Вольфганг Амадэй Моцарт

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Вольфганг Амадэй Моцарт
ням.: Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg
Асноўная інфармацыя
Поўнае імя

Іаган Хрызастом Вольфганг Готліб (па-грэчаску Тэафіл, па-лацінску Амадэус, у беларускай транскрыпцыі Амадэй) Моцарт

Дата нараджэння

27 студзеня 1756(1756-01-27)

Месца нараджэння

Зальцбург,
Архібіскупства Зальцбург,
Аўстрыя

Дата смерці

5 снежня 1791(1791-12-05) (35 гадоў)

Месца смерці

Вена, Габсбургская манархія, Свяшчэнная Рымская імперыя

Краіна

Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg Свяшчэнная Рымская імперыя

Прафесіі

кампазітар, арганіст, скрыпач, капельмайстар, педагог

Інструменты

арган, скрыпка, клавесін, клавір

Узнагароды
Ордэн Залатой шпоры
Аўтограф
Аўтограф
Commons-logo.svg Вольфганг Амадэй Моцарт на Вікісховішчы

Вольфганг Амадэй Моцарт, поўнае імя Іага́н Хрызасто́м Во́льфганг Тэафіл Моцарт, (ням.: Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart [ˈvɔlfɡaŋ amaˈdeus ˈmoːtsaʁt], 27 студзеня 1756, Зальцбург5 снежня 1791, Вена) — аўстрыйскі кампазітар. Выдатны прадстаўнік Венскай класічнай школы кампазіцыі. Быў таксама віртуозным скрыпачом, клавесіністам, арганістам, дырыжорам. Па сведчаннях сучаснікаў, валодаў фенаменальным музычным слыхам, памяццю і здольнасцю да імправізацыі. У адрозненне ад многіх кампазітараў яго часу, Моцарт не проста працаваў ва ўсіх музычных формах свайго часу, але і дамогся ў іх вялікага поспеху. Многія з яго складанняў прызнаны шэдэўрамі сімфанічнай, канцэртнай, камернай, опернай і харавой музыкі. Нароўні з Гайднам і Бетховенам прыналежыць да найболей значных прадстаўнікоў Венскай класічнай школы[1].

Біяграфія Моцарта (асабліва акалічнасці яго ранняй смерці) была прадметам спекуляцый і спрэчак, лягла ў грунт мастацкіх выдумак і ходкіх «міфаў».

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Раннія гады (1756—1763)[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінства і сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Дом, у якім нарадзіўся Моцарт. Цяпер там знаходзіцца музей кампазітара.

Вольфганг Амадэй Моцарт нарадзіўся 27 студзеня 1756 года ў Зальцбургу, які быў тады сталіцай Зальцбургскага архібіскупства, у доме па адрасе Гетрайдэгасе 9. Яго бацька Леапольд Моцарт быў скрыпачом і кампазітарам у прыдворнай капэле князя-архібіскупа зальцбургскага, графа Сігізмунда фон Штратэнбаха. Маці — Ганна Марыя Моцарт (народжаная Пертль), дачка камісара-апекуна багадзельні ў Санкт-Гільгене. З семярых дзяцей ад шлюбу Моцартаў выжылі толькі двое: дачка Марыя Ганна, якую сябры і сваякі клікалі Нанерль, і сын Вольфганг. Яго нараджэнне ледзь не каштавала маці жыцця. Толькі праз некаторы час яна змагла пазбыцца ад слабасці, што выклікала боязь за яе жыццё. На другі дзень пасля нараджэння Вольфганг быў хрышчаны ў Зальцбургскім саборы Святога Руперта. Запіс у кнізе хрышчэнняў дае яго імя на лаціне як Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart. У гэтых імёнах першыя два словы — імя святога Іаана Златавуста, якое не выкарыстоўвалася ў штодзённым жыцці, а чацвёртае пры жыцці Моцарта вар'іравалася: лац.: Amadeus, ням.: Gottlieb, італ.: Amadeo, што значыць «умілаваны Богам». Сам Моцарт аддаваў перавагу, каб яго звалі Вольфганг[2].

Музычныя здольнасці абодвух дзяцей выявіліся ў вельмі раннім узросце. У сем гадоў Нанерль стала атрымваць ад бацькі ўрокі гульні на клавесіне. Гэтыя ўрокі зрабілі велізарны ўплыў на маленькага Вольфганга, якому было каля трох гадоў: ён сядаў за інструмент і мог падоўгу забаўляцца падборам сугуччаў. Апроч таго, ён запамінаў асобныя месцы музычных п'ес, якія чуў, і мог прайграць іх на клавесіне. Гэта вырабіла вялікае ўражанне на бацьку, Леапольда. У 4 гады бацька пачаў развучваць з ім на клавесіне невялікія п'есы і менуэты. Амаль адразу ж Вольфганг добра навучыўся гуляць іх. Неўзабаве ў яго паўстала імкненне да самастойнай творчасці: ужо ў пяць гадоў ён складаў маленькія п'есы, якія бацька запісваў на паперы. Самымі першымі складаннямі Вольфганга сталі Андантэ До мажор (K.1a) і Алегра До мажор (K.1b) для клавіра, якія былі складзены паміж канцом студзеня і красавіком 1761 года[3].

Андантэ і Алегра До мажор, запісаныя рукой Леапольда Моцарта.

Леапольд завёў для сваіх дзяцей нотныя сшыткі, у якія ён сам ці яго сябры — музыканты запісвалі розныя складанні для клавіра. Нотны сшытак Нанерль утрымвае менуэты і падобныя ім невялікія п'есы. Да цяперашняга часу сшытак захаваўся ў моцна пашкоджаным і няпоўным выглядзе. Па гэтым сшытку вучыўся таксама і маленькі Вольфганг, сюды ж запісаны яго першыя складанні. Нотны сшытак самога Вольфганга, наадварот, захаваўся цалкам. У ім сустракаюцца складанні Тэлемана, Баха, Кірхгофа і многіх іншых кампазітараў. Музычныя здольнасці Вольфганга былі дзіву годныя: у шэсць гадоў ён, апроч клавесіна, практычна самастойна вывучыўся гуляць на скрыпцы[4].

Цікавы факт, які мовіць пра пяшчоту і тонкасць яго слыху: паводле ліста сябра сям'і Моцартаў, прыдворнага трубача Андрэаса Шахтнера, які быў напісаны па просьбе Марыі Ганны пасля смерці Моцарта, маленькі Вольфганг амаль да дзесяцігадовага ўзросцу баяўся трубы, калі гулялі толькі на ёй адной без суправаджэння іншых інструментаў. Нават сам выгляд трубы дзеяў на Вольфганга так, быццам бы ў яго скіраваны пісталет. Шахтнер пісаў: «Тата жадаў здушыць у ім гэты дзіцячы страх, і загадаў мне, нягледзячы на супраціў Вольфганга, трубнуть яму ў твар; але мой бог! Лепш бы я не падначаліўся. Ледзь Вольфгангерль пачуў аглушальны гук, ён збялеў і стаў апускацца на зямлю, і калі б я працягваў даўжэй, у яго пэўна пачаліся б курчы»[5].

Бацьку Вольфганг любіў незвычайна далікатна: па вечарах, перад тым, як класціся спаць, бацька ставіў яго на крэсла і павінен быў разам з ім спяваць прыдуманую Вольфгангам песню з бессэнсоўным тэкстам: «Oragnia figa tafa». Пасля гэтага сын цалаваў бацьку ў кончык носа і абяцаў яму, што калі той састарэе, захоўваць яго ў сябе ў шкляным футарале і шанаваць яго. Потым ён, задаволены, клаўся ў пасцелю. Бацька быў для сына лепшым выкладчыкам і выхавальнікам: ён даў сваім дзецям выдатную хатнюю адукацыю; яны ніколі ў жыцці не хадзілі ў школу. Хлопчык заўсёды гэтак аддаваўся таму, чаму яго прымушалі вучыцца, што забываў пра ўсё, нават пра музыку. Прыкладам, калі вучыўся лічыць, то крэслы, сцены і нават падлога, былі пакрыты лічбамі, напісанымі мелам[3].

Першыя вандраванні[правіць | правіць зыходнік]

Леапольд Моцарт. Партрэт працы П'етра Антоніа Ларэнцоні.

Леапольд хацеў бачыць свайго сына кампазітарам, і таму для пачатку вырашыў уявіць Вольфганга музычнаму свету як выканаўца-віртуоза. Гэтага патрабаваў негалосны даўнейшы звычай, што захоўваўся аж да часоў Бетховена: тот, хто хацеў заслужыць рэпутацыю кампазітара, павінен быў зарэкамендаваць сябе як выканавец. Спадзеючыся атрымаць для хлопчыка добрую пасаду і апекуна сярод прадстаўнікоў вядомых дваранскіх асоб, Леапольд вырашыў здзейсніць канцэртныя вандраванні па каралеўскіх і княскіх дварах Еўропы. Пачалася пара падарожжаў, што доўжылася ўшануй дзесяць гадоў. У студзені 1762 года Леапольд распачаў са сваімі дзецьмі першае спробавае канцэртнае падарожжа ў Мюнхен, пакінуўшы жонку дома. Вольфгангу на момант падарожжа мінула толькі шэсць гадоў. Пра гэта вандраванне вядома толькі, што яно доўжылася тры тыдні, і дзеці выступалі перад курфюрстам Баварыі Максіміліянам III[6].

Поспех у Мюнхене і запал, з якім гульню Вольфганга і яго сястры Нанерль сустракалі слухачы, задаволілі Леапольда і ўмацавалі ў ім намер працягнуць падобныя падарожжы. Неўзабаве пасля прыезду дамоў ён вырашыў, што ўвосень уся сям'я паедзе ў Вену. Леапольд нездарма сілкаваў надзеі менавіта на Вену: у той час яна была цэнтрам еўрапейскай культуры і мастацтваў, і таму перад музыкантамі там адкрываліся шырокія магчымасці, ім аказвалі падтрымку ўплывовыя апекуны. Якія заставаліся да падарожжа дзевяць месяцаў былі выдаткаваны Леапольдам на далейшую адукацыю Вольфганга. Аднак, ён рабіў упор не на тэорыю музыкі, у якой яго сыну яшчэ мела быць шмат чаму навучыцца, а на свайго роду глядзельныя фокусы, якія публіка таго часу шанавала больш, чым саму гульню. Так, прыкладам, Вольфганг навучыўся гуляць на пакрытай тканінай клавіятуры і з завязанымі вачамі, не робячы пры гэтым памылак. Нарэшце, Леапольд узяў у архібіскупа водпуск і 18 верасня таго ж года з сям'ёй адправіўся ў Вену. Па шляху яны спыніліся ў Лінцы, дзе ў доме графа Шліка дзеці далі канцэрт. На канцэрце былі таксама Графы Герберштэйн і Пальфі, вялікія аматары музыкі. Яны былі гэтак захоплены і здзіўлены гульнёй маленькіх вундэркіндаў, што паабяцалі прыцягнуць да іх увагу венскай шляхты[6].

З Лінца, на паштовым караблі па Дунаі, Моцарты адправіліся ў Вену. Зрабіўшы невялікі прыпынак у Ібсе і сыдучы на бераг, у францысканскім манастыры Вольфганг упершыню ў жыцці паспрабаваў пагуляць на аргане. Пачуўшы музыку, бацькі-францысканцы, прыбеглі на хары, і, па выразе Леапольда Моцарта, «ледзь не памерлі ад захаплення», убачыўшы, наколькі цудоўна гуляе хлопчык. 6 кастрычніка Моцарт высадзіліся на бераг у Вене[6].

Тымчасам, графы Герберштэйн і Пальфі стрымалі абяцанне: прыбыўшы ў Вену нашмат раней Моцартаў, яны распавялі пра канцэрт у Лінцы эрцгерцагу Іосіфу, а той, у сваю чаргу, расказаў пра канцэрт сваёй маці, імператрыцы Марыі Тэрэзіі. Дзякуючы гэтаму, пасля прыбыцця ў Вену бацька атрымаў запрашэнне на аўдыенцыю ў Шэнбруне на 13 кастрычніка 1763 года. Пакуль Моцарты чакалі прызначанага дня, яны атрымвалі мноства запрашэнняў выступіць у дамах Венскіх дваранаў, у тым ліку і ў доме віцэ-канцлера, графа Каларэда, бацькі будучага апекуна Моцарта, архібіскупа Ераніма Каларэда. Ад гульні Маленькага Вольфганга слухачы прыходзілі ў захапленне. Неўзабаве ўся венская арыстакратыя толькі і гаварыла пра маленькага віртуоза[7].

Партрэт шасцігадовага Вольфганга ў касцюме, падораным імператрыцай. Невядомы мастак, меркавана П'етра Антоніа Ларэнцоні, 1763 год.

У прызначаны дзень, 13 кастрычніка, Моцарты паехалі ў Шэнбрун, дзе тады знаходзілася летняя рэзідэнцыя імператарскага двара. Імператрыца ўладкавала Моцартам гэтак цёплы і ветлівы прыём, што яны адчулі сябе спакойна і нязмушана. На канцэрце, што доўжыўся некалькі гадзін, Вольфганг бездакорна гуляў самую размаітую музыку: ад уласных імправізацый да твораў, якія даваў яму прыдворны кампазітар Марыі Тэрэзіі, Георг Вагензейль. Імператар Франц I, жадаючы ўвачавідкі пераканацца ў таленце дзіцяці, прасіў яго дэманстраваць пры гульні ўсялякія выканальніцкія трукі: ад гульні адным пальцам да гульні на пакрытай тканню клавіятуры. Вольфганг лёгка спраўляўся з падобнымі выпрабаваннямі, апроч таго, разам з сястрой ён гуляў у чатыры рукі самыя розныя п'есы. Імператрыца была зачаравана гульнёй маленькага віртуоза. Пасля сканчэння гульні яна пасадзіла Вольфганга сабе на калены і нават дазволіла пацалаваць сябе ў шчаку. Па сканчэнню аўдыенцыі Моцартам было прапанавана пачастунак і магчымасць агледзець палац. Вядомы гістарычны анекдот, злучаны з гэтым канцэртам: нібы, калі Вольфганг гуляў з дзецьмі Марыі Тэрэзіі, маленькімі эрцгерцагінямі, ён паслізнуўся на нацёртай падлозе і зваліўся. Эрцгерцагіня Марыя Антуанэта, будучая каралева Францыі, дапамагла яму ўстаць. Вольфганг быццам бы падскокнуў да яе і сказаў: «Вы добрая, я хачу з Вамі жаніцца, калі вырасту». Моцарты бывалі ў Шэнбруне двойчы. Каб дзеці маглі з'яўляцца там у прыгажэйшым адзенні, чым тое, якое ў іх было, імператрыца падарыла Моцартам два касцюмы — для Вольфганга і яго сястры Нанерль[8].

Прыезд маленькага віртуоза вырабіў сапраўдную сенсацыю, дзякуючы гэтаму Моцарт штодня атрымвалі запрашэнні на прыёмы ў дамы шляхты і арыстакратыі. Леапольд не хацеў адмаўляцца ад запрашэнняў гэтых высокапастаўленых асоб, бо ў іх ён бачыў патэнцыяльных апекуноў сына. Выступы, што доўжыліся парой па некалькі гадзін, моцна вымотвалі Вольфганга. У адным з лістоў Леапольд выяўляе боязь за яго здароўе. Сапраўды, 21 кастрычніка, пасля чарговага выступу перад імператрыцай, Вольфганг адчуў сябе дрэнна, і пазней злёг, жалячыся на боль ва ўсім тэле. З'явіўся чырвоны сып, пачаўся моцны жар — Вольфганг захварэў шкарлятынай. Дзякуючы добраму лекару ён хутка паправіўся, аднак запрашэнні на прыёмы і канцэрты перасталі паступаць, бо арыстакраты баяліся падхапіць заразу. Таму Леапольд ахвотна пагадзіўся на запрашэнне, што прыйшло ад венгерскіх дваранаў, і павёз дзяцей у Прэсбург (цяпер — Браціслава)[9]. Вяртаючыся ў Зальцбург, Моцарты зноў на некалькі дзён затрымаліся ў Вене і вярнуліся дамоў у першых чыслах новага 1763 года[10].

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Вольфганг Амадэй Моцарт быў сапраўды ўніверсальным геніем — ён пісаў выдатныя творы ва ўсіх музычных жанрах (ад танцаў да сімфоній, опер). Усяго за сваё адносна кароткае жыццё ён стварыў каля 580 твораў, сярод якіх 21 опера, 41 сімфонія, некалькі дзясяткаў канцэртаў, 15 мес, 52 п'ес для аркестра, а таксама араторыі, кантаты, «Рэквіэм», вакальныя і харавыя творы і інш. Да ліку найлепшых твораў В. А. Моцарта адносяцца яго оперы «Жаніцьба Фігаро» (1786), «Дон Жуан» (1787), «Чароўная флейта» (1791). У яго музыцы лірыка і прыгажосць спалучаюцца з глыбокім драматызмам, узвышанае і паўсядзённае ўзаемазвязаны ў адно цэлае, а музычная драматургія заснавана на раскрыцці шматпланавых кантрастных вобразаў.

Некаторыя творы[правіць | правіць зыходнік]

Оперы[правіць | правіць зыходнік]

  • «Жаніцьба Фігаро» (Le nozze di Figaro), 1786
  • «Дон Жуан» (Don Giovanni), 1787
  • «Чароўная флейта» (Die Zauberflöte), 1791

Іншыя творы[правіць | правіць зыходнік]

  • «Рэквіем», 1791

Зноскі і крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

  1. Sadie, Stanley Wolfgang Amadeus Mozart (англ.) . Encyclopædia Britannica. Энцыклапедыя Брытаніка (2015-04-30). — «With Haydn and Beethoven he brought to its height the achievement of the Viennese Classical school»  Праверана 15 жніўня 2015.
  2. Аберт, 1990, ч. I, кн. 1
  3. 3,0 3,1 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1
  4. Аберт, 1990, ч. I, кн. 1
  5. Аберт, 1990, ч. I, кн. 1
  6. 6,0 6,1 6,2 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1
  7. Чёрная, 1966, с. 17
  8. Аберт, 1990, ч. I, кн. 1
  9. Чёрная, 1966, с. 18
  10. Аберт, 1990, ч. I, кн. 1

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6
  • Аберт Г. В. А. Моцарт / пер. с нем., вступ. статья, коммент. К. К. Саквы — 2-е изд. — М.: Музыка, 1990. — Т. 1—4. — ISBN 5-7140-0054-4.
  • Эйнштейн А. Моцарт: Личность. Творчество = Mozart. Sein Character. Sein Werk / научн. ред. перевода Е. С. Чёрная — М.: Музыка, 1977. — 455 с. — 12000 экз.
  • Луцкер П., Сусидко И. Моцарт и его время — М.: Издательский дом «Классика-XXI», 2008. — 624 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-89817-261-9.
  • Чёрная Е. С. Моцарт. Жизнь и творчество — 2-е изд. — М.: Музыка, 1966. — 376 с. — 55000 экз.
  • Чёрная Е. С. Моцарт и австрийский музыкальный театр / общая редакция Б. В. Левика — М.: Музыка, 1963. — 436 с. — 4300 экз.
  • Вольфганг Амадей Моцарт. Письма = Wolfgang Amadeus Mozart. Briefe / составление, введение и редакция переводов — А. Розинкина — М.: Аграф, 2000. — 448 с. — (Волшебная флейта. Исповедь звезды). — 2000 экз. — ISBN 5-7784-0120-5.
  • Акопян Л. О. Моцарт. Путеводитель — М.: Издательский дом «Классика-XXI», 2006. — 240 с. — (Легенды и бренды классической музыки). — 3000 экз. — ISBN 5-89817-154-1.
  • Брион М. Моцарт = Mozart — М.: Молодая гвардия, 2007. — 213 с. — (ЖЗЛ). — ISBN 978-5-235-03052-7.

Англамоўная літаратура

Артыкулы

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Ноты твораў