перамір'е. Мілан перайшоў пад кантроль Францыі, а Францыя прызнала ўладу Іспаніі ў Паўночнай Навары.

Пасля каланізацыі Эспаньёлы напачатку XVI стагоддзя іспанцы сталі шукаць новыя месцы для экспансіі. Эспаньёла не мела вялікага поспех, і яе новыя жыхары гатовыя былі паспрабаваць шчасця ў новых месцах. Адсюль Понсэ дэ Леон адправіўся на заваяванне Пуэрта-Рыка, а Дыега Веласкес накіраваўся на Кубу. Першая калонія на амерыканскім мацерыку, Санта-Марыя-ла-Антыгуа дэль Дар'ен у Панаме, была заснавана Васка Нуньесам дэ Бальбоа (1512). У 1513 Бальбоа перасек Панамскі перашыек і стаў першым еўрапейцам, які дасягнуў Ціхага акіяна па сушы. Бальбоа абвясціў Ціхі акіян і ўсе адкрытыя землі ўласнасцю Іспанскай кароны.

А тым часам берберскія піраты з Паўночнай Афрыкі ўвесь час нападалі на прыбярэжныя гарады і вёскі Іспаніі, Італіі і астравоў Міжземнага мора. З прычыны гэтага вялікія ўчасткі ўзбярэжжаў Іспаніі і Італіі амаль цалкам спусцелі. Турэцкі пірат Хайр-ад-Дзін Барбароса, які кіраваў Алжырам, наводзіў жах на прыбярэжныя краіны. Паводле даных гісторыка Роберта Дэвіса ад 1 да 1.25 мільёна еўрапейцаў патрапілі ў палон да паўночнаафрыканскіх піратаў і і былі прададзены ў рабства арабскімі рабагандлярамі ў Паўночнай Афрыцы і Асманскай імперыі у XVI—XIX стагоддзях[15].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Герб Іспанскай імперыі

У кіраванне караля Карла V Габсбурга (15161556), які адначасова быў абраны імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Іспанія стала самай магутнай дзяржавай Еўропы, апорай каталіцкай царквы ў барацьбе з распачатай Рэфармацыяй. У гэты перыяд Іспанію сталі зваць «дзяржавай, над якой ніколі не заходзіць сонца». Уладанні Карла былі падзелены паміж дзвюма галінамі Габсбургаў і больш ніколі ў адных руках не аб'ядноўваліся. Аўстрыйскія землі і пасада германскага імператара адышлі да брата Карла — Фердынанда I, Іспанію, Італію і Нідэрланды атрымаў у спадчыну сын Карла — Філіп II. Пры ім да Іспаніі была далучана Партугалія са сваімі ўласнымі шырокімі заморскімі ўладаннямі.

Паражэнне іспанскага флоту («Непераможнай армады») у 1588 годзе, кампрамісны мір з Англіяй у 1604 годзе, страта нідэрландскіх правінцый у 1609 годзе і Партугаліі ў 1640 годзе адзначылі канец уплыву ў Еўропе. Прыток золата з заморскіх калоній не спрыяў развіццю мясцовай сельскагаспадарчай і рамеснай вытворчасці. У кіраванне Філіпа IV, якога ўнутры Іспаніі звалі «каралём планеты» (rey planeta), пачалася эпоха заняпаду краіны.

Напачатку XVIII стагоддзя барацьба еўрапейскіх дынастый за іспанскі прастол прывяла да вайны за іспанскую спадчыну, на змену Габсбургам прыйшлі Бурбоны. У XIX стагоддзі ў краіне адбылося пяць рэвалюцый: у 18081814, 18201823, 18341843, 18541856 і 18681874 гадах. Барацьба ішла не столькі паміж манархістамі і лібераламі, колькі паміж прыхільнікамі мадэрнізацыі і традыцыяналістамі. Пасля ўсіх рэвалюцый зацвердзілася канстытуцыйная манархія.

У 18121826 гадах дамаглася незалежнасці большая частка іспанскіх калоній у Лацінскай Амерыцы, да пачатку XX стагоддзя астатнія, галоўным чынам, перайшлі да ЗША. Канчатковая ліквідацыя імперыі адбылася ў сярэдзіне XX стагоддзя.

Іспанскія Габсбургі і «Залаты век Іспаніі» (1516—1643)[правіць | правіць зыходнік]

Геркулесавы слупы і дэвіз «Plus Ultra» як сімвал імператара Карла V у гарадскім савеце Севільі (XVI стагоддзе)

XVI і XVII стагоддзя часам завуць «Залатым векам Іспаніі» (ісп.: Siglo de Oro). У выніку палітычнага шлюбу Каталіцкіх каралёў (ісп.: Reyes Católicos) іх габсбургскі унук Карл атрымаў у спадчыну кастыльскія ўладанні ў Амерыцы і ўладанні Арагонскай кароны ў Міжземнамор'і (уключаючы значную частку сучаснай Італіі). З іншага боку, ад Габсбургаў, ён атрымаў у спадчыну карону Свяшчэннай Рымскай імперыі, а таксама Нідэрланды, Франш-Кантэ і Аўстрыю (апошняя, разам з астатнімі даменамі Габсбургаў, была амаль адразу перададзена Фердынанду, брату імператара). Пасля прыгнечання ў Кастыліі паўстання камунерас Карл стаў самым магутным манархам Еўропы, ён кіраваў самай вялікай імперыяй Еўропы, якая была непераўзыдзенай аж да эпохі Напалеона. У той час часта гаварылі, што Іспанія з'яўляецца імперыяй, над якой ніколі не заходзіць сонца[en]. Гэта працяглая імперыя ў перыяд Залатога веку кіравалася не з сухапутнага Вальядаліда, а з Севільі.

Першапачаткова заморскія ўладанні Кастыльскай імперыі прыносілі адны страты і расчараванні. Яны аказалі некаторы станоўчы ўплыў на гандаль і прамысловасць, аднак магчымасці гэтага гандлю былі вельмі абмежаваны. У 1520-х гадах срэбра пачалі здабываць на багатых радовішчах Гуанахуата, але толькі з пачаткам здабычы ў Патасі і Сакатэкасе ў 1546 годзе срэбра стала сапраўднай крыніцай багацця, якое абрасло легендамі. На працягу XVI стагоддзя Іспанія атрымала эквівалент 1.5 трыльёнаў долараў ЗША (у коштах 1990 года) золатам і срэбрам з Новай Іспаніі. У канчатковым выніку імпарт каштоўных металаў перавысіў аб'ёмы вытворчасці і прывёў да інфляцыі ў Іспаніі ў апошнія дзесяцігоддзі XVI стагоддзя: «Я пачуў тут прымаўку», пісаў французскі падарожнік у 1603 годзе: «усё ў Іспаніі дорага, акрамя срэбра».[16] Таксама сітуацыя была ўзмоцнена выгнаннем яўрэяў (1492) і марыскаў (1609), прадстаўнікі якіх адыгрывалі важную ролю ў гандлі і рамеснай вытворчасці. У выніку імпарт срэбра прывёў да надзвычайнай залежнасці Іспаніі ад імпарту сыравіны і прамысловых тавараў з-за мяжы.

Заможныя грамадзяне аддавалі перавагу інвеставаць свой капітал у дзяржаўныя абавязацельствы (juros), якія гасіліся за кошт імпарту срэбра, замест таго, каб інвеставаць развіццё вытворчасці і сельскай гаспадаркі. Гэта адпавядала сярэднявечным арыстакратычным уяўленням, паводле якіх ручная праца лічылася непрэстыжнай, у той час як у іншых краінах заходняй Еўропы папулярнасць гэтых уяўленняў пайшла на змяншэнне. Абарот срэбра і золата, якое паступала з Новага Света, спрыяў эканамічнай і сацыяльнай рэвалюцыі ў Нідэрландах, Францыі, Англіі і іншых рэгіёнах Еўропы, а з іншага боку, перашкаджаў ім у Іспаніі. Праблемы, выкліканыя інфляцыяй, абмяркоўваліся навукоўцамі Саламанкскай школы і arbitrismo[es], але не аказалі ўплыву на ўрад Габсбургаў.

Габсбургі растрачвалі кастыльскія і амерыканскія багацці на вядзенне войнаў па ўсёй Еўропе для абароны сваіх дынастычных інтарэсаў, рэгулярна не выконваючы абавязацельстваў па крэдытах і некалькі разоў аб'яўляючы пра банкруцтва Іспаніі. Напружанасць паміж імперскімі інтарэсамі і інтарэсамі кастыльскага народа выліліся ў паўстанне, вядомае як Паўстанне камунерас (1520-22).

Габсбургі імкнуліся да дасягнення наступных палітычных мэт:

Іспанская інтэрвенцыя ў Еўропе[правіць | правіць зыходнік]

Барацьба Карла V за Італію[правіць | правіць зыходнік]

З узыходжаннем на трон Карла I у 1516 годзе і яго абраннем імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1519, Францыск I, які апынуўся з усіх бакоў акружаны тэрыторыямі Габсбургаў, уварваўся ў іспанскія ўладанні ў Італіі ў 1521 годзе, і пачаў другі этап франка-іспанскага канфлікту. Вайна завяршылася катастрофай для Францыі, якая пацярпела паражэнні пры Бікоцы (1522), Павіі (1525, дзе Францыск патрапіў у палон) і Ландрыяна[en] (1529), пасля чаго Францыск вярнуў Мілан Іспаніі.

Перамога Карла пры Павіі (1525) стала нечаканасцю для многіх у Італіі і Германіі і выклікала заклапочанасць тым, што Карл можа атрымаць яшчэ большую ўладу, чым ён меў. Папа Клімент VII змяніў бок і адправіў свае сілы на дапамогу Францыі і найбольш моцным італьянскім дзяржавам супраць Імператара Габсбурга ў вайне Каньякскай лігі. У 1527 годзе з-за няздольнасці Карла своечасова расплаціцца з салдатамі яго армія ў Паўночнай Італіі збунтавалася і разрабавала Рым выключна з мэтай нажывы, вымусіўшы Клімента і будучых Пап быць значна больш разважлівымі ў справах са свецкімі ўладамі: адмова Клемента ў 1533 годзе ў ануляванні шлюбу англійскага караля Генрыха VIII з Кацярынай Арагонскай (цёткай Карла) была прамым следствам яго нежадання псаваць адносіны з імператарам і, магчыма, падвяргаць сваю сталіцу рызыцы рабавання другі раз. Барселонскі мір, падпісаны Карлам і Папам у 1529 годзе, усталяваў больш цёплыя адносіны паміж двума лідарамі, што прывяло да таго, што Папа прызнаў Іспанію як абаронца каталіцкай веры і прызнаў Карла каралём Ламбардыі ў абмен на іспанскае ўварванне ў мяцежную Фларэнтыйскую рэспубліку.

Тыцыян. «Конны партрэт Карла V» (1548) быў напісаны ў гонар перамогі імператара над пратэстантамі ў бітве пры Мюльбергу (1547)

У 1543 годзе французскі кароль Францыск I абвясціў пра ўступленне ў беспрэцэндэнтны альянс з асманскім султанам Сулейманам Цудоўным для акупацыі кантралюемай Іспаніяй Ніцы сумесна з турэцкімі сіламі. Англійскі кароль Генрых VIII, які быў больш варожа настроены супраць Францыі, чым злы на імператара за перашкоду ў атрыманні разводу, далучыўся да Карла і ўварваўся ў Францыю. Нягледзячы на тое, што іспанская армія пацярпела разгромнае паражэнне ў бітве пры Чэрэзоле і здала Ніцу, з уступленнем у вайну Генрыха справы пайшлі значна лепш, і Францыя была вымушана падпісаць мір. Аўстрыйцы пад камандаваннем малодшага брата Карла Фердынанда працягнулі вайну з Асманскай імперыяй на ўсходзе. Пасля паражэння Францыі Карл узяўся за вырашэнне старога пытання: барацьбу са Шмалькальдэнскім саюзам.

Рэлігійныя канфлікты ў Свяшчэннай Рымскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Карта ўладанняў Габсбургаў пасля бітвы пры Мюльбергу (1547), з Кембрыджскага атласа сучаснай гісторыі (1912); Землі Габсбургаў пазначаны зялёным колерам.

Шмалькальдэнская ліга ўступіла ў саюз з Францыяй, што перашкаджала імкненню Карла падарваць пазіцыі Лігі ў Германіі. Паражэнне Францыска ў 1544 годзе дазволіла яму ануляваць саюз з пратэстантамі, і Карл скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ён распачаў спробу правесці перамовы на Трыдэнцкім саборы ў 1545 годзе, але лідары пратэстантаў, пачуваючыся здраджанымі з-за пазіцыі, заняты каталікамі на Саборы, пачалі ваенныя дзеянні пад правадырствам Саксонскага курфюрста Морыца. У адказ Карл уварваўся ў Германію на чале змяшанай галандска-іспанскай арміі, разлічваючы вярнуць імператарскі аўтарытэт. Імператар асабіста нанёс разгромнае паражэнне пратэстантам у гістарычнай бітве пры Мюльбергу ў 1547 годзе. У 1555 годзе Карл падпісаў Аўгсбургскі рэлігійны мір з пратэстанцкімі дзяржавамі і аднавіў стабільнасць у Германіі на сваім прынцыпе cuius regio, eius religio («чыя ўлада, таго і рэлігія»), вельмі непапулярнага сярод іспанскага і італьянскага духавенства. З гэтага моманту ўдзел Карла ў рашэнні германскіх пытанняў умацавала ролю Іспаніі як гаранта бяспекі каталікоў Габсбургаў у Свяшчэннай Рымскай імперыі; прэцэдэнт узнік сям'ю дзесяцігоддзямі пазней, уцягванне ў вайну канчаткова пазбавіла Іспанію статусу наймацнейшай еўрапейскай дзяржавы.

Паражэнне Францыі[правіць | правіць зыходнік]

Адзіны законнанароджаны сын Карла V Філіп (кір. 1556-98) падзяліў аўстрыйскую спадчыну са сваім дзядзькам Фердынандам. Філіп II разлічваў, што Кастылія стане асновай яго імперыі, аднак насельніцтва Кастыліі (якое складала каля ⅓ ад насельніцтва Францыі) ніколі не было дастатковым, каб забяспечыць неабходную колькасць салдат для абароны іспанскіх уладанняў. Пасля яго жаніцьбы на Марыі Цюдар Англія ўступіла ў саюз з Іспаніяй.

Святкаванні, якія рушылі за Ката-Камбрэзійскім мірам (1559) паміж Іспаніяй і Францыяй

У Іспаніі яшчэ не наступіў мір, як агрэсіўны французскі кароль Генрых II, які ўзыйшоў на прастол у 1547 годзе, неадкладна абвясціў вайну. Пераемнік Карла I Філіп II вельмі рашуча павёў яе, разбіўшы французскую армію пры Сен-Кантэне(англ.) бел. у Пікардыі ў 1557 годзе і на наступны год нанёс паражэнне Генрыху II пры Гравеліне(англ.) бел.. Ката-Камбрэзійскі мір, падпісаны ў 1559 годзе, пацвердзіў прэтэнзіі Іспаніі на італьянскія землі. Падчас рыцарскага турніру ў гонар падпісання гэтага дагавора Генрых загінуў ад абломка дзіды капітана шатландскай гвардыі Габрыэля Мантгомеры. У наступныя трыццаць гадоў Францыю скалыналі грамадзянская вайна і рэлігійныя хваляванні, і яна не магла супрацьстаяць Іспаніі і Габсбургам стаць галоўнай палітычнай сілай у Еўропе. Не сустракаючы сур'ёзнага супраціўлення з боку Францыі, Іспанія дасягнула апагею сваёй магутнасці і тэрытарыяльных уладанняў у перыяд 1559—1643 гадоў.

Стварэнне генуэзскага банкаўскага кансорцыума спрыяла банкруцтву Філіпа II у 1557 годзе, пасля чаго нямецкія банкірскія дамы чакала разарэнне, а дом Фугераў перастаў быць галоўным іспанскім фінансістам.[17] Генуэзскія банкіры забяспечылі грувасткую габсбургскую сістэму пастаянным крэдытам і атрыманнем рэгулярнага прыбытку. Але ў адказ пастаўкі амерыканскага срэбра былі перанакіраваны з Севільі ў Геную.

Еўрапейскія канфлікты ў кіраванне Філіпа II[правіць | правіць зыходнік]

Спакойны час для Мадрыда працягвалася нядоўга. У 1566 годзе паўстанні, паднятыя кальвіністамі ў Іспанскіх Нідэрландах (большая частка якіх адпавядае тэрыторыі сучасных Нідэрландаў і Бельгіі, гэтыя землі Філіп атрымаў у спадчыну ад Карла і яго продкаў па бургундскай лініі) прывялі да правядзення герцагам Альбам ваеннай кампаніі для аднаўлення парадку. Альба арганізаваў у Іспанскіх Нідэрландах крывавы тэрор. У 1568 годзе Вільгельм I Аранскі распачаў няўдалую спробу спыніць тыранію Альбы ў Нідэрландах. З гэтага пачалася Васьмідзесяцігадовая вайна, якая завяршылася здабыццём незалежнасці Злучанымі правінцыямі. Іспанцы, якія атрымлівалі істотныя даходы ад Нідэрландаў і ў прыватнасці ад найважнейшага порта Антверпена, былі рашуча настроены аднавіць парадак і ўтрымаць правінцыі. По словам Люка-Нормана Телльера, «Паводле ацэнак Антверпенскі порт прыносіў іспанскай кароне ў сем разоў больш даходу, чым Амерыка[18] У 1572 годзе флатылія галандскіх капераў, вядомых як марскія гёзы захапіла шэраг галандскіх прыбярэжных гарадоў, якія пасля гэтага абвясцілі пра сваю падтрымку Вільгельма і выйшлі з-пад улады Іспаніі.

Для Іспаніі вайна стала зацяжной праблемай. У 1574 годзе іспанская армія пад камандаваннем Луіса дэ Рэкесенс-і-Суньігі вымушана была зняць аблогу Лейдэна пасля таго, як галандцы разбурылі дамбы, якія ўтрымлівалі воды Паўночнага мора ад затаплення правінцый, размешчаных ніжэй узроўню мора. У 1576 годзе перад тварам неабходнасці выплаціць дараванне сваёй 80-тысячнай акупацыйнай арміі ў Нідэрландах і велізарнаму флоту, які атрымаў перамогу пры Лепанта, Філіп быў вымушаны абвясціць банкруцтва. Неўзабаве пасля гэтага армія ў Нідэрландах збунтавалася, захапіла Антверпен і стала рабаваць паўднёвыя Нідэрланды, у выніку чаго некалькі гарадоў, які першапачаткова не прымалі ўдзелу ў хваляваннях, далучыліся да паўстанцаў. Іспанія пайшла па шляху перамоў, і ў большыя частцы паўднёвых правінцый мір быў адноўлены ў 1579 годзе падпісаннем Араскай уніі. У адказ Нідэрланды на працягу гэтага ж месяца стварылі Утрэхцкую унію, альянс паўночных правінцый. Яны афіцыйна зрынулі Філіпа ў 1581 годзе, калі падпісалі Акт аб клятвенным адрачэнні[en].

Паводле Араскай уніі паўднёвыя правінцыі Іспанскіх Нідэрландаў, сучасныя рэгіёны Валонія і Нор — Па-дэ-КалеПікардыя) у Францыі, выраказвалі сваю вернасць іспанскаму каралю Філіпу II і прызнавалі яго генерал-губернатара дона Хуана Аўстрыйскага. У 1580 годзе гэта дало магчымасць каралю Філіпу ўмацаваць свае пазіцыі, калі памёр апошні член партугальскага каралеўскага дому, Энрыке. Філіп прад'явіў свае прэтэнзіі на партугальскі трон і ў чэрвені адправіў герцага Альбу з арміяй на Лісабон. Нягледзячы на тое, што герцаг Альба і іспанская акупацыйная палітыка ў Лісабоне была не меней непапулярная, чым у Ратэрдаме, аб'яднанне іспанскай і партугальскай імперыі перадало ў руках Філіпа амаль увесь даследаваны Новы Свет і вялізарныя гандлёвыя імперыі ў Афрыцы і Азіі.

Утрыманне пад кантролем Партугаліі патрабавала ўтрымання акупацыйных войскаў, а ў Іспаніі фінансавае становішча вельмі складаным пасля банкруцтва 1576 года. У 1584 годзе Вільгельм I Аранскі быў забіты фанатычным каталіком Бальтазарам Жэрарам, і, здавалася б, смерць папулярнага лідара галандскага супраціўлення павінна была спыніць вайну; аднак гэтага не здарылася. У 1586 годзе англійская каралева Елізавета I падтрымала пратэстанцкі рух у Нідэрландах і Францыі і Фрэнсіс Дрэйк пачаў напады на іспанскія гандлёвыя судны ў Карыбскім моры і на Ціхім акіяне, а ў 1587 годзе ён здзейсніў дзёрзкі напад на порт Кадыс. Францыя і Англія таксама падтрымалі прэтэндэнта на партугальскі трон Антоніа з Крату. У 1588 годзе, разлічваючы спыніць умяшанне Елізаветы ў іспанскія справы, Філіп адправіў Іспанскую армаду да берагоў Англіі. Спрыяльнае надвор'е, мацнейшае ўзбраенне і лепшая манеўранасць англійскіх караблёў, а таксама тое, што англічане атрымалі папярэджанне ад сваіх шпіёнаў у Нідэрландах і былі гатовыя да сустрэчы іспанскага флоту, спрыялі разгрому Непераможнай армады. Аднак правал экспедыцыі Дрэйка і Норыса[en] да Партугаліі і Азорскім астравам у 1589 годзе стаў паваротным пунктам у Англа-іспанская вайне 1585—1604 гадоў. Іспанскія флоты сталі больш эфектыўнымі ў адлюстраванні нападаў англійскіх караблёў, і срэбра і золата працягвала паступаць у Іспанію.

Непераможная армада пакідае гавань Фероля (1588)

Іспанія прыкладала высілкі для падтрымання рэлігійных войнаў у Францыі пасля смерці Генрыха II. У 1589 годзе Генрых III, апошні кароль з дынастыі Валуа, быў забіты рэлігійным фанатыкам Жакам Клеманам. На трон пасля яго ўзышоў Генрых Наварскі, першы французскі кароль з дынастыі Бурбонаў, чалавек вялікіх здольнасцей, які атрымаў перамогі ў ключавых бітвах з Каталіцкай лігай пры Арке(англ.) бел.(1589) і пры Іўры(англ.) бел. (1590). У спробе перашкодзіць Генрыху стаць каралём Францыі іспанцы падзялілі сваю армію ў Нідэрландах і ўварваліся ў Францыю ў 1590 годзе.

Мірны час кіравання Філіпа III[правіць | правіць зыходнік]

Адначасовыя войны з Францыяй, Англіяй і ў Нідэрландах, якія ў кожным выпадку мелі здольных галоўнакамандуючых, Іспанія, якая ўжо раней перанесла банкруцтва, апынулася ў найцяжкім становішчы. Ні срэбра Новага Света, ні падаткі, якія ўвесь час раслі, не маглі пакрыць расходы на вядзенне гэтых войнаў, таму ўрад ізноў абвясціў банкруцтва ў 1596 годзе. Каб выратаваць дзяржаўную казну былі скарочаны кантынгенты войскаў, якія прымалі ўдзел у ваенных кампаніях, а вызваленыя войскі сталі выконваць галоўным чынам абарончыя задачы. У 1598 годзе быў падпісаны Вервенскі мір з Францыяй, які прызнаваў Генрыха IV, які ў 1593 годзе вярнуўся ў лона каталіцкай царквы, каралём Францыі, Іспанія адмаўлялася ад шматлікіх абмовак Ката-Камбрэзійскага міру. Каралеўства Англія, якая пацярпелая шэраг марскіх паражэнняў на моры і ўвязнула ў бясконцай партызанскай вайне[en] з каталікамі ў Ірландыі, якіх падтрымлівала Іспанія, пагадзілася на Лонданскі мір[en] у 1604 годзе, пасля ўзыходжання на прастол менш непрымірымага караля з дынастыі Сцюартаў Якава I.

Кастылія забяспечвала іспанскіх каралёў большай часткай даходаў і іх лепшымі салдатамі.[19] Эпідэмія чумы[en], якая лютавала ў Кастыліі з 1596 па 1602 гады, панесла жыцці каля 600,000 чалавек.[20] Многія кастыльцы з'ехалі ў Амерыку ці загінулі на палях бітваў. У 1609 годзе большая частка марыскаў была выгнана з Іспаніі. Увогуле Кастылія пазбавілася каля 25 % свайго насельніцтва паміж 1600 і 1623 гадамі. Такое значнае зніжэнне насельніцтва прывяло да падзення даходаў Кароны і катастрафічнага паслабленню краіны падчас бесперапынных узброеных канфліктаў у Еўропе.[21]

Мір з Англіяй і Францыяй дазволіў Іспаніі сканцэнтравацца на аднаўленні яе правоў на кіраванне галандскімі правінцыямі. Галандцы пад правадырствам Морыца Аранскага, сына Вільгельма Маўклівага і, магчыма, лепшага стратэга свайго часу, пасля 1590 года захапілі шэраг прыгранічных гарадоў, у тым ліку крэпасць Брэду. З прычыны таго, што з Англіяй быў заключаны мір, новы іспанскі галоўнакамандуючы Амброзіа Спінола накіраваў усе высілкі супраць паўстанцаў-галандцаў. Спіноле, военачальніку талентам параўнальнаму з Морыцам, перашкодзіла захапіць Нідэрланды толькі чарговае банкруцтва Іспаніі ў 1607 годзе. Да шчасця, да таго часу іспанская армія ў такой ступені валодала ваеннай ініцыятывай, што Злучаныя правінцыі былі вымушаны пайсці на падпісанне Дванаццацігадовага перамір'я ў 1609 годзе. Нарэшце, у Іспаніі наступіў мір — Pax Hispanica[en].

Іспанія атрымала магчымасць аднавіцца падчас перамір'я, паправіць фінансавае становішча і зрабіць многае для ўзняцця прэстыжу і аднаўлення стабільнасці; гэта было апошняе перамір'е ў вялікай вайне, у якой яна магла выступаць як наймацнейшая дзяржава. Спадчыннік Філіпа II, Філіп III, быў чалавекам абмежаваных здольнасцей, не цікавіўся палітыкай і аддаваў перавагу дэлегаваць кіраванне імперыяй іншым. Яго прэм'ер-міністрам стаў таленавіты палітык герцаг Лерма.

«Здача Брэды», Дыега Веласкес, 1634-35, Прада. Гэта перамога стала сімвалам новага пераможнага для іспанскай арміі перыяду Трыццацігадовай вайны.

Герцаг Лерма (як і раней Філіп II) не быў зацікаўлены ў падтрымцы свайго саюзніка, Аўстрыі. У 1618 годзе яго месца заняў Бальтасар дэ Суньіга[en], раней які служыў паслом у Вене. Дон Бальтасар лічыў, што ключом да абмежавання ўплыву Францыі і перамозе над галандцамі з'яўляецца больш цесны саюз з аўстрыйскімі Габсбургамі. У 1618 годзе пасля Пражскай дэфенестрацыі Аўстрыя і імператар свяшчэннай Рымскай імперыі Фердынанд II пачалі кампанію супраць Пратэстанцкай уніі і Багеміі. Суньіга падбухторваў Філіпа ўступіць у вайну на баку Аўстрыйскіх Габсбургаў, і Амброзіа Спінола, узыходная зорка іспанскай арміі, быў адпраўлены на чале Фламандскай арміі для ўдзелу ў канфлікце. Такім чынам, Іспанія ўступіла ў Трыццацігадовую вайну.

На шляху да Ракруа[правіць | правіць зыходнік]

У 1621 годзе Філіп III памёр і на прастол узышоў яго сын Філіп IV. Ваенная партыя атрымала такі моцны ўплыў, як ніколі да гэтага. На наступны год Суньігу змяніў Гаспар дэ Гусман Аліварэс, таленавіты дзяржаўны дзеяч, які лічыў, што прычына ўсіх няўдач Іспаніі крыецца ў Галандыі. Праз некаторы час, які спатрэбіўся Іспаніі для ўступлення ў вайну, багемцы былі разбіты на Белай Гары ў 1621 годзе і пры Штатлане ў 1623 годзе. Вайна з Нідэрландамі аднавілася ў 1621 годзе, а ў 1625 Спінола захапіў крэпасць Брэда пасля аблогі. Уступленне ў вайну дацкага караля Крысціяна IV выклікала вялікую заклапочанасць (Крысціян быў адным з нешматлікіх еўрапейскіх манархаў, які не меў праблем з фінансамі), але перамогі імперскага генерала Альбрэхта фон Валенштэйна над датчанамі пры Дэсау і пры Лутэры ў 1626 годзе ліквідавалі пагрозу.

У Мадрыда ўзнікла надзея, што Нідэрланды могуць ізноў уліцца ў імперыю, а пасля паражэння Даніі пратэстанты ў Германіі здаваліся заваяванымі. У Францыі зноў узнікла ўнутраная нестабільнасць (у 1627 годзе пачалася знакамітая аблога Ла-Рашэлі), і становішча Іспаніі зноў, здавалася, дасягнула ранейшых вышынь. Граф-герцаг Аліварэс у тыя дні сказаў: «Сёння бог ваюе на нашым баку, таму што ён — іспанец!»[22] і шматлікія праціўнікі Іспаніі маглі б з гэтым пагадзіцца.

Аліварэс быў чалавекам, які значна апярэдзіў свой час; ён усведамляў, што Іспаніі неабходны рэформы, а для рэформаў патрэбны мі. Знішчэнне Аб'яднаных правінцый Нідэрландаў было адным з неабходных крокаў, з прычыны таго, што любая антыгабсбургская кааліцыя фінансавалася на галандскія грошы: галандскія банкіры стаялі за ост-індскімі купцамі Севільі, і паўсюль у свеце галандскія прадпрымальнікі і каланісты падрывалі гегемонію Іспаніі і Партугаліі. Спінола на чале іспанскай арміі сфакусаваў свае высілкі ў Нідэрландах, і здавалася, што вайна скончыцца на карысць Іспаніі.

У 1627 годзе кастыльская эканоміка знаходзілася ў стане заняпаду. Іспанцы звярнуліся да псавання манет для аплаты ваенных расходаў, і ў Іспаніі кошты ўзляцелі, як і годам раней у Аўстрыі. Да 1631 года ў выніку валютнага крызісу ў Кастыліі атрымала развіццё бартарная эканоміка, і ўрад не змог сабраць значную суму падаткаў з сялян, апынуўшыся ў поўнай залежнасці ад каланіяльнага (Сярэбранага флоту). Іспанскія арміі ў Германіі звярнуліся да практыкі самастойнай здабычы ўсяго неабходнага ў землях, дзе яны стаялі.

Бітва пры Нёрдлінгене. Рашучая перамога армій Імперыі і Іспаніі над шведамі.

Аліварэса, які падтрымаў пэўныя меры па зборы падаткаў у Іспаніі на час вайны, пазней вінавацілі за сумніўную і бясплодную вайну ў Італіі. Галандцы, якія падчас Дванаццацігадовага перамір'я атрымалі значную перавагу на моры, працягвалі руйнаваць іспанскую і (асабліва) партугальскі марскі гандаль, ад якога Іспанія цалкам залежала пасля эканамічнага калапсу. Іспанія, рэсурсы якой вычарпаліся, усё больш і больш была ўразлівай да марскіх пагроз. Іспанскія перамогі ў Германіі і Італіі больш не адыгрывалі вялікага стратэгічнага значэння, а іх флот пачаў несці асабліва цяжкія страты.

Іспанскія ваенныя рэсурсы былі размеркаваны па ўсёй Еўропе, у тым ліку на моры было неабходна абараняць марскія камунікацыі ад узмацнелых галандскага і французскага флотаў, а таксама адказваць на пагрозу Асманскай імперыі і звязаных з ёй берберскіх піратаў у Міжземнамор'і. У той жа час пагрозу галандскаму суднаходству сталі ўяўляць дзюнкеркскія піраты, якія дамагліся вызначаных поспехаў. У 1625 годзе іспана-партугальскі флот пад камандаваннем адмірала Фрадыке дэ Таледа, адваяваў стратэгічна важны бразільскі горад Салвадор у галандцаў. З іншага боку, ізаляваныя і спусцелыя партугальскія фарты ў Афрыцы і Азіі падвяргаліся нападам галандцаў і англічан, акрамя таго, да таго часу яны перасталі быць важнымі гандлёвымі цэнтрамі.

У 1630 годзе шведскі кароль Густаў II Адольф, адзін з лепшых военачальнікаў свайго часу, высадзіўся ў Германіі і зняў аблогу з порта Штральзунд, які быў апошняй цвярдыняй на кантыненце, якая ўтрымлівалася германскімі войскамі, варожымі Імператару. Затым Густаў рушыў на поўдзень, атрымаўшы перамогі ў бітвах пры Брэйтэнфельдзе і пры Лютцэне, аказаўшы справе пратэстантаў вялікую падтрымку, прасунуўшыся так далёка. Сітуацыя для каталікоў палепшылася са смерцю Густава пад Лютцэнам у 1632 годзе і разгромнай перамогай імперскіх войскаў пад камандаваннем Фердынанда Аўстрыйскага і Фердынанда II Венгерскага ў пры Нёрдлінгене ў 1634 годзе. Выкарыстоўваючы становішча мацнейшага боку, у 1635 годзе імператар прапанаваў стомленым ад вайны германскім дзяржавам мір; яго многія прынялі, уключаючы дзве самыя магутныя, Брандэнбург і Саксонію.

Бітва пры Ракруа (1643) — сімвалічны канец велічы Іспаніі.

Кардынал Рышэльё з'яўляўся моцным саюзнікам галандцаў і пратэстантаў з самага пачатку вайны, дапамагаючы ім фінансава і ўзбраеннем у імкненні спыніць рост магутнасці Габсбургаў у Еўропе. Рышэльё вырашыў, што падпісаны Пражскі мір супярэчыць інтарэсам Францыі і абвясціў вайну імператару Свяшчэннай Рымскай імперыі і Іспаніі праз некалькі месяцаў пасля падпісання мірнага дагавора. Больш вопытным іспанскім войскам напачатку кампаніі спадарожнічаў поспех; Аліварэс вокамгненна пачаў наступ у паўночнай Францыі з Іспанскіх Нідэрландаў, разлічваючы пахіснуць рашучасць міністраў Людовіка XIII і зрынуць Рышэльё да таго як вайна вычарпае іспанскія фінансы і французы змогуць выкарыстаць усе свае ваенныя рэсурсы. У 1636 годзе, «année de Corbie», іспанскія войскі прасунуліся на поўдзень да Ам'ена і Карбі, стварыўшы пагрозу Парыжу і ледзь не завяршыўшы вайну ў такі кароткія тэрміны.

Тым не менш, пасля 1636 года Аліварэс, асцерагаючыся новага банкруцтва краіны, спыніў прасоўванне. Іспанская армія за ўсю сваю гісторыю не праходзіла так далёка. Французы атрымалі перадышку, якой скарысталіся для мабілізацыі сваіх войскаў. У бітва ў Даўнса(англ.) бел. у 1639 годзе іспанскі флот пацярпеў разгромнае паражэнне ад галандцаў, і іспанцы не змаглі перакідаць падмацаванні і забеспячэнне для сваёй арміі ў Нідэрландах. Іспанская Фламандская армія, у шэрагах якой былі лепшыя іспанскія салдаты і камандзіры, сустрэлася з французскім авангардам пад камандаваннем прынца дэ Кандэ ў паўночнай Францыі ля Ракруа ў 1643 годзе. Іспанцы, якімі камандаваў Франсіска дэ Мела, былі разбіты ўшчэнт. Адна з лепшых і самых вядомых армій пацярпела поўнае паражэнне на поле бітвы. Міф пра непераможнасць іспанцаў быў разбураны.

Афрыка і Міжземнамор'е[правіць | правіць зыходнік]

У XVI стагоддзі Асманская імперыя стала ўяўляць значную пагрозу для Еўропы. Асманскія заваяванні[en] паспяхова пачаліся з рашучай перамогі пры Мохачы.[23] Карл I аддаў перавагу стратэгіі стрымлівання Асманскай імперыі з дапамогай флоту, перашкаджаючы высадцы турак на венецыянскіх тэрыторыях ва ўсходнім Міжземнамор'і.

У часы кіравання Карла I назіралася памяншэнне прысутнасці Іспаніі ў Паўночнай Афрыцы, нягледзячы на тое, што Туніс і яго порт, Ла-Гулет, былі ўзяты ў 1535 годзе. Адно за адным, большая частка іспанскіх уладанняў была страчана: Пеньён-дэ-Велес-дэ-ла-Гамера (1522), Санта-Крус-дэ-ла-Сак-Пекенья (1524), Алжыр (1529), Трыпалі (1551), Беджая (1554), і ўрэшце Ла-Гулет і Туніс (1569).

У адказ на напады берберскіх піратаў на ўсходняе ўзбярэжжа Іспаніі Карл арганізаваў экспедыцыі ў Туніс (1535) і Алжыр (1541).

Бітва пры Лепанта, якая адзначыла канец дамінавання асманскага флоту ў Міжземным моры

У 1565 туркі, якія высадзіліся на стратэгічна важным востраве Мальта, пацярпелі паражэнне ад гаспітальераў, якія баранілі яго. Смерць Сулеймана Цудоўнага ў наступным годзе і ўзыходжанне на прастол куды менш здольнага кіраўніка Селіма II была на руку Філіпу II, які вырашыўся перанесці баявыя дзеянні да турэцкіх берагоў. У 1571 годзе змяшаны флот з іспанскіх, венецыянскіх і папскіх караблёў пад камандаваннем незаконнага сына Карла Хуана знішчыў асманскі флот у бітве пры Лепанта, найбуйнейшай марской бітве ў еўрапейскіх водах пасля бітвы пры Акцыуме ў 31 годзе да н.э. Гэта бітва адзначыла канец асманскай гегемоніі ў Міжземнамор'і. Гэтыя падзеі значна паднялі прэстыж Іспаніі, што было выключна важна ў сувязі з прасоўваннем Філіпам ідэй Контррэфармацыі па-за межамі імперыі.

Тым не менш, туркі неўзабаве аправіліся ад паражэння. Яны вярнулі Туніс у 1574 годзе, і дапамаглі свайму саюзніку, Абу Марван Абд аль-Маліку, вярнуць трон Марока ў 1576. Са смерцю персідскага шаха Тахмаспа I у асманскага султана з'явілася магчымасць уварвацца ў гэту краіну і ў 1580 ён пагадзіўся на перамір'е з Філіпам II у Міжземнамор'і.[24]

У першай палове XVII стагоддзя іспанцы атрымалі Ларачэ[en] і Ла-Мамору[es] на атлантычным узбярэжжы Марока, а таксама востраў Пеньён-дэ-Алусемас у Міжземным моры, аднак ужо ў другой палове стагоддзя Ларачэ і Ла-Мамора былі страчаны.

Апошнія гады магутнасці Іспанскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Паўстанні ўнутры краіны, страты ў выніку Трыццацігадовай вайны і адзінаццацігадовай вайны з Францыяй (1640—1665)[правіць | правіць зыходнік]

Спіс калоній[правіць | правіць зыходнік]

У сапраўдным спісе прадстаўлены ўсё тэрыторыі свету, калі-небудзь якія знаходзіліся ў каланіяльнай залежнасці ад Іспаніі.

У Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы[правіць | правіць зыходнік]

Сцяг Новай Іспаніі

Віцэ-каралеўствы[правіць | правіць зыходнік]

Генерал-капітанствы[правіць | правіць зыходнік]

Хрыстафор Калумб сцвярджае ўладанні Іспаніі.

У Азіі[правіць | правіць зыходнік]

У Акіяніі[правіць | правіць зыходнік]

У Афрыцы[правіць | правіць зыходнік]

Тэрыторыі, якія належалі Іспаніі ў Еўропе[правіць | правіць зыходнік]

Flag of Aragon.svg Уладанні Арагона[правіць | правіць зыходнік]

Уладанні Арагона

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Мангольская імперыя мела большую плошча, але знаходзілася цалкам у Еўразіі
  2. Farazmand, Ali (1994). Handbook of bureaucracy. M. Dekker. pp. 12–13. ISBN 9780824791827. 
  3. Ruiz Martín, Felipe (1996). La proyección europea de la monarquía hispánica. Editorial Complutense. p. 473. ISBN 9788495983305. http://books.google.es/books?id=jlJPsVc8UvQC&lpg=PA473&lr&pg=PA473#v=onepage&q&f=false. 
  4. Звалася яна Іберыйскай уніяй, іспана-партугальскай імперыяй, Іспана-Партугальскай імперыяй, дуалістычнай манархіяй, Партугаліяй у складзе Іспанскай манархіі, Партугаліяй, якая ўвайшла ў Габсбургскую імперыю, Партугаліяй, якая ўвайшла ў Іспанскую манархію, Габсбургскім кіраваннем у Партугаліі, ці саюзам Кастыліі і Партугаліі
  5. John Huxtable Elliott (2002) España en Europa: Estudios de historia comparada: escritos seleccionados, page 80
  6. Jean-Frédéric Schaub (2001) Le Portugal au temps du Comte-Duc d’Olivares, 1621—1640, pag 59
  7. Ali Farazmand (1994) Handbook of Bureaucracy, page 13
  8. Wolfgang Reinhard, European Science Foundation (1996), Power Elites and State Building, pag 92
  9. Daviken Studnicki-Gizbert (2007), A Nation Upon the Ocean Sea: Portugal’s Atlantic Diaspora and the Crisis of the Spanish Empire, 1492—1640, page 36
  10. Anderson 2000, p. 103
  11. Lockhart & Schwartz 1983, p. 250
  12. Lach & Van Kley 1994, p. 9
  13. Donald F. Lach, Edwin J. Van Kley (1993), Asia in the Making of Europe: A Century of Advance, page 9
  14. Kamen 2003, p. 403
  15. "When Europeans were slaves: Research suggests white slavery was much more common than previously believed". Ohio State University. March 8, 2004. http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm. Retrieved on 2008-10-08 
  16. Цытата па Фернану Брадэлю, The Wheels of Commerce, часть II Civilization and Capitalism 15th-18th Centuryu 1979:171.
  17. Archer 2002, p. 251
  18. Tellier, Luc-Normand (2009). Urban world history: an economic and geographical perspective. PUQ. p. 308. ISBN 2-760-51588-5. http://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC. , Extract of page 308
  19. Elliott, 'Decline of Spain', pp. 56-57. Пол Кенэдзі падкрэслівае, што залежнасць ад такой малой падатковай базы было прычынай вялікіх праблем іспанскіх фінансаў у доўгатэрміновым перыядзе. Гл. Kennedy, Rise and Fall, p. 68. [1]
  20. Chapter 15: A History of Spain and Portugal, Stanley G. Payne
  21. Kennedy, Rise and Fall, pp. 40-93.
  22. Brown and Elliott, 1980, p. 190
  23. Крыж і паўмесяц
  24. The Tempest and its travels — Google Libros

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Anderson, James Maxwell (2000). The History of Portugal. Westport, Connecticut: Greenwood. ISBN 978-0313311062 .
  • Archer, Christon et al. (2002). World History of Warfare. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 978-0803244238 .
  • Brown, Jonathan; Elliott, John Huxtable (1980). A Palace for a King. The Buen Retiro and the Court of Philip IV. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0300025071 .
  • Kamen, Henry (2003). Empire: How Spain Became a World Power, 1492–1763. New York: HarperCollins. ISBN 0-06-093264-3 .
  • Lach, Donald F.; Van Kley, Edwin J. (1994). Asia in the Making of Europe. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0226467344 .
  • Lockhart, James; Schwartz, Stuart B. (1983). Early Latin America: A History of Colonial Spanish America and Brazil. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521299299 .

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]