Удзельнік:Чобат/Чарнавік2

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Праславянская мова
Краіны: сучасных Польшчы і ва Ўкраіне,
пазней — ва ўсёй Усходняй Еўропе
Рэгіёны: Усходняя Еўропа
Афіцыйны статус:
Класіфікацыя
Катэгорыя: ???

Індаеўрапейская сям'я

Моўныя коды
ISO 639-1:

Праславя́нская мова — рэканструяваная, пісьмова незасведчаная прамова (мова-продак) усіх моў славянскае галіны індаеўрапейскае сям'і моў[1][2], якая прадстаўляла сабою славянскае маўленне, існае ў перыяд VІХ стагоддзяў н.э. Як у выпадку з іншымі шматлікімі прамовамі, не існуе пісьмовых помнікаў мовы, сама мова аднаўляецца дзякуючы метадам параўнальна-гістарычнага мовазнаўства з прыцягненнем вядомых славянскіх ды іншых індаеўрапейскіх моў[3][4].

Праславянская мова не з'яўлялася статычнай і змянялася ў часе, з прычыны чаго ейныя формы можна рэканструяваць розным чынам у залежнасці ад абранага храналагічнага этапу[5]. Імклівае развіццё мовы звязваецца з пашырэннем арэалу ўжывання мовы. Ужо ў пачатку гэтага перыяду мова стала зазнаваць працэс дыялектнай дыфэрэнцыяцыі, але асноўнае моўнае адзінства і ўзаемазразумеласць сярод носьбітаў мовы захоўвалася да Х ст. або нават пазней. У часы гэтага перыяду для праславянскае мовы быў уласцівы шэраг гукавых змен, часта раўнамерных па ўсім арэале мовы, што робіць мову нязручнай для яе вызначэння ў якасці традыцыйнай прамовы. Перыяд гэтых агульных дыялектных змен у праславянскай мове ў заходняй лінгвістыцы вядомы як агульнаславя́нская.

Мова з'яўлялася нашчадкам праіндаеўрапейскае мовы, па распадзе якой развіліся іншыя прамовы сучасных галін індаеўрапейскае сям'і, як то прагерманская, пракельцкая, праіндаіранская і да т.п. Існуе гіпотэза, што прабалты і праславяне перажылі перыяд агульнай супольнасці, згодна з падобнымі гіпотэзамі рэканструюецца прабалта-славянская мова, якая пазней распалася на прабалтыйскую і праславянскую.

Эпоху існавання праславянскае мовы ўмоўна дзеляць на тры перыяды: ранні, сярэдні і позні, для якіх былі характэрныя практычна адсутныя, умераныя і значныя дыялектныя адрозненні адпаведна. Позні перыяд праславянскае мовы часам згадваецца як сярэднеагульнаславянскі[6]. Да праславянскае мовы ў пэўнай ступені блізкі дыялект грэчаскае Македоніі ІХ ст. (гл. стараславянская мова).

Тэрміналогія[правіць | правіць зыходнік]

Тэрмін «праславя́нская» быў утвораны пры дапамозе прыстаўкі пра- ад слова «славя́нская»[4]. Некаторыя іншыя мовазнаўцы выкарыстоўваюць для пазначэння славянскае прамовы тэрміны «агу́льнаславя́нская мова» (па-англійску: Common Slavic, па-нямецку: Gemeinslavisch, па-французску: slave commune)[7][8] або «славя́нская мова-падста́ва»[9].

Першыя згадкі назвы «славяне» прыпадаюць на VI ст. н.э., з'яўляючыся ў працах Пракопіюса Цэзарыйскага і Ярдана[10]. Аднак А. Трубачоў лічыць, што згаданая ў пталемэевай «Геаграфіі» назва племя Σταυανοί з'яўляецца калькай з саманазвы славянаў, што такім чынам робіць першае згадванне славянаў яшчэ больш старажытным і перасоўвае яго на ІІ ст. н.э.[11]

Што тычыць этымалогіі саманазвы славянаў, ужыванай у тыя часы (адз. л. *slověninъ, мн. л. *slověne) у сучаснай навуцы вядома некалькі гіпотэз[12][13][14]:

  • ад назоўніку *slovo «слова» або дзеяслову *sluti (1 ас. адз. л. *slovǫ) «гаварыць зразумела»;
  • ад гіпатэтычнага гідроніму *Slovo, *Slova ці *Slovje[14], якое ўзводзяць да пра.-і.э. *ḱleṷ- / *ḱloṷ- «быць чыстым, празрыстым». На думку польскага славіста К. Машыньскага, з гэтым гідронімам звязваўся Дняпро, у дачыненні да якога існаваў фальклёрны эпітэт часоў Кіеўскае Русі і вядомы з «Слова пра паход Ігараў» — ст.-рус. Слову́тичь у значэнні «слаўны, вядомы, знакаміты», першапачаткова, мажліва «паўнаводны»[15]; у апошнія часы — ад гідронімаў Славута, Слаўка ды іншых на Слав-[16];
  • ад пра.-і.э. *(s)-lau̯-os, дзе існавала г.зв. s-mobile — з'ява, пры якой праіндаеўрапейскі корань пры рэканструяванні можа мець форму з зычнай *s або без яе[17].

Першая вэрсія крытыкавалася з прычыны таго, што фармант *-ěninъ прысутны звычайна ў этнонімах, утвораных ад назваў месцаў. У якасці аргументаў на карысць першае вэрсіі прыводзіліся формы, што суадносіліся з дзеясловам (ст.-рус. бҍглянинъ, бҍжанинъ «уцякач», кличанинъ «паляўнічы, які паднімае дзічыну крыкам», ловьчанинъ «паляўнічы», люжанинъ «міранін», пирѧнинъ «удзельнік піру», пълчанинъ «воін», сҍмиꙖнинъ «гадунец, слуга», тържанинъ «гандляр»)[18].

Транскрыпцыя[правіць | правіць зыходнік]

Праславянская мова не з'яўляецца пісьмова засведчанай мовай, яе пісьмовыя помнікі не вядомыя. У мовазнаўстве для запісу рэканструяваных праславянскіх форм, як і пры запісе форм іншых рэканструкцыяў, выкарыстоўваецца ўласная сістэма запісу на аснове лацінскага алфавіту, перад кожнай формай пры гэтым ставіцца знак астэрыску (*), што пазначае гіпатэтычнасць формы[19]:

Літара Гук
*a
*b
*c
*d
*e
*g
*i
*j
*k
*l
*m
*n
Літара Гук
*o
*p
*r
*s
*t
*u
*v
*x, *h, *ch
*y
*z
*m

Сімвалі *ъ, *ь з'яўляюцца ўмоўнымі пазначэннямі звышкароткіх галосных, якія знайшлі сваё адлюстраванне, напрыклад, ва ўсходнеславянскіх ъ ды ь. У літаратуры краінаў Заходняй Еўропы яны нярэдка замяняюцца на лацінскія *ŭ, *ĭ адпаведна. Часам дадаецца лацінская ś, якая ўказвае асаблівую шыпячую зычную (гл. ніжэй), паўсюдна выкарыстоўваюцца літары з дыякрытычным знакам гачак (напрыклад, č). Дыякрытычны знак агонэк пазначае назалізацыю галосных *o, *e (*ǫ, *ę). Пры апісанні сярэдне- і познепраславянскае мовы выкарыстоўваюцца дыякрытычныя знакі для апісання таноў: акут (напрыклад, *á), які пазначае доўгі ўзыходзячы націск, гравіс (напрыклад, *à), які пазначае кароткі ўзыходзячы націск, цыркумфлекс (напрыклад, *ȃ), які пазначае доўгі падаючы націск, двайны гравіс (напрыклад, *ȁ), які пазначае кароткі падаючы націск, тыльда (напрыклад, *ã), які пазначае доўгі ўзыходзячы націск (адрозніваецца ад першага тым, што развіўся другасна), а таксама макрон (напрыклад, *ā), які пазначае даўжыню галоснай. Зрэшты, у сярэднепраславянскі перыяд галосныя *e, *o, *ь, *ъ існавалі толькі ў кароткай форме, тады як астатнія — толькі ў падоўжанай, таму такое пазначэнне можа быць збыткоўным.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Праславянская мова ўтварылася ў выніку распаду праіндаеўрапейскае мовы. Акрамя гэтага, існуе гіпотэза, паводле якой пастулюецца аб'яднанне славянскай і балтыйскай галін унутры індаеўрапейскай сям'і (гл. балта-славянскія мовы) і, адпаведна, паходжанне прабалтыйскай і праславянскай моў у выніку вылучэння з праіндаеўрапейскай мовы прабалта-славянскае мовы, якая пазней распалася на прабалтыйскую і праславянскую мовы. Гіпотэзы балта-славянскае супольнасці прытрымліваліся мовазнаўцы А. Шляйхер, К. Бругман, Е. Курыловіч, А. Ваян. Рускі даследчык У. Тапароў высунуў іншую гіпотэзу, згодна з якой праславянская мова з'яўлялася філіяцыяй балтыйскіх дыялектаў, а менавіта прускіх[20]. У сваю чаргу, шэраг іншых лінгвістаў (І. Бадуэн дэ Куртэнэ, А. Мэе, Х. Станг) меркаваў, што гэтыя сыходжанні выкліканыя паралельным развіццём і ўзаемным уплывам праз пражыванне на суседніх тэрыторыях[21]. З улікам прыняцця гіпотэзы пра балта-славянскую супольнасць адасабленне праславянскае мовы пачалося прыкладна ў сярэдзіне ІІ тыс. да н.э.

Існуе некалькі асноўных лакалізацый прарадзімы славянаў[22][23]. Усе яны, як правіла месцяцца ў межах Усходняй Еўропы або памежных рэгіёнаў і грунтуюцца на мовазнаўчых, археалагічных і некаторых іншых крытэрах.

  • Усходнееўрапейская. Падтрымлівалася Я. Развадоўскім[24][25][26] і А. Шахматавым[27];
  • Цэнтральная або прыпяцка-сярэднедняпроўская. Падтрымлівалася Л. Нідэрле[28], Ю. Растафінскім[29], М. Фасмэрам[30][31], Ф. Філіным[32][33];
  • Заходняя «аўтахтонная» або вісла-одэрская. Падтрымлівалася Ю. Кастшэўскім[34][35], Л. Казлоўскім[36], Т. Лер-Сплавінскім[37], Я. Чаканоўскім[38][39][40], М. Рудніцкім, У. Мартынавым[41];
  • Азіяцкая. Падтрымлівалася ў ранніх працах К. Машыньскага[42][43]. Пазней, таксама на думку Машыньскага, арэал праславянскае мовы паводле стану на 500 г. н.э. месціўся ў заходне-цэнтральным Падняпроўі, з якога славяне рассяліліся на поўнач і захад[44].

У другой палове І тыс. н.э., разам з імклівым ростам славянамоўнага арэалу, пачаўся працэс распаду праславянскае мовы на асобныя мовы. Так, Ф. Слаўскі звязвае пачатак дыялектнае дыфэрэнцыяцыі праславянскае мовы з пачаткам масавае міграцыі яе носьбітаў у V ст. н.э. Л. Машыньскі канец існавання праславянскае мовы звязвае са славянскай экспансіяй на Балканскі паўвостраў і фармаваннем заходняй, паўднёвай і ўсходняй груп славянскіх моў[10][45].

Умовы для масавых міграцыяў славянаў у сярэдзіне І тыс. н.э. стварыла спусташэнне еўрапейскіх земляў качэўнікамі (гунамі, булгарамі і аварамі), а таксама крушэнне імперыі гунаў[46][47]. У VI ст. славяне з поўначы перайшлі Карпаты і Судэты, засяліўшы Ўсходнія Альпы і прасунуўшыся на Балканскі паўвостраў, славянізацыя якога працягвалася і ў VII ст.[45][48].

У сучаснай лінгвістыцы няма кансэнсусу наконт перыядызацыі праславянскае мовы або тэрмінаў для апісання гэтых перыядаў. Радам лінгвістаў падтрымліваецца наступная схема:

  • Даславянскі (каля 1500 г. да н.э. — 300 г. н.э.). Доўгі, стабільны перыяд паступовага развіцця, які, у прыватнасці, характарызуецца, значнымі фаналагічнымі зменамі ў сістэме прасодыі (тон, націск, рэгістар);
  • Раннеславянскі (каля 300—600 гг. н.э.). Перыяд існавання аднастайнага маўлення, падчас якога сталі адбывацца працяглыя змены ў фанетыцы і фаналогіі. Для гэтага перыяду не аднаўляюцца дыялектныя адрозненні, што дазваляе лічыць маўленне гэтага часу агульным продкам славянскіх моў;
  • Сярэднепраславянскі (прыкладна 600—800 гг. н.э.). Этап, у часы якога пачынаюць ідэнтыфікавацца найранейшыя дыялектныя змены, пашырэнне славянамоўнага арэалу, працяг змен у фанетыцы ды фаналогіі. Незважаючы на з'яўленне нязначных дыялектных адрозненняў, большасць гукавых змен заставаліся аднастайнымі і паслядоўнымі; да канца гэтага перыяду зычныя і галосныя ў асноўным супадалі з падобнымі гукамі сучасных славянскіх моў. З гэтае прычыны, праславянскія рэканструкцыі ў навуковых працах і этымалагічных слоўніках, як правіла, адносяцца да гэтай эпохі;
  • Познепраславянскі (800—1000 гг., у Кіеўскай Русі, імаверна, — да сярэдзіны ХІІ ст.). Перыяд функцыянавання ўсяго славянамоўнага арэалу як арэалу адзінай мовы, па якім поўнасцю мелі пашырэнне гукавыя змены, якія, аднак, часта сталі атрымліваць уласнае развіццё. Заканчэнне гэтага перыяду ў ХІІ ст. падтрымлівалася канцэпцыямі М. Трубяцкога і М. Дурнаво, датыроўку крытыкаваў С. Бернштэйн.

У гэтым артыкуле апісваецца ў першую чаргу сярэднепраславянскі перыяд мовы. Таксама ахопліваецца познепраславянскі перыяд у выпадку, калі тагачасныя дыялектныя змены з'яўляліся агульнымі на ўсім славянамоўным арэале. Асобныя дыялектныя інавацыі ў выпадку іх існавання на тым ці іншым адцінку гісторыі мовы пазначаныя адпаведным чынам.

Лінгвістычная характарыстыка[правіць | правіць зыходнік]

Фанетыка, фаналогія[правіць | правіць зыходнік]

Ніжэй прыведзены гукавы лад, які рэканструюецца для сярэднепраславянскае мовы. Для запісу выкарыстоўваецца ўласны фанетычны запіс, прыняты ў славістыцы, які не супадае з IPA.

  • Галосныя:

Тэрміны «галосныя задняга шэрагу» і «галосныя сярэдняга шэрагу» могуць таксама разумецца як неагубленыя задняга шэрагу ды агубленыя задняга шэрагу адпаведна. Тым не менш, агубленне галосных задняга шэрагу было ўласцівым толькі для галосных *y ды *u. Агубленне іншых галосных насіла факультатыўны характар. Галосныя, пазначаныя як доўгія і кароткія, адрознівалі таксама паказчык якасці. Некаторыя лінгвісты пазбягаюць выкарыстання тэрмінаў кароткі і доўгі галосны, выкарыстоўваючы замест іх тэрміны слабы і напружаны[49]. Агулам, даўжыня галосных у праславянскай мове мела наступнае развіццё:

  • Раннеславянскі перыяд — істотнае значэнне супрацьпастаўлення галосных паводле іх даўжыні, пра што сведчаць, напрыклад, грэчаскія транскрыпцыі славянскіх лексемаў або раннія славянскія запазычванні ў фіна-вугорскіх мовах;
  • Сярэднепраславянскі перыяд — даўжыня галоснага захоўвае сваё значэнне. Верагодна, сэнсаадрозныя функцыі іграла якасць (гл. вышэй);
  • Познепраславянскі перыяд — розны лёс развіцця доўгіх і кароткіх галосных, у выніку чаго першапачаткова кароткія галосныя набываюць кароткія аналагі і наадварот (напрыклад, доўгі *o або кароткі *a). Кароткія галосныя верхняга ўздыму *ь, *ъ былі страчаныя або перайшлі ў галосныя сярэдняга ўздыму, што, такім чынам, пакінула іх доўгія пары *i, *y, *u без кароткіх аналагаў. Гэтае развіццё спрычынілася да таго, што якасць галоснага стала асноўным адраджэннем між галоснымі, у той час як даўжыня стала абумоўлівацца націскам або іншымі рысамі, а даўжыня страціла сэнсаадрозную ролю.

Для праславянскае мовы рэканструюецца наступны лад галосных гукаў:

Кароткія
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
ь/ĭ ъ/ŭ
Сяр.
уздыму
e o
Ніжн.
уздыму
Доўгія
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
i y u
Сяр.
уздыму
ě
Верх.
уздыму
a
Насавыя (доўгія)
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
Сяр.
уздыму
ę ǫ
Ніжн.
уздыму
Плаўныя дыфтонгі
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
ьl/ĭl, ьr/ĭr ъl/ŭl, ъr/ŭr
Сяр.
уздыму
el, er ol, or
Верх.
уздыму

Іншы варыянт рэканструкцыі паводле З. Шцібэра, які ўлічвае перыяд да палаталізацый і ётацый, падае наступны лад галосных[50]. Пры гэтым колькасць дыфтонгаў у ім істотна павялічаная, а яны разглядаюцца як біфанемныя спалучэнні[51].

Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
доўгія кароткія доўгія кароткія
верхнія манафтонгі ī i ū u
сярэднія манафтонгі ē e o
дыфтонгі ēi, ēu ĕi, ĕu oi, ou
ніжнія манафтонгі ā
дыфтонгі āi, āu
  • Зычныя:

Ранняя праславянская мова ўспадкавала лад зычных позні форм праіндаеўрапейскае мовы, якая традыцыйна рэканструюецца наступным чынам[52]. Лад зычных прыведзены з улікам г.зв. лярынгальнае тэорыі, зычныя-лярынгалы пазначаюцца ўмоўна, з выкарыстаннем верхняга рэгістру і лічбавых індэксаў, паколькі іх дакладнае гукавае аблічча невядомае.

Губныя Зубныя Палатальныя Заднеязычныя Лярынгалы
палатавелярныя велярныя лабіявелярныя
Насавыя m n
Змычныя

глухія

p t k
звонкія b d ǵ g
звонкія прыдыхальныя ǵʰ gʷʰ
Фрыкатывы s H₁, H₂, H₃
Плаўныя r, l
Паўгалосныя w j

Для сярэднепраславянскае мовы аднаўляецца наступны інвентар зычных гукаў[53]:

Лабіяльныя Пярэднеязычныя Палатальныя Велярныя
Насавыя m n ň
Выбухныя p b t d ť ď k g
Афрыкаты c dz č (dž)
Фрыкатывы s z š, ś ž x
Дрыжачыя r ř
Лятэральныя l ľ
Апраксіманты v j
  • *c пазначае глухую альвэалярную афрыкату [t͡s], *dz — яе звонкі аналаг [d͡z];
  • *š, *ž — постальвэалярныя [ʃ] ды [ʒ] адпаведна;
  • *č, *dž — постальвэалярныя афрыкаты [t͡ʃ] і [d͡ʒ] адпаведна, пры гэтым апошняя паўставала толькі ў сцячэнні зычных *ždž і ў наступным ва ўсіх славянскіх мовах развілася ў *žШаблон:Заўвага;
  • Вымаўленне *ť, *ď дакладна невядомае, але мяркуецца, што яны ўяўлялі сабою гемінаты (падвоеныя зычныя). Можа меркавацца, што яны мелі характар палаталізаваных зубных [tʲː dʲː] або быць палатальнымі [cː ɟː] на ўзор македонскай мовы;
  • *v, хутчэй за ўсё, уяўляў сабою лабіяльны апраксімант [ʋ]. Мажліва, ён алафон у выглядзе білабіяльнага [w], які ўзнікаў у пэўных пазыцыях на ўзор сучаснай славенскай мовы;
  • *l уяўляў сабою [l]. Верагодна, у шматлікіх дыялектах ён мог набываць моцнае велярызаванае вымаўленне перад галоснымі задняга шэрагу — [ɫ];
  • Санорныя *ľ *ň, хутчэй за ўсё, з'яўляліся палаталізаванымі — [lʲ nʲ], або палатальнымі — [ʎ ɲ];
  • Вымаўленне *ř дакладна не ўсталяванае, але, мажліва, ён быў блізкі да палаталізаванага дрыжачага [rʲ]. Гэты зычны ў якасці асобнай фанемы захаваўся толькі ў чэшскай, але існаваў таксама ў старажытных форм польскае мовы. У сучаснай польскай мове гэты гук зліўся з [ʒ] (запісваецца як ż), але польскае [ʒ] на месцы *ř дагэтуль захоўвае гістарычнае напісанне rz (напрыклад, straż, może, także, але orzeł, rzeka, krzak). Урэшце, у іншых мовах, у тым ліку ва ўсходнеславянскіх, *ř зліўся *r або зазнаў дысыміляцыю ў *rj;
  • *ś уяўляў сабою [sʲ] або, магчыма, [ɕ]. Гэты зычны зліўся з *š у заходнеславянскіх, з *s — у іншых дыялектах.

Нязначная палаталізацыя, верагодна, магла існаваць адносна ўсіх зычных у пазіцыі перад галоснымі пярэдняга шэрагу. Разам з гэтым, страчаны ер (*ь, гл. вышэй) у большасці слоў заходнеславянскіх і ўсходнеславянскіх моў перайшоў у палаталізацыю зычнага, што стаяў перад ерам.

У старажытныя часы існавання праславянскае мовы трохшэраговая сістэма праіндаеўрапейскіх змычных (глухія — звонкія — звонкія прыдыхальныя) пераўтварылася ў двухшэраговую (глухія і звонкія). Ю. Шавялёў лічыў гэты найстаражытнейшай славянскай фанетычнай зменай[54]. На ягоную ж думку, прыкладна ў гэты ж перыяд адбылася страта складовых санантаў, якія існавалі ў праіндаеўрапейскай мове[55]. Апрача таго, былі страчаныя праіндаеўрапейскія лабіявелярныя, якія супалі са звычайнымі велярнымі.

Іншай істотнай ізаглосай праславянскае мовы з'яўлялася сатэмізацыя, якая адбылася таксама ў шэрагу іншых індаеўрапейскіх старажытных моў, што выяўлялася ў пераходзе палаталізаваных заднеязычных у свісцячыя. Хутчэй за ўсё, гэты працэс адбыўся яшчэ да канчатковага распаду праіндаеўрапейскае мовы, але скончыўся заўважна пазней, паколькі ягоныя вынікі адрозніваюцца ў «сатэмных» індаеўрапейскіх мовах. Для параўнання, сатэмізацыя не адбылася ў прагерманскай, пракельцкай, протагрэчаскай і шэрагу іншых індаеўрапейскіх моў Заходняй і Паўднёвай Еўропы.

Адначасова з сатэмізацыяй адбываўся пераход *s > *х пасля *ī, *i, *i̯, *ū, *u, *u̯, *r, *k пры адсутнасці ў наступнай пазіцыі выбухных *p, *t ці *k (закон Пэдэрсэна), які працякаў адначасова з сатэмізацыяй, але скончыўся раней. Па заканчэнні сатэмізацыі *х атрымаў статус асобнае фанемы ў праславянскай мове. Як меркаваў А. Мэе, першапачаткова *s у праславянскай мове перайшло ў *š, пасля чаго, ужо па другой палаталізацыі, *š перайшло ў *х перад галоснымі задняга шэрагу, але захавалася перад галоснымі пярэдняга, што аналагічна з размеркаваннем k — č. У сваім меркаванні А. Мэе абапіраўся на звесткі іншых сатэмных моў.

У канцы слова перастаў быць дапушчальным гук *m, які перайшоў у *n. Падобны пераход назіраецца ва ўсіх індаеўрапейскіх мовах за выняткам італійскіх і індаіранскіх. С. Бернштэйн меркаваў, што дадзеная змена прыпадае на пэрыд прабалта-славянскае супольнасці[56]. Гэтае меркаванне пацвярджаецца, у прыватнасці, марфалогіяй прускае мовы, дзе ў вінавальным склоне асноваў на -a < *-o мужчынскага і ніякага радоў і ў назоўным склоне ніякага роду існуе канчатак -an.

Дзвюма адметнымі фанетычнымі тэндэнцыямі праславянскае мовы была тэндэнцыя да ўзрастання гучнасці, калі ў цэлым назіралася перавага фрыкатываў у пачатку складу, і тэндэнцыя да ўнутрыскладовага гарманізму[57]. Першая тэндэнцыя спрычынілася да страты фінальных шумных; манафтангізацыі дыфтонгаў паводле мадэлі [eɪ̯] > [i]; [oɪ̯] > [ě] і, імаверна, [i]; [oṷ] ды [eṷ] > [u] ў становішчы перад зычнымі і на канцы слоў; утварэння насавых (якія, аднак, вельмі хутка зніклі амаль ва ўсіх славянскіх мовах) і мэтатэзы плаўных.

У сваю чаргу, тэндэнцыя да ўнутрыскладовага гарманізму стала прычынаю акамадацыі галосных пасля *j, узаемадзеяння зычных з *j, а таксама да г.зв. першай, другой і трэцяй палаталізацый. Першая палаталізацыя заключалася ў пераходзе заднеязычных [k], [g], [x] у пазіцыі перад галоснымі пярэдняга шэрагу і ётам у č', , š адпаведна; калі перад заднеязычным месціўся фрыкатыў s або z, адбывалася рэгрэсіўная асыміляцыя: sk > šč, zg > ždž (гл. вышэй). Другая палаталізацыя была выкліканая манафтангізацыяй дыфтонгаў і заключалася ў пераходзе заднеязычных [k], [g], [x] > c, dz, s у паўднёва- і усходнеславянскіх мовах і ў c, dz, š у заходнеславянскіх. Трэцяя палаталізацыя мела такія ж змены, але з'яўлялася прагрэсіўнай, яна праходзіла ў інтэрвакальным становішчы пасля ь, i, ę, спалучэння ьr і перад галоснымі a, o (але не перад y, ъ, u, ǫ). Зрэшты, некаторыя славісты аб'ядноўваюць дзве апошнія палаталізацыі ў адну[58][59].

  • Прасодыя:

Як і праіндаеўрапейская мова, кожнае слова праславянскае мовы мела склад, што ўтрымліваў націск. Націск мог падаць на любы склад слова і меў фанематычнае значэнне. Націск мог быць рухомым: пры скланенні слова ў залежнасці ад ягонага канчатку націск мог мець сталую фіксаваную пазіцыю або перамяшчацца на іншыя склады.

Як лічыцца, націск праславянскае мовы ўспадкаваны ад гэтай жа сістэмы праіндаеўрапейскае мовы, пры гэтым праславянскі націск падзяляе некаторыя інавацыі з акцэнтуальнымі сістэмамі літоўскай і латышскай, якія звязваюць з перыядам балта-славянскага моўнага адзінства.

Ніводная з сучасных славянскіх моў не захавала рэканструяваную сістэму праславянскага націску ў поўным аб'ёме, але некаторыя з груп славянскае галіны моў захавалі тыя ці іншыя рысы акцэнтуальнае сістэмы праславянскае мовы. Так, ва ўсходнеславянскіх мовах захаваліся пазіцыі націску, у паўднёваславянскіх (славенская і сербскахарвацкая) — музычны націск.

Галосны мог мець музычны націск. У сярэднепраславянскай мове ўсе націскныя доўгія галосныя, насавыя і плаўныя дыфтонгі мелі адрозненне паводле двух таноў, вядомых як акутны і цыркумфлексны: першы ўяўляў сабою ўзыходзячую інтанацыю, другі — падаючую. Кароткія галосныя (*e, *o, *ь, ъ) не мелі тонавага адрознення і заўсёды вымаўлялілся з падаючай інтанацыяй. Ненаціскны галосны не меў танальных адрозненняў, але мог супрацьпастаўляцца паводле сваёй даўжыні. Падобныя прасадычныя абмежаванні дагэтуль захоўваюцца ў славенскай мове. Націск праславянскае мовы рэканструюецца як вольны (то бок націск, які можа падаць на любы склад слова) і рухомы (націск, які можа мяняць пазіцыю ў словаформе — у залежнасці ад змянення слова). Наогул націск характарызуецца як музычны — націскны склад вылучаўся не ўзмацненнем маўлення, а інтанацыяй[60]. У сваю чаргу, яны падраздзяляліся на шэсць тыпаў націску: акутны (*kőrva «карова»), кароткі цыркумфлексны (*slȍvo «слова»), доўгі цыркумфлексны (*zȏlto «золата»), кароткі новаакутны (*bòbъ «боб»), доўгі неаакутны (*kõrljь) і звычайны (як правіла існаваў у канцы складу ў скарочаных, але першапачаткова доўгіх складох)[61][62].

Акутны націск мог паўставаць на любым доўгім складзе слова (*ba̋ba «баба», *lopa̋ta «рыдлёўка», *golva̋ «галава»), у тым ліку на галосныя *a, *i, *u, *y, *ě, *ę, *ǫ, якія этымалагічна ўзыходзяць да доўгіх, а таксама на дыфтонгах тыпу *VR (*ьr, *ъr, *ьl, *ъl, *er, *or, *el, *ol). Традыцыйна гэты тып націску рэканструюецца як націск з падаючым тонам, сведчаннем чаму з'яўляюцца рэфлексы славенскай і рускай моў. Тым не менш, гэтая гіпотэза крытыкуецца з прычыны немажлівасці вывядзення праславянскага доўгага падаючага тону з сербскахарвацкага кароткага падаючага тону, славацкіх кароткіх галосных, чэшскіх доўгіх галосных і падаючай інтанацыі ў рускай мове[62].

Кароткі і доўгі цыркумфлексныя націскі пазначаюцца рознымі сімвалямі, але мяркуецца, што гэтыя два націскі фактычна ўяўлялі сабою адзін тып націску, адзін падвід якога падаў толькі на кароткія (*e, *o, *ь, *ъ), іншы — на доўгія (*a, *i, *u, *y, *ě, *ę, *ǫ, *VR) адпаведна[62]. Хутчэй за ўсё, цыркумфлекс паўставаў толькі ў пачатку слова, што потым спрычынілася да рэфлексаў у выглядзе падаючага тону ў сербскахарвацкай, славенскай і рускай мовах.

Кароткі і доўгі новаакутныя націскі таксама, хутчэй за ўсё, прадстаўлялі сабой падвіды націску для кароткіх і доўгіх галосных адпаведна. На аснове славенскай і рускай моў новвакутны націск традыцыйна рэканструюецца як націск з узыходзячай інтанацыяй. Кароткі новаакутны націск мае рэфлексы ў славацкай мове і некаторых дыялектах рускае мовы.

У познепраславянскі перыяд адбыўся шэраг змен у гэтых галінах прасодыі. Так, доўгія галосныя з акутным націскам, як правіла, скараціліся, пераўтварыўшыся такім чынам у кароткія галосныя з узыходзячай інтанацыяй. Некаторыя кароткія галосныя падоўжылся, у выніку чаго ўтварыліся новыя доўгія галосныя з падаючай інтанацыяй. Развіўся новы тып націску, вядомы як новаакутны, які паўставаў у выніку пераходу націску на папярэдні склад; гэтая інавацыя ўзнікла ў часы дыялектнай дыфэрэнцыяцыі праславянскае мовы і скарачэння галосных з акутным і цыркумфлексным націскамі (гл. вышэй). Гэтая акалічнасць ставіць пад сумнеў існаванне ўсіх трох новых тыпаў націску на доўгіх галосных у будзь-якім дыялекце праславянскае мовы, але агулам гэтыя змены спрычыніліся да значнай змены размеркавання таноў і даўжыні галосных. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да таго, што напрыканцы познепраславянскага перыяду амаль любы галосны мог быць кароткім або доўгім, а амаль любы націскны галосны — мець акутны або цыркумфлексны тон.

  • Склад:

Большая частка складоў у праславянскай мове былі адкрытымі. Існавалі таксама закрытыя склады, але яны маглі сканчвацца толькі на плаўныя (*l або *r, утвараючы такім чынам плаўны дыфтонг) або мець кароткі папярэдні галосны. Існавалі сцячэнні зычных, але яны былі дазволеныя толькі ў пачатку складу, падобныя сцячэнні поўнасцю з'яўляліся часткаю складу (напрыклад, *-stv- у слове *bogatьstvo «багацце» з'яўлялася часткаю складу *-stvo).

У пачатку познепраславянскага перыяду ўсе або амаль усе склады пераўтварыліся ў адкрытыя ў выніку інавацыяў у галіне плаўных дыфтонгаў. У прыватнасьц, склады з плаўнымі дыфтонгамі, што пачыналіся на *o або *e, перайшлі ў адкрытыя (напрыклад, *tort > *trot, *trat або *torot). Выняткам з гэтае заканамернасці сталі паўночныя лехіцкія мовы (кашубская, палабская і славінская), дзе не назіраецца мэтатэзы, але адбылося падаўжэнне складоў (напрыклад, пр.-слав. *gord > кашуб. gard, палабск. gord «горад»). У заходнеславянскіх і паўднёваславянскіх плаўныя дыфтонгі, што пачыналіся з *ь або *ъ таксама пераўтварыліся ў адкрытыя склады, пры гэтым наступны плаўны пераўтвараўся ў складовы санорны (у палатальны — пасля *ь, непалатальны — пасля *ъ)[63]. Урэшце, гэта прывяло да знікнення закрытых складоў у гэтых мовах. Паўднёваславянскія і чэшска-славацкія мовы, як правіла, захавалі складовыя санорныя, аднак лехіцкія (напрыклад, польская) развілі ў гэтых пазіцыях спалучэнні тыпу VC або CV (дзе C — зычны, V — галосны). Ва ўсходнеславянскіх мовах, у сваю чаргу, плаўныя дыфтонгі з *ь ды *ъ, магчыма, таксама пераўтварыліся ў складовыя санорныя, але, як лічыцца, праз некаторы час гэтая ўласцівасць была страчаная.

Марфалогія[правіць | правіць зыходнік]

У марфалагічным дачыненні праславянская мова захавала шэраг граматычных катэгорыяў, захаваных з часоў праіндаеўрапейскае мовы, што асабліва адносіцца да назоўнікаў і прыметнікаў.

Захавалася сем з васьмі праіндаеўрапейскіх склонаў (назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, мясцовыШаблон:Заўвага, клічныШаблон:Заўвага). Аблатыў, існы ў праіндаеўрапейскай мове, у праславянскай мове зліўся з родным склонам. Ён жа перадаў роднаму склону канчатак асноваў *-o-, у іншых асновах родны склон і аблатыў не адрозніваліся ўжо ў праіндаеўрапейскай мове[64].

Захаваўся падзел на адзіночны, парны і множны лікіШаблон:Заўвага; мужчынскі, жаночы і ніякі род. Парадыгмы змены дзеясловаў спрасціліся, але разам з гэтым зазналі ўласныя інавацыі.

  • Фанетычныя супрацьпастаўленні:

У выніку працэсаў трох славянскіх палаталізацый і пераўтварэння галосных у галосныя пярэдняга шэрагу перад палатальнымі зычнымі ў словазмене і словаўтварэнні сталі частымі разнастайныя супрацьпастаўленні зычных і галосных, якія, аднак, былі цалкам паслядоўнымі і мелі ўласныя заканамернасці. У табліцы ніжэй указаныя супрацьпастаўленні ў праславянскай мове ў залежнасці ад таго ці іншага суфіксу або канчатку.

Лабіяльныя Пярэднеязычныя Велярныя
Звычайная b p v m d t s z n l r g k x j
Першая палаталізацыя b p v m d t s z n l r ž č š j
Другая палаталізацыя b p v m d t s z n l r dz c ś j
+j (ётаванне) bj pj vj mj ď ť š ž ň ľ ř ž č š
+t (у інфінітыве) t t tШаблон:Заўвага tШаблон:Заўвага st st st st tШаблон:Заўвага ltШаблон:Заўвага rtШаблон:Заўвага ť ť ? tШаблон:Заўвага

Галосныя пераўтвараліся ў галосныя пярэдняга шэрагу ў выпадку, калі яны знаходзіліся ў пазіцыі пасля *j (што надавала ім ётавае вымаўленне) або зычнага, які зазнаў прагрэсіўную палаталізацыю (гл. вышэй). Гэта стала прычынай умоўнага падзелу галосных на «мяккія» (пасля палатальнага зычнага) і «цвёрдыя» (у астатніх пазіцыях).

Першапачатковыя u a ū ā ē an un ūn au ai
Цвёрдыя ъ o y a ě₁, a ǫ ǫ, ъ y u ě₂
Мяккія ь e i a a ǫ ę, ь ę u i
  • Адрозненне між *ě₁ ды *ě₂ заснаванае на этымалагічным чынніку, аказваючы ўплыў на папярэднія зычныя: *ě₁ выклікае першую палаталізацыю і праз гэта пераходзіць у *a, тады як *ě₂ выклікае другую палаталізацыю і не змяняецца;
  • Фінальнае *-un страчвае насавы зычны, пераходзячы ў *-u і не ўтвараючы насавы галосны ў адрозненне ад мэдыяльнай пазыцыі. Гэтая акалічнасць тлумачыць падвойны рэфлекс;
  • *ā, *an, верагодна, не бралі ўдзел у пераўтварэнні галосных задняга шэрагу ў галосныя пярэдняга. Абодва спалучэнні маюць аднолькавы рэфлекс незалежна ад папярэдняга зычнага.

У залежнасці ад канчатковага галоснага (мяккі або першапачатковы цвёрды) большая частка каранёў стала падзяляцца на «мяккія» ды «цвёрдыя». У выніку дзвюх рэгрэсіўных палаталізацый і ётавання «цвёрдыя» карані сталі адлюстроўваць супрацьпастаўленні зычныя перад канчаткамі з галоснымі пярэдняга шэрагу. У рамках захаваных праіндаеўрапейскіх рыс праславянская мова мела аблаўт, але ён быў спрошчаны да пэўных рэліктаў. У наступнай табліцы прыведзеныя мажлівыя змены ў праславянскай мове, выкліканыя аблаўтам, пры гэтым памкячэнне галоснага магло змяняць вынік аблаўту.

PIE e ey ew el er em en
ē ě₁ ? ? ? ? ę
e e i ju el er ę
? ь ъ ьl, ъl ьr, ъr ę, ǫ
o o ě₂ u ol or ǫ
ō a ? ? ? ? ǫ
  • Назоўнік:

Большасць склонавых парадыгм для назоўніку праславянская мова захавала з часоў існавання праіндаеўрапейскае мовы. Іншыя рысы, у прыватнасці, г.зв. u-аснова і мужчынская i-аснова былі замененыя ўласнымі інавацыямі праславянскае мовы. Тыпы скланення назоўніку ў адрозненне ад тэматычнага элементу мелі канчаткі *-ā-, *-o-, *-i-, *-u- або зычны, акрамя таго, тыпы на *-ā- і *-o- мелі мяккія падтыпы (*-jā- ды *-jo-). Тып скланення на зычны таксама меў некалькі падтыпаў[65]. Праіндаеўрапейскі тып на *-ī- (гл. вышэй) быў страчаны і зліўся з *-jā-, але пакінуў сляды ў выглядзе формы назоўнага склону з суфіксамі *-yni і *-ьji (напрыклад, *oldьji «лодка»)[66].

Праіндаеўрапейскія каранёвыя атэматычныя назоўнікі страціліся або перайшлі ў іншыя тыпы скланення (напрыклад, пра.-і.э. *snoɪ̯gwhs > *snoɪ̯gwhos > *sněgъ «снег», *noksupwts > *noktis «ноч»). Паводле атэматычнага (зычнага) тыпу скланення ў праславянскай мове змяняліся назоўнікі з суфіксамі *-en-, *-es-, *-ter-, *-ū-, *-men-, *-nt-, аднак дадзены тып ужо не быў прадуктыўным. Апрача таго, канчатак зычнага тыпу скланення выкарыстоўвалася ў множным ліку назоўнікаў з суфіксамі *-tel'-, *-an-, *-ar'-, а таксама ў назоўным склоне абодвух лікаў актыўных дзеепрыметнікаў мужчынскага роду[67][68].

Скланенне праславянскіх назоўнікаў на ўзоры слоў *vьlkъ «воўк», *kon'ь «конь», *synъ «сын», *gostь «госць», *kamy «камень», *lěto «лета, год», *pol'e «поле», *jьmę «імя», *telę «цяля», *slovo «слова», *žena «жанчына, жонка», *duša «душа», *kostь «костка», *svekry «свякроў», *mati «маці»[69]:

Род мужчынскі ніякі жаночы
Тып скланення -o- -jo- *-u- -i- -en- -o- -jo- -en- -ent- -es- -ā- -jā- -i- -ū- -r-
Н.с., адз. л. vьlkъ kon'ь *synъ *gostь kamy lěto pol'e jьmę telę slovo *žena duša kostь svekry mati
Р.с., адз. л. vьlka kon'a *synu *gosti kamene lěta pol'a jьmene telęte slovese *ženy dušě/dušę kosti svekrъve matere
Д.с., адз. л. vьlku kon'u *synovi *gosti kameni lětu pol'u jьmeni telęti slovesi *ženě duši kosti svekrъvi materi
В.с., адз. л. vьlkъ kon'ь *synъ *gostь kamenь lěto pol'e jьmę telę slovo *ženǫ dušǫ kostь svekrъvь materь
Т.с., адз. л. vьlkomь kon'emь *synъmь *gostьmь kamenьmь lětomь pol'emь jьmenьmь telętьmь slovesьmь *ženojǫ dušejǫ kostьjǫ svekrъvьjǫ materьjǫ
Мясц.с., адз. л. vьlcě kon'i *synu *gosti kamene lětě pol'i jьmene telęte slovese *ženě duši kosti svekrъve matere
К.с., адз. л. vьlče kon'u *synu *gosti *ženo duše kosti mati
Н.с., М.с. п. л. vьlka kon'a *syny *gosti kameni lětě pol'i jьmeně telętě slovesě *ženě duši kosti
Р.с., Мясц.с. п. л. vьlku kon'u *synovu *gostьju kamenu lětu pol'u jьmenu telętu slovesu *ženu dušu kostьju
Д.с., Т.с. п. л. vьlkoma kon'ema *synъma *gostьma kamenьma lětoma pol'ema jьmenьma telętьma slovesьma *ženama dušama kostьma
Н.с., мн. л. vьlci kon'i *synove *gostьje kamene lěta pol'a jьmena telęta slovesa *ženy dušě kosti svekrъvi materi
Р.с., мн. л. vьlkъ kon'ь *synovъ *gostьjь kamenъ lětъ pol'ь jьmenъ telętъ slovesъ *ženъ dušь kostьjь svekrъvъ materъ
Д.с., мн. л. vьlkomъ kon'emъ *synъmъ *gostьmъ kamenьmъ lětomъ pol'emъ jьmenьmъ telętьmъ slovesьmъ *ženamъ dušamъ kostьmъ svekrъvamъ materьmъ
В.с., мн. л. vьlky kon'ě/kon'ę *syny *gosti kameni lěta pol'a jьmena telęta slovesa *ženy dušě/dušę kosti svekrъvi materi
Т.с., мн. л. vьlky kon'i *synъmi *gostьmi kamenьmi lěty pol'i jьmeny telęty slovesy *ženami dušami kostьmi svekrъvami materьmi
Мясц. с., мн. л. vьlcěxъ kon'ixъ *synъxъ *gostьхъ kamenьхъ lětěxъ pol'ixъ jьmenьхъ telętьхъ slovesьхъ *ženaxъ dušaxъ kostьхъ svekrъvaxъ materьхъ
  • Прыметнік:

Словазмяненне ў прыметніках стала спрошчаным у параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай. У праславянскай мове існавала толькі адна парадыгма словазмянення прыметнікаў (у «мяккай» і «цвёрдай» формах), пры гэтым яна мела паходжанне ад праіндаеўрапейскіх o-асновы і a-асновы; прыметнікавае словазмяненне, утворанае на ўзор i-асновы і u-асновы, было страчанае. Прыметнік на *-u- пры дапамозе фарманту *-kъ быў пераведзены ў тып *-o-[68][70][71]

У праславянскай мове развілося адрозненне між пэўным і пэўным словазмяненнем прыметніку. Пэўная мадэль выкарыстоўвалася для пазначэння вядомых або канкрэтных прадметаў, у той час як няпэўная — для невядомых або абстрактных, што агулам можна параўнаць з пэўным і няпэўным артыклямі ў мовах Заходняй Еўропы; пэўная стала ўтварацца шляхам дадання адноснага (анафарычнага) займенніку *jь у функцыі суфіксу ў канец прыметнікавага канчатку[72]. Падобная інавацыя таксама прасочваецца ў балтыйскіх мовах, што дае падставу некаторым мовазнаўцам высоўваць гіпотэзы пра паходжанне гэтае рысы ў часы існавання гіпатэтычнае прабалта-славянскае мовы[68]. Як лічыцца, ужо ў рамках праславянскае мовы абедзве формы скараціліся і ў некаторай ступені зліліся.

Ніжэй прыведзеныя прыклады скланення праславянскіх прыметнікаў на ўзоры прыметнікаў *dobrъjь «добры» і *pěšьjь «пешы». Форма клічнага склону супала з формамі назоўнага, а прыметнік у кожным склоне меў г.зв. «цвёрдую» і «мяккую» формы[73][74]:

Род мужчынскі ніякі жаночы
Лік адз. л. п. л. мн. л. адз. л. п. л. мн. л. адз. л. п. л. мн. л.
Тып скланення цвёрды мяккі цвёрды мяккі цвёрды мяккі цвёрды мяккі цвёрды мяккі цвёрды мяккі цвёрды мяккі цвёрды мяккі цвёрды мяккі
Н.с. *dobrъjь *pěšьjь *dobraja *pěšaja *dobriji *pěšiji *dobroje *pěšeje *dobrěji *pěšiji *dobraja *pěšaja *dobraja *pěšaja *dobrěji *pěšiji *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję
Р.с. *dobrajego *pěšajego *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobrajego *pěšajego *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ
Д.с. *dobrujemu *pěšujemu *dobryjima *pěšijima *dobryjimъ *pěšijimъ *dobrujemu *pěšujemu *dobryjima *pěšijima *dobryjimъ *pěšijimъ *dobrěji *pěšiji *dobryjima *pěšijima *dobryjimъ *pěšijimъ
В.с. *dobrъjь *pěšьjь *dobraja *pěšaja *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję *dobroje *pěšeje *dobrěji *pěšiji *dobraja *pěšaja *dobrǫjǫ *pěšǫjǫ *dobrěji *pěšiji *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję
Т.с. *dobryjimь *pěšijimь *dobryjima *pěšijima *dobryjimi *pěšijimi *dobryjimь *pěšijimь *dobryjima *pěšijima *dobryjimi *pěšijimi *dobrǫjǫ *pěšǫjǫ *dobryjima *pěšijima *dobryjimi *pěšijimi
Мясц.с. *dobrějemъ *pěšijemъ *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobrějemъ *pěšijemъ *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobrěji *pěšiji *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ

Адрозніваліся тры ступені параўнання: простая вышэйшая, складаная вышэйшая, простая найвышэйшая. Формы складанай вышэйшай утвараліся ад форм простай вышэйшай ступені атэматычна (у назоўным склоне мужчынскага і ніякага радоў да асновы прыметніку дадаваўся суфікс *-jь, у астатніх — *-jьš-) або тэматычна (суфіксы *-ějь ды *-ějьš- адпаведна). Формы простае найвышэйшае ступені ўтвараліся пры даданні прыстаўкі *najь- да форм складанае вышэйшае ступені[75][76].

  • Лічэбнік:

Лічэбнікі не мелі агульнага тыпу скланення, усе яны падзяляліся на некалькі груп, кожная з якіх мела ўласнае скланенне, якое ўжо супадала са скланеннем нейкай іншай часціны мовы. Лічэбнікі «адзін», «два» скланяліся паводле займеннага скланення, «чатыры» паводле зычнага скланення, «тры» і усе астатнія — паводле тыпу на *-i-[77]. Лічэбнік *desętь «дзесяць» пры гэтым часткова захоўваў тып скланення на зычны[78]. Колькасныя лічэбнікі 5—10 не ўзыходзілі да адпаведных праіндаеўрапейскіх колькасных лічэбнікаў, а былі ўтвораныя ад парадкавых і першапачаткова мелі жаночы род[68][79][80].

Скланенне колькасных лічэбнікаў мела наступны выгляд[77][81]. Варта адзначыць адрозненне скланення лічэбніку «два» ў праславянскай мове ад беларускага: у беларускай мове гэты лічэбнік мае розныя формы ў мужчынскім і ніякім ды жаночым радох, у праславянскай мове — у ніякім і жаночым ды мужчынскім.

Склон Два Тры Чатыры Пяць
Мужчынскі Ніякі і жаночы Мужчынскі Ніякі і жаночы Мужчынскі Ніякі і жаночы
Назоўны *dъva *dъvě *trьje *tri *četyre *četyri *pętь
Родны *dъvoju *trьjь *četyrъ *pęti
Давальны *dъvěma *trьmъ *četyrьmъ *pęti
Вінавальны *dъva *dъvě *tri *četyri *pętь
Творны *dъvěma *trьmi *četyrьmi *pętьjǫ
Мясцовы *dъvoju *trьхъ *četyrьхъ *pęti

Лічэбнікі 11—19 уяўлялі сабою спалучэнні назваў адзінкі са спалучэннем *na desęte, дзе *desęte — форма мясцовага склону лічэбніку *desętь (напрыклад, *jedinъ na desęte «адзінаццаць», *dъva na desęte «дванаццаць» і г.д.)[78][79]. Скланяўся толькі першы член гэтых спалучэнняў[82].

Лічэбнікі 20—90 утвараліся падобным чынам, але без ужывання *na і з розным скланеннем лічэбніку *desętь (напрыклад, *dъva desęti «дваццаць», *trьje desęte «трыццаць», *pętь desętъ «пяцдзясят»)[79][82].

Лічэбнік *sъto «сто» скланяўся паводле тыпу на *-o-[79][80][83]. Назвы соцень, аналагічна назвам дзясяткаў, былі словаспалучэннямі, але складаліся з назваў адзінак, якія дапасоўваліся ў склоне з словам «сто» (напрыклад, *dъvě sъtě «дзвесце», *tri sъta «трыста», *pętь sъtъ «пяцьсот»)[79][82].

Для пазначэння панятку «тысяча» існавала адразу дзве формы, *tysęťa і *tysǫťa[84].

Парадкавыя лічэбнікі (*pьrvъ «першы», *vъtorъ «другі», *trьtьjь «трэці», *četvьrtъ «чацверты», *pętъ «пяты», *šestъ «шосты», *sedmъ «сёмы», *osmъ «восьмы», *devętъ «дзявяты», *desętъ «дзясяты»), як і ў сучаснай беларускай мове, скланяліся як прыметнікі[82][84].

  • Займеннік:

Асабістыя займеннікі 1-ай і 2-ой асоб не мелі катэгорыі граматычнага роду, што было ўспадкавана праславянскай мовай ад праіндаеўрапейскай.

Зваротны і асабісты займеннік 1-ай і 2-ой асоб у давальным і вінавальным склонах мелі энклітычныя формы (слова, якое стаіць пасля націскнога слова і само не мае націску), што захавалася ў большасці славянскіх моў.

Асабістым займеннікам быў уласцівы суплетывізм: формы назоўнага і формы ўскосных склонаў утвараліся ад розных асноваў (*azъ — *mene, *ty — *tebe, vě — *vaju, *va — *vaju, *my — *nasъ — *vy — *vasъ, *onъ, *ono — *jego, *ona — *jejě / *jeję)[85].

Асабісты і зваротны займеннікі скланяліся наступным чынам[86][87]:

1 ас., адз. л. 2 ас., адз. л. Зваротны 1 ас., п. л. 2 ас., п. л. 1 ас., мн. л. 2 ас., мн. л.
Н. с. *azъ *ty *vě *va *my *vy
Р. с. *mene *tebe *sebe *naju *vaju *nasъ *vasъ
Д. с. *mьně *mi *tobě / *tebě *ti *sobě / *sebě *si *nama *vama *namъ *vamъ
В. с. *mene *mę *tebe *tę *sebe *sę *na *va *ny *nasъ *vy *vasъ
Т. с. *mъnojǫ *tobojǫ *sobojǫ *nama *vama *nami *vami
Мясц. с. *mьně *tobě / *tebě *sobě / *sebě *naju *vaju *nasъ *vasъ

Прыналежныя займеннікі праславянскае мовы ўтвараліся ад форм ускосных склонаў адпаведных асабістых займеннікаў пры дапамозе суфіксу -*j-, які ўтвараў таксама прыналежныя прыметнікі: *mojь, *tvojь, *svojь, *našь (< *nasjь), *vašь (< *vasjь). Пры гэтым прыналежныя займеннікі ў множным ліку былі ўтвораныя ад перараскладзеных асноваў асабістых займеннікаў: першапачатковыя *na-sъ (< *nō-som) ды *va-sъ (< *wō-som) былі ўспрынятыя як *nas-ъ ды *vas-ъ адпаведна. У адрозненне ад сучаснай беларускай мовы, для выражэння прыналежнасці ў трэцяй асобе выкарыстоўваліся не прыналежныя прыметнікі (як бел. «ягоны, ягоная, ейны, ейная»), а поўныя формы роднага склону займенніку *onъ — *jego, *jejě[88].

Пытальным прыналежным займеннікам было *čьjь «чый», *čьja «чыя», *čьje «чыё», утворанае ад пытальнага *kъ-to «хто» пры дапамозе суфіксу *-ьj-[89].

Аднаўляецца пяць указальных займеннікаў: *sь, *tъ, *onъ, *ovъ, *jь[85]. Займеннікі *onъ «ён», *ona «яна», *ono «яно» (параўн. ст.-лет. anàs «той, ён»; суч. па-літоўску: añs, авест. аnа- «гэты», гецк. anniš «той», па-старажытнагрэчаску: ἔνη «апошні дзень месяца, паслязаўтра»[90][91][92]) узыходзіць да пра.і-.э. *eno-/*ono-/*no-[93]. Займеннік *ovъ, *ova, *ovo (параўн. авест. ava- «той») узыходзіць да пра.і-.э. *awo-[94].

У парадыгме займенніку *tъ «той», *ta «тая», *to «тое» ў праславянскай мове быў прыбраны прысутны ў ёй у праіндаеўрапейскую эпоху суплетывізм (параўн. ст.-грэчаск. ὁ (< *so), Р. с. τοῦ (< *toso), ἡ, Р. с. τῆς)[95].

На думку А. Мэе, для праславянскае мовы была ўласцівай аналагічная лацінскай трохрадовая сістэма ўказальных займеннікаў, у якой адрозніваліся аб'ект у дачыненні да прамоўцы (*sь), аб'ект у дачыненні да суразмоўцы (*tъ) і аб'ект за гутаркай (*onъ)[96]. Польскі навуковец Л. Машыньскі меркаваў, што *sь ды *ovъ указвалі на блізкі прадмет, *onъ на далёкі, *tъ на блізкі і вядомы, а *jь было анафарычным займеннікам[85]. Апошні таксама меў досыць незвычайную функцыю — пры ягонай дапамозе ўтваралася пэўная форма прыметнікаў (гл. вышэй).

Пытальна-адносныя займеннікі *kъto «хто» і *čьto «што» не мелі ні катэгорыі граматычнага роду, ні катэгорыі ліку. Хутчэй за ўсё, іхнія функцыі былі падобныя да функцыяў аналагічных займеннікаў у сучаснай беларускай мове[97].

Займеннік «хто» ўзнікнуў складаннем дзвюх частак (*kъ- і *-to), першая з якіх так жа, як і ст.-інд. कः kaḥ, гоцк. ƕаs, лет. kаs «хто» і па-лацінску: quī «каторы» ўзыходзіць да пра.і-э. *kwos «хто»[98], а другая з'яўляецца дэйктычнай часціцай[99].

У большасці сучасных славянскіх моў займеннік «што» паходзіць ад *čьto, які таксама з'яўляецца складаннем (*čь- і *-to), але разам з тым да канца праславянскай эпохі паралельна існавала першапачатковая форма *čь. Пра гэта сведчыць захаваная ў чакаўскім дыялекце сербскахарвацкае мовы форма čа (ад якой дыялект, дарэчы, і атрымаў назву), стар.-слав. ничьже «нічога», па-чэшску: «аб чым», nač «нашто, навошта», proč «чаму», стар.-польск. zacz, wecz, nacz, przecz[100][101]. Уласна форма *čь таксама ўзыходзіць да пра.і-э. формы (*kwid) і мае кагнаты ў іншых індаеўрапейскіх мовах (гецк. kuit, лац. quid «што»)[98][102]. Аднак польск., чэшск., па-ніжнялужыцку: co «што» ўзыходзіць не да *čьto, а да іншага — *čьso, у якім бачаць форму перапачаткова роднага склону (пра.і-э. *kweso), якая з цягам часу стала выкарыстоўвацца як форма назоўнага склону[101][103][104].

Скланенне праславянскіх займеннікаў «хто», «што» выглядала наступным чынам:

хто што
Н. с. *kъ-to *čь(-to)
Р. с. *ko-go *če-so
Д. с. *ko-mu *če-mu
В. с. *ko-go *čь(-to)
Т. с. *cě-mь *či-mь
Мясц. с. *ko-mь *če-mь
  • Дзеяслоў:

У параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай парадыгма змянення дзеяслову была спрошчаная, але разам з гэтым праславянская мова захавала разнастайнасць часоў, спражэнняў і дзеяслоўных суфіксаў. Адрозніваліся адзіночны, парны, множны лікі; першая, другая, трэцяя асобы; абвесны, загадны, умоўны лады; цяперашні час, аорыст, імперфект, перфект, плюсквамперфект, пры гэтым час адрозніваўся толькі ў абвесным ладзе[105][106].

У дзеяслову адрозніваліся дзве асновы: ініфінітыву і цяперашняга часу[107].

У аснове цяперашняга часу некаторых дзеясловаў паўставаў насавы інфікс, адсутны ў аснове інфінітыву: *sędǫ (< *sendām) «сяду», *lęgǫ (< *lengām) «лягу», *bǫdǫ (< *bundām) «буду»[108].

Для праіндаеўрапейскае мовы аднаўляюцца дзве серыі дзеяслоўных канчаткаў, традыцыйна вядомыя як першасныя і другасныя. Праславянская мова захавала гэтае адрозненне, паводле яго першасныя выкарыстоўваліся ў цяперашнім часе, другасныя — у гістарычных.

А. Лескін падзяліў праславянскія дзеясловы ў адпаведнасці з іхнім тэматычным элементам на пяць класаў. Да першай адносіліся дзеясловы, тэматычнымі галоснымі якіх былі *-o- ды *-e-, да другой з тэматычнымі элементамі *-no-/*-ne-, да трэцяй з тэматычнымі элементамі *-jo-/*-je-, да чацвертай з *i, пятая класа ахоплівала атэматычныя дзеясловы, якіх было толькі чатыры: *byti «быць», *jěsti «есці», *věděti «ведаць», *dati «даць»[79][109]. Аднак захаваліся рэлікты тых часоў, калі атэматычных дзеясловаў было больш (напрыклад, калісці атэматычнымі былі дзеясловы *viděti «бачыць», *gorěti «гарэць» і некаторыя іншыя)[110].

Ніжэй прыведзенае спражэнне дзеясловаў цяперашняга часу на ўзопры дзеясловаў *nesti «несці», *dvignǫti «рухаць», *znati «знаць», *nositi «насіць», *dati «даць», *věděti «ведаць», *(j)ěsti «есці», *byti «быць» з указаннем класаў паводле А. Лескіна[111][112][113].

Класа I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (атэматычны)
1 ас., адз. л. *nesǫ *dvignǫ *znajǫ *nošǫ *damь *věmь *(j)ěmь *(j)esmь
2 ас., адз. л. *neseši *dvigneši *znaješi *nosiši *dasi *věsi *(j)ěsi *(j)esi
3 ас., адз. л. *nesetь *dvignetь *znajetь *nositь *dastь *věstь *(j)ěstь *(j)estь
1 ас., п. л. *nesevě *dvignevě *znajevě *nosivě *davě *věvě *(j)ěvě *(j)esvě
2 ас., п. л. *neseta *dvigneta *znajeta *nosita *dasta *věsta *(j)ěsta *(j)esta
3 ас., п. л. *nesete *dvignete *znajete *nosite *daste *věste *(j)ěste *(j)este
1 ас., мн. л. *nesemъ *dvignemъ *znajemъ *nosimъ *damъ *věmъ *(j)ěmъ *(j)esmъ
2 ас., мн. л. *nesete *dvignete *znajete *nosite *daste *věste *(j)ěste *(j)este
3 ас., мн. л. *nesǫtь *dvignǫtь *znajǫtь *nosętь *dadętь *vědętь *(j)ědętь *sǫtь

З пункту гледжання лёсу праіндаеўрапейскіх часу і віду адбылася страта праіндаеўрапейскага імперфекту або яго зліццё з праіндаеўрапейскім тэматычным аорыстам, адбылася страта праіндаеўрапейскага перфекту, які захаваўся толькі ў аснове няправільнага дзеяслову *věděti «ведаць» (ад пра.і-э. *woyd-), але з'явіўся новы сінтэтычны імперфект. Аорыст праіндаеўрапейскай мовы ў праславянскай мове захаваўся ў двух відах, тэматычным і сігматычнымШаблон:Заўвага, пры гэтым шляхам розных аналагічных змен з сігматычнага аорысту паўстаў новы прадукцыйны від гэтага часу. Паўсталі інавацыі ў выражэнні будучага, скончанага часоў, плюсквамперфекту, умоўнага ладу.

Аорыст пазначаў дзеянне як факт, якое адбылося ў мінулым і скончылася на момант апавядання.

Гэты від часу ўтвараўся ад асновы інфінітыву. Існавала тры спосабы ўтварэння аорысту: просты, сігматычны атэматычны і сігматычны тэматычны. Просты аорыст утвараўся шляхам беспасярэдняга дадання да асновы інфінітыву другасных асабістых канчаткаў. Сігматычны атэматычны аорыст утвараўся даданнем да асновы суфіксу *-s-, асабістыя канчаткі пры гэтым дадаваліся ўжо да суфіксу. Сігматычны тэматычны ўтвараўся амаль гэтак жа, з той толькі розніцай, што суфікс *-s- далучаўся не да асновы, а да тэматычнай галоснай, якая ішла пасля асновы. Сігматычны тэматычны аорыст з'яўляўся праславянскай інавацыяй, у той час як просты і сігматычны атэматычны былі ўспадкаваныя праславянскай мовай ад праіндаеўрапейскай[114][115].

Класа (паводле Лескіна) I II III IV V
1 ас., адз. л. nesъ dvigъ znaxъ xvalixъ byxъ
2 ас., адз. л. nese dviže zna xvali by
3 ас., адз. л. nese dviže zna xvali by
1 ас., п. л. nesově dvigově znaxově xvalixově byxově
2 ас., п. л. neseta dvižeta znasta xvalista bysta
3 ас., п. л. nesete dvižete znaste xvaliste byste
1 ас., мн. л. nesomъ dvigomъ znaxomъ xvalixomъ byxomъ
2 ас., мн. л. nesete dvižete znaste xvaliste byste
3 ас., мн. л. nesǫ dvigǫ znašę xvališę byšę

Імперфект пазначаў працяглае ці паўторнае дзеянне ў мінулым. Формы дадзенага часу ўтвараліся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-ěax- (пасля мяккі зычных *-aax-, пасля галосных *-ах-), злучальнай галоснай і асабістых канчаткаў[116]. Імперфект не быў успадкаваны ад праіндаеўрапейскае мовы і з'яўляўся ўласнай праславянскай інавацыяй[117].

Класа (паводле Лескіна) I II III IV V
1 ас., адз. л. nesěaxъ dvigněaxъ znaaxъ xval'aaxъ běaxъ
2 ас., адз. л. nesěaše dvigněaše znaaše xval'aaše běaše
3 ас., адз. л. nesěaše dvigněaše znaaše xval'aaše běaše
1 ас., п. л. nesěaxově dvigněaxově znaaxově xval'aaxově běaxově
2 ас., п. л. nesěašeta dvigněašeta znaašeta xval'aašeta běašeta
3 ас., п. л. nesěašete dvigněašete znaašete xval'aašete běašete
1 ас., мн. л. nesěaxomъ dvigněaxomъ znaaxomъ xval'aaxomъ běaxomъ
2 ас., мн. л. nesěašete dvigněašete znaašete xval'aašete běašete
3 ас., мн. л. nesěaxǫ dvigněaxǫ znaaxǫ xval'aaxǫ běaxǫ

Перфект пазначаў дзеянне ў мінулым, вынік якога існуе на момант апавядання. Утвараўся аналітычна: пры дапамозе l-дзеепрыметніку і спрагальных форм дзеяслову *byti ў цяперашнім часе[118]. Дзякуючы дзеепрыметнікам у сваім складзе формы перфекту адрознівалі граматычны род.

мужчынскі жаночы ніякі
1 ас., адз. л. neslъ jesmь nesla jesmь neslo jesmь
2 ас., адз. л. neslъ jesi nesla jesi neslo jesi
3 ас., адз. л. neslъ jestь nesla jestь neslo jestь
1 ас., п. л. nesla jesvě neslě jesvě neslě jesvě
2 ас., п. л. nesla jesta neslě jesta neslě jesta
3 ас., п. л. nesla jeste neslě jeste neslě jeste
1 ас., мн. л. nesli jesmъ nesly jesmъ nesla jesmъ
2 ас., мн. л. nesli jeste nesly jeste nesla jeste
3 ас., мн. л. nesli sǫtь nesly sǫtь nesla sǫtь

Плюсквамперфект (даўнопрайшоўшы час) пазначаў дзеянне ў мінулым, якое папярэднічала іншаму дзеянню ў мінулым, альбо падзею, што адбылася вельмі даўно. Аналагічна перфекту, утвараўся аналітычна, але формы дзеяслову *byti стаялі ў імперфэкце.

У некаторых індаеўрапейскіх мовах існуе сігматычны будучы час з блізкімі, але незвадзімымі адна да адной формамі (стар.-грэц. -σ-, санскр. -sya-, лет. -si-), але для праславянскае мовы такі спосаб утварэння будучага часу не рэканструюецца. У сучасных славянскіх мовах будучы час утвараецца аналітычна (па-беларуску: буду рабіць, па-руску: буду делать, па-польску: będę robił, чэшск. budu dělat), пры дапамозе закончанага трывання (бел. зраблю, рас., сделаю, польск. zrobię, чэшск. udělám) або сінтэтычна (бел. рабіцьму, па-украінску: робитиму, хоць гэтыя формы ўтвараліся ад ранніх аналітычных варыянтаў). Гэта робіць дыскусійным існаванне сінтэтычнага будучага часу ў праславянскай мове. Так, на думку І. Ягіча, у праславянскай мове існаваў дадзены спосаб, але ў канцы існавання мовы ён быў выцеснены іншымі двума, на карысць чаго Ягіч прыводзіў стараславянскі дзеепрыметнікавы зварот бышѧ, утвораны, згодна з меркаваннем даследчыка, ад незасведчанай асновы дзеяслову *byti — *byšǫ, адпаведнай лет. bū́siu «буду». П. Кузняцоў меркаваў, што суфікс *-s- у прабалта-славянскай мове быў як паказчыкам аорысту, так і паказчыкам будучага часу, пазней у прабалтыйскай ён замацаваўся толькі ў значэнні будучага часу, а ў праславянскай — толькі ў значэнні аорысту і імперфекту[119].

Адрозніваліся тры лады, пры гэтым час адрозніваўся толькі ў абвесным (падобная сытуацыя захоўваецца, напрыклад, і ў беларускай мове).

Праславянскі загадны лад узыходзіць да праіндаеўрапейскага аптатыву, формы ўласна праіндаэўрвапейскага імператыву (то бок, загаднага ладу) у праславянскай мове зніклі[120][121][122]. Парадыгма загаднага ладу была дэфэктнай.

Класа (паводле Лескіна) I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (атэматычны)
2 ас., 3 ас., адз. л. nesi *dvigni *znaji xvali dadji vědjь jědjь bǫdi
1 ас., п. л. nesěvě *dvigněvě *znajivě xvalivě dadivě vědivě jědivě bǫděvě
2 ас., п. л. nesěta dvigněta znajita xvalita dadita vědita jědita bǫděta
1 ас., мн. л. nesěmъ dvigněmъ znajimъ xvalimъ dadimъ vědimъ jědimъ bǫděmъ
2 ас., мн. л. nesěte dvigněte znajite xvalite dadite vědite jědite bǫděte

Умоўны лад складаўся з l-дзеепрыметніку ды асаблівых форм дзеяслову *byti, якія з'яўляліся рэшткамі старажытнага аптатыву[120][123]:

мужчынскі жаночы ніякі
1 ас., адз. л. *neslъ bimь *nesla bimь *neslo bimь
2 ас., адз. л. *neslъ bi *nesla bi *neslo bi
3 ас., адз. л. *neslъ bi *nesla bi *neslo bi
1 ас., п. л. *nesla bivě *neslě bivě *neslě bivě
2 ас., п. л. *nesla bista *neslě bista *neslě bista
3 ас., п. л. *nesla biste *neslě biste *neslě biste
1 ас., мн. л. *nesli bimъ *nesly bimъ *nesla bimъ
2 ас., мн. л. *nesli biste *nesly biste *nesla biste
3 ас., мн. л. *nesli bǫ *nesly bǫ *nesla bǫ

Інфінітыў утвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-ti (< *-tei; паводле паходжання — давальны склон праіндаеўрапейскіх аддзеяслоўных назоўнікаў на *-tis), які выклікаў розныя фанетычныя змены, калі аснова сканчвалася на зычную: *vez-ti > *vesti «везці», *plet-ti > *plesti «плесці», *živ-ti > *žiti «жыць»[124][125][126]. Інфінітывы ў дзеясловаў І класы маглі ўтварацца як атэматычна (*nesǫ — *nesti), так і пры дапамозе тэматычнага *-a- (*zovǫ — *zъvati)[108][127].

Супін (поўнасцю захаваўся толькі ў славенскай мове) утвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-tъ (< *-tum; паводле паходжання — праіндаеўрапейскі вінавальны склон аддзеяслоўных назоўнікаў на *-tus[125][128][129].

Праіндаеўрапейскі мэдыяпасіўны стан поўнасцю знікнуў у праславянскай мове, выключэннем з чаго можна лічыць форму vědě «я ведаю» стараславянскае мовы (ад познепраіндаеўрапейскага *woid-ai скончанага часу мэдыяпасіву). Новы аналітычны мэдыяпасіў стаў утварацца дзякуючы постфіксу *sę. Загадны і умоўны лады зніклі, пры гэтым стары аптатыў стаў ужывацца ў значэнні загаднага ладу.

Частка відавых адрозненняў дзеяслову праіндаеўрапейскай мовы захавалася ў праславянскай мове, што спрычынілася да існавання ў апошняй адрознення між аорыстам і імперфектам у мінулым часе. Акрамя гэтага, у праславянскай мове адзначыліся ўласныя інавацыі ў галіне віду дзеяслову з выкарыстаннем разнастайных прыставак і суфіксаў.

У праславянскай і стараславянскай мовах суіснавалі два спосабы ўтварэння віду дзеяслову, аднак новая цягам часу выцесніла старую, што прывяло да адсутнасці ў большасці сучасных славянскіх моў аорысту, імперфекту і бальшыні дзеепрыметнікаў. Асноўным выключэннем сталі балгарская і ў некаторай ступені македонская мовы, дзе захаваныя дзве сістэмы, якія часам у мэтах утварэння асаблівых стылявых адценняў могуць аб'ядноўвацца.

Праславянскай мове таксама была ўласцівая наяўнасць асаблівых параў дзеясловаў руху, першы з якой пазначаў вызначанае закончанае дзеянне (напрыклад, «я ішоў да дому майго сябра»), другі — няпэўнае (няскончанае, без указання мэты і г.д.). Падобныя пары ўтвараліся шляхам суфіксацыі або суплетывізмуШаблон:Заўвага. Кожная з падобных параў нярэдка з'яўлялася супрацьпастаўленнем дзеясловаў скончанага і няскончанага часоў, дзе скончаны часта ўтвараўся пры дапамозе дадання прыстаўкі *po-.

  • Дзеепрыметнік:

У праславянскае мовы ўтваралася чатыры дзеепрыметнікі: незалежны цяперашняга часу, незалежны мінулага часу, залежны цяперашняга часу, залежны мінулага часу. Акрамя таго, існаваў г.зв. l-дзеепрыметнік (гл. вышэй), які быў функцыянальна абмежаваны, існаваўшы толькі ў складзе складаных дзеяслоўных форм[130]. Усе дзеепрыметнікі скланяліся, як прыметнікі[131].

Незалежны дзеепрыметнік цяперашняга часу ўтвараўся пры дапамозе суфіксу *-nt-, які ў спалучэнні з тэматычнымі *-o- ды *-i- пасля ўтварэння насавых у славянскай мове (утвараліся перадусім перад *m і *n) даў суфіксы *-ǫt-, *-ęt-. Гэты дзеепрыметнік захаваў канчатак скланення на зычны ў назоўным склоне адзіночнага ліку мужчынскага і ніякага радоў (*nesonts > *nesy, *znajonts > *znaję, *nosints > *nosę). У назоўным склоне адзіночнага ліку жаночага роду выкарыстоўваўся канчатак *-i. У астатніх склонах функцыянавалі формы скланенняў на *-jo- (мужчынскі і ніякі рады) і *-jā- (жаночы)[132].

Незалежны дзеепрыметнік мінулага часу ўтвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-ъš- у дзеясловаў I і IV класаў, а таксама дзеясловаў II класы, чый корань сканчваўся на зычную, і суфіксу *-vъš- у астатніх дзеясловаў. У дзеясловаў II класы пры гэтым выпадаў тэматычны элемент *-nǫ- (*dvignǫti — *dvigъš-), а ў дзеясловаў IV тэматычнае *-i- пераходзіла ў *-j-, пасля якой *-ъ- суфіксу акамадаваў у *-ь- (*nositi — *nosьš-). Гэты дзеепрыметнік захаваў канчаткі скланення на галосную ў назоўным склоне адзіночнага ліку ўсіх радоў і ў назоўным склоне множнага ліку мужчынскага роду. У назоўным склоне адзіночнага ліку мужчынскага і ніякага радоў фінальная зычная суфіксу адпадала (*rekъ, *nošь, *znavъ), у жаночым канчаткам служыла *-i (*rekъši, *nošьši, *znavъši). У астатніх склонах функцыянавалі формы скланення на *-jo- (мужчынскі і ніякі рады) і *-jā- (жаночы)[133][134].

Так званы l-дзеепрыметнік (незалежны дзеепрыметнік мінулага часу ІІ) утвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-l- (*peklъ, *vędlъ, *zьrělъ, *gorělъ)[134][135].

Залежны дзеепрыметнік цяперашняга часу ўтвараўся ад асновы цяперашняга часу пры дапамозе суфіксу *-m- (*rekomъ, *dvignomъ, *znajemъ, *nosimъ). У атэматычных дзеясловаў пры гэтым з'яўляўся другасная атэматычная галосная (*vědomъ)[136][137].

Залежны дзеепрыметнік мінулага часу ўтвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксаў *-t-, *-n-. Пры дапамозе суфіксу *-t- утвараўся дзеепрыметнік у дзеясловаў І класы, чыя аснова сканчвалася на *-i (*piti — *pitъ), *-er (*terti — *tьrtъ), *-el (*melti — *mьltъ), *-em (*jęti — *jętъ), *-en (*pęti — *pętъ), галосная кораню пры гэтым знаходзілася на нулёвай ступені. У дзеясловаў, чыя аснова ініфінітыву сканчвалася на *-ě- ці *-a-, выкарыстоўваўся суфікс *-n- (*viděti — *viděnъ, *zъvati — *zъvanъ). У астатніх дзеясловаў выкарыстоўваўся суфікс *-en-, узніклы праз злучэнне папярэдняга суфіксу з тэматычнай галоснай (*pekti — *pečenъ, *nesti — *nesenъ). У дзеясловаў другой класы пры гэтым тэматычны элемент *-nǫ- адкідваўся або атрымліваў выгляд *-nov- (*dvignǫti — *dviženъ, *dvignovenъ)[135][138].

  • Прыслоўе:

Прыслоўі ў праславянскай мове ўяўлялі сабою застылыя формы або мясцовага склону (прыслоўі на *-ě < *-oi) або назоўна-вінавальнага ніякага роду (прыслоўі на *-o) прыметнікаў[139].

  • Прыназоўнікі:

Праславянскія першасныя прыназоўнікі можна падзяліць на тры групы ў залежнасці ад колькасці склонаў, з якімі яны маглі дапасоўвацца[140]:

  • з адным склонам:
    • з родным: *bezъ, *do, *jьzъ, *otъ, *u;
    • з давальным: *kъ;
    • з вінавальным: *obъ, *vъzъ;
    • з мясцовым: *pri;
  • з двума склонамі:
    • з родным і творным: *sъ;
    • з вінавальным і творным: *nadъ, *podъ, *perdъ4
    • з вінавальным і мясцовым: *na, *o, *vъ;
  • з трыма склонамі:
    • з родным, вінавальным і творным: *za;
    • з давальным, вінавальным і мясцовым: *po.

Мясцовы склон звычайна выкарыстоўваўся для пазначэння размяшчэння, вінавальны — напрамку[68].

  • Паслялог:

Выкарыстоўвалася два паслялогі: *radi ды *děľa[141]. Апошні стаў асновай для будучага беларускага прыназоўніку дзеля і звязваецца з праславянскім *dělo[142].

  • Націск:

Першапачаткова ў гіпатэтычнай прабалта-славянскай мове (гл. вышэй) існавалі дзве акцэнтныя (націскныя) парадыгмы, а менавіта націск, фіксаваны ў межах асновы, і рухомы націск, якія адпавядалі славянскім парадыгмам А і C; парадыгмы з націскам, фіксаваным на канчатку, не існавала. Абедзвюм парадыгмам быў уласцівы як акутны, так і цыркумфлексны націск. Пасля ажыццяўлення ў праславянскай мове г.зв. закону Дыбо імя (назоўнік, прыметнік, займеннік, дзеепрыметнік) атрымала тры асноўныя акцэнтныя парадыгмы[143][144][145][146].

  • Націск, фіксаваны ўнутры асновы, кораню або марфалагічнага суфіксу (далей — A);
  • Націск, фіксаваны ў асноўным на канчатку або на ягоным першым складзе ў выпадку, калі канчатак складаўся з некалькіх складоў (далей — B);
  • Націск, які мог змяняць сваю пазыцыю ад кораню да канчатку з залежнасці ад словазмянення (далей — C).

Націск тыпу А мог падаць не толькі на аснову, але і на некаторыя суфіксы (напрыклад, памяншальны), пры гэтым не закранаючы іншыя (напрыклад, флектыўныя). Акрамя гэтага, дзеяслоў таксама меў тры акцэнтныя парадыгмы, аналагічныя назоўнікам. Тым не менш, падобная карціна ўскладнялася з прычыны вялікае колькасці мажлівых парадыгм словазмянення і да т.п. Існавалі пэўныя абмежаванні на гэтыя правілы.

  • У парадыгме А націскны склад заўсёды меў акутны тон і, такім чынам, з'яўляўся доўгім, паколькі кароткі склад не меў тонавых адрозненняў (гл. вышэй). У сваю чаргу, гэта прывяло да таго, што аднаскладовыя словы з першапачаткова кароткім галосным (*e, *o, *ь, *ъ) у аснове не маглі належаць да парадыгмы А. У выпадку, калі аснова з'яўлялася шматскладовай, націск патэнцыйна мог прыпадаць на любы склад асновы (напрыклад, *ję̄zū́k- «мова»). Гэтыя абмежаванні былі выкліканыя законам Дыбо, паводле якога націск, фіксаваны ўнутры асновы, кораню або марфалагічнага суфіксу (гл. вышэй) перасунуўся на адзін склад управа;
  • Парадыгма В. Склад асновы мог быць доўгім або кароткім;
  • Парадыгма С. У формах, дзе націск прыпадаў на склад асновы, націскны склад мог мець цыркумфлексны тон або з'яўляцца кароткім. Гэтая акалічнасць стала следствам закону Мэе, паводле якога акутны націск пераўтварыўся ў цыркумфлексны ў выпадках, калі націск знаходзіўся ўнутры асновы парадыгмы С; такім чынам, закон Дыбо не закрануў назоўнікі з акцэнтнай парадыгмай С;

Такім чынам, цыркумфлексны або кароткі націск мог прыпадаць на першы склад толькі знаходзячыся ў парадыгме С. У парадыгме А гэта не адбывалася наогул, у парадыгме В — зменена паводле закону Дыбо. Некаторыя назоўнікі (асабліва з г.зв. jā-асновамі) адпавядаюць А-парадыгме, але маюць неаакутны націск у аснове, які падае на кароткі або доўгі склад (напрыклад, *võľa «воля» — неаакутны націск на кароткім складзе). Падобныя назоўнікі раней належалі да парадыгмы В, у выніку чаго ў лінгвістычных працах яны могуць разглядацца як назоўнікі парадыгмы А, так і назоўнікі парадыгмы В.

У познепраславянскі перыяд у выніку складаных серый змен націск парадыгмы В стаў рухомым (гл. парадыгму С), гэтыя змены перасунулі націск улева пры вызначаных абставінах, ствараючы неаакутны націск на новым складзе. Усе славянскія мовы ў далейшым спрасцілі парадыгму В у той ці іншай ступені. Рэфлексы старой парадыгмы В можна адшукаць у некаторых назоўніках некаторых з славянскіх моў, або ўскосна, у якасці некаторых новых рыс (напрыклад, неацыркумфлексны тон у славенскай мове). У табліцы ніжэй прыведзеныя ўзоры падобных парадыгм у назоўніку[147]. У часы праславянскае мовы адбывалася вялікая колькасць акцэнтуальных змен, з гэтае прычыны не ўсе з варыянтаў з'яўляюцца агульнапрынятымі лінгвістамі (ніжэй прыведзены пункт гледжання паводле г.зв. Лейдэнскай школы).

Парадыгма А
М.р. доўг. -o Н.р. доўг. -o М.р. доўг. -jo Ж.р. -ā Ж.р. -jā М.р. -i Ж.р. доўг. -i
хлеб лета плач рана бура зяць нітка
Адзіночны Н.с. xlě̀bъ lě̀to plàčь ràna bùřā zę̀tь nìtь
В.с. xlě̀bъ lě̀to plàčь rànǫ bùřǫ zę̀tь nìtь
Р.с. xlě̀ba lě̀ta plàča ràny bùřę̇ zę̀tī nìtī
Д.с. xlě̀bu lě̀tu plàču ràně bùřī zę̀ti nìti
Т.с. xlě̀bъmь lě̀tъmь plàčьmь rànojǫ
rànǭШаблон:Заўвага
bùřējǫ
bùřǭШаблон:Заўвага
zę̀tьmь nìtьjǫ
nìťǭШаблон:Заўвага
М.с. xlě̀bě lě̀tě plàči ràně bùřī zę̀tī nìtī
Множны Н.с. xlě̀bi lě̀ta plàči ràny bùřę̇ zę̀tьjē
zę̀ťēШаблон:Заўвага
nìti
В.с. xlě̀by lě̀ta plàčę̇ ràny bùřę̇ zę̀ti nìti
Р.с. xlě̀bъ lě̀tъ plàčь rànъ bùřь zę̀tьjь
zę̀tīШаблон:Заўвага
nìtьjь
nìtīШаблон:Заўвага
Д.с. xlě̀bomъ lě̀tomъ plàčēmъ rànamъ bùřāmъ zę̀tьmъ nìtьmъ
Т.с. xlě̀bȳ lě̀tȳ plàčī rànamī bùřāmī zę̀tьmī nìtьmī
М.с. xlě̀bě̄xъ lě̀tě̄xъ plàčīxъ rànaxъ bùřāxъ zę̀tьхъ nìtьхъ

Усе асновы парадыгмы А з'яўляліся доўгімі, што прыхільнікамі балта-славянскае гіпотэзы тлумачыцца наяўнасцю ва ўсіх падобных асновах балта-славянскага рэгістру ў корані, які мог узнікаць толькі ў доўгіх складох. Кароткія і доўгія склады з балта-славянскім цыркумфлексным рэгістрам у праславянскай мове пераўтварыліся ў назоўнікі парадыгмы В. Размеркаванне доўгіх і кароткіх галосных у асновах без /j/ адлюстроўвае першапачатковую даўжыню галоснага да законаў Ван-Вэйка, Дыбо і Станга, пасля якіх узніклі парадыгма В і адрозненне даўжыні галосных у j-асновах.

Парадыгма B (познепраславянскі перыяд)
М.р. доўг. -o Н.р. доўг. -o М.р. -jo Н.р. -jo Ж.р. -ā М.р. доўг. -i Ж.р. -i
бык віно нож ложак жанчына шлях дзверы
Адзіночны Н.с. bỹkъ vīnò nõžь ložè ženà pǫ̃tь dvь̃rь
В.с. bỹkъ vīnò nõžь ložè ženǫ̀ pǫ̃tь dvь̃rь
Р.с. bȳkà vīnà nožà ložà ženỳ pǫ̃ti dvь̃ri
Д.с. bȳkù vīnù nožù ložù ženě̀ pǭtì dvьrì
Т.с. bȳkъ̀mь vīnъ̀mь nožь̀mь ložь̀mь ženòjǫ
žẽnǫШаблон:Заўвага
pǭtь̀mь dvь̃rьjǫ
dvь̃řǫШаблон:Заўвага
М.с. bȳcě̀ vīně̀ nožì ložì ženě̀ pǫ̃ti dvь̃ri
Множны Н.с. bȳcì vīnà nožì lõža ženỳ pǫ̃tьjē
pǫ̃ťēШаблон:Заўвага
dvьrì
В.с. bȳkỳ vīnà nožę̇̀ lõža ženỳ pǭtì dvьrì
Р.с. bỹkъ vĩnъ nõžь lõžь žẽnъ pǭtь̀jь
pǫ̃tiШаблон:Заўвага
dvьrь̀jь
dvь̃riШаблон:Заўвага
Д.с. bȳkòmъ vīnòmъ nõžemъ lõžemъ ženàmъ pǭtь̀mъ dvьrь̀mъ
Т.с. bỹky vĩny nõži lõži ženàmī pǫ̃tьmī dvь̃rьmī
М.с. bỹkěxъ vĩněxъ nõžixъ lõžixъ ženàxъ pǭtь̀xъ dvьrь̀xъ

У гэтай табліцы не ўказаная парадыгма для назоўнікаў з jā-асновай. Спалучэнне законаў Ван-Вэйка і Станга, імаверна, распрацавала С-парадыгму для падобных назоўнікаў, адрозную ад С-парадыгмы назоўнікаў ā-асноваў і да т.п., але гэтая акалічнасць была, верагодна, неўзабаве спрошчаная разам з узнікненнем паслядоўнага неаакутнага націску на аснове на ўзор назоўнікаў А-парадыгмы. Назоўнікі В-парадыгмы jo-асновы таксама зазналі спрашчэнне, але іншым шляхам: з націскам на канчатку ў адзіночным ліку, у множным — на корані.

Познепраславянская парадыгма С
М.р. -o Н.р. доўг. -o М.р. доўг. -jo Н.р. -jo Ж.р. -ā Ж.р. доўг. -jā М.р. доўг. -i Ж.р. -i
воз бруха мужчына поле нага душа звер костка
Адз.л. Н.с. vôzъ břûxo mǫ̂žь pȍľe nogà dušà zvě̂rь kôstь
В.с. vôzъ břûxo mǫ̂žь pȍľe nȍgǫ dûšǫ zvě̂rь kôstь
Р.с. vȍza břûxa mǫ̂ža pȍľa nogý dušę̇́ zvěrí kostí
Д.с. vȍzu břûxu mǫ̂žu pȍľu nȍdźě dûšī zvě̂ri kȍsti
Т.с. vȍzъmь břûxъmь mǫ̂žьmь pȍľьmь nogojǫ́ dušejǫ́ zvě̂rьmь kostьjǫ́
М.с. vȍzě břûśě mǫ̂ži pȍľi nodźě̀ dušì zvěrí kostí
Мн.л. Н.с. vȍzi břuxà mǫ̂ži poľà nȍgy dûšę̇ zvě̂rьjē
zvě̂řēШаблон:Заўвага
kȍsti
В.с. vȍzy břuxà mǫ̂žę̇ poľà nȍgy dûšę̇ zvě̂ri kȍsti
Р.с. võzъ břũxъ mǫ̃žь põľь nõgъ dũšь zvěrь̃jь kostь̃jь
Д.с. vozõmъ břuxõmъ mǫžẽmъ poľẽmъ nogàmъ dušàmъ zvě̂rьmъ kȍstьmъ
Т.с. vozý břuxý mǫží poľí nogàmi dušàmi zvěrьmì kostьmì
М.с. vozě̃xъ břuśě̃xъ mǫžĩxъ poľĩxъ nogàxъ dušàxъ zvě̂rьхъ kȍstьхъ

Мадэль размяшчэння націску для адзіночнага ліку назоўнага, вінавальнага склонаў («моцныя» склоны), а таксама для склонаў у множным ліку мела наступны выгляд:

  • Множны лік роднага, давальнага, творнага, мясцовага склонаў — націск, замацаваны на канчатку;
  • Канчатак *-à, які маркіраваў адзіночны лік назоўнага склону назоўнікаў на (j)ā-аснову і ніякі род множнага ліку назоўнага, вінавальнага склонаў назоўнікаў на (j)o-аснову, — націск, замацаваны на гэтым канчатку;
  • Іншыя «моцныя» склоны ў адзіночным ды множным ліку — націск у межах асновы.

У дачыненні «слабых» склонаў (родны, давальны, творны, мясцовы) назіраліся наступныя парадыгмы:

  • Назоўнікі на (j)o-аснову ў родным, давальным, творным, мясцовым склонах — націск у межах асновы;
  • Назоўнікі на j(ā)- ды i-асновы ў гэтых жа склонах (акрамя давальнага) — націск на канчатку. Тым не менш, назоўнікі на i-аснову мужчынскага роду адзіночнага ліку творнага склону націск утрымлівалі ўнутры асновы, што тлумачыцца перайманнем з jo-асновы.

Разам з гэтым, супрацьпастаўленне доўгага ўзыходзячага і кароткага падаючага таноў у формах з націскам на канчатку з сярэднепраславянскімі доўгімі галоснымі адлюстроўвае першапачатковае супрацьпастаўленне цыркумфлекснага і акутнага рэгістраў.

Урэшце, усе тры парадыгмы былі ўласцівыя таксама праславянскаму дзеяслову. Дзеясловы на *-ī́tī сярэднепраславянскага перыяду парадыгмы В мелі неаакутнае сцяжэнне ў познепраславянскім перыядзе ў цяперашнім часе — падобныя дзеясловы першапачаткова мелі акутны націск на флектыўны суфікс *-i- у інфінітыве, але ў цяперашнім часе існаваў неаакутны націск унутры асновы. Да гэтага спрычыніліся працэсы, падобныя на неаакутнае сцяжэнне ў назоўнікаў jā-асновы парадыгмы В.

Сінтаксіс[правіць | правіць зыходнік]

У праславянскай мове ў поўнай меы працягваў дзейнічаць закон Вакернагеля, паводле якога слаба- і безнаціскныя словы (клітыкі) прымыкалі да слоў пад націскам і займалі другое месца ў сказе. Граматычная класа першага, ударнага члену сказу не была фіксаванай. Падобныя канструкцыі існуюць і ў іншых індаеўрапейскіх мовах, у тым ліку сучасных (напрыклад, саст. лет. išmitrauk «выцягні мяне»).

Базавым парадкам слоў была схема SVO — дзейнік-выказнік-дапаўненне, азначэнне ставілася перад азначаемым членам сказу[68].

Лексіка[правіць | правіць зыходнік]

Большая частка лексікі праславянскае мовы — спрадвечная, атрыманая ў спадчыну з праіндаеўрапейскае мовы. Гістарычна арэал праславянаў межаваў з іншымі індаеўрапейскімі плямёнамі і этнічнымі групамі неіндаеўрапейскага паходжання, супольнасць праславянаў мела пэўныя гандлёвыя і культурныя кантакты, што абумовіла ўзбагачэнне лексікі мовы запазычваннямі з іншых індаеўрапейскіх моў (іранскага, кельцкага, германскага, лацінскага, грэчаскага паходжання), а таксама запазычваннямі неіндаеўрапейскага паходжання (з цюрскіх моў). Сярод запазычванняў з іншых індаеўрапейскіх моў, імаверна, існавалі запазычванні балтыйскага паходжання, але іх складана вылучыць з прычыны цяжкасці размежавання спрадвечных балта-славянскіх лексемаў і ўласна балтызмаў. Мажліва, існавалі запазычванні з фракійскае мовы — іншай індаеўрапейскай мовы, на цяперашні час вымерлай — але іх ідэнтыфікацыя таксама складаная праз маленькі аб'ём звестак аб гэтай мове[148].

Да ідэі поўнае рэканструкцыі праславянскага моўнага фонду ў 60-70 гг. ХХ ст. незалежна адзін ад аднаго падышлі славісты трох краінаў: у СССР (цяпер у Расіі) з 1974 году выдаваўся шматтомны «Этымалагічны слоўнік славянскіх моў. Праславянскі лексічны фонд» (па-руску: Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд), аналагічны праект, але не завершаны, існуе ў Польшчы — «Праславянскі слоўнік» (па-польску: Słownik Prasłowiański), што выдаецца таксама з 1974 году, у Чэхаславаччыне з 1973 па 1980 гг. выдаваўся, але таксама не да канца «Этымалагічны слоўнік славянскіх моў. Граматычныя часціны мовы і займеннікі» (па-чэшску: Etymologický slovník slovanských jazyků. Slova gramatická a zájmena)[149]. У 2008 годзе ў серыі Лейдэнскіх індаеўрапейскіх этымалагічных слоўнікаў выйшаў «Эытмалагічны слоўнік успадкаванай славянскай лексікі» (па-англійску: Etymological dictionary of the Slavic Inherited Lexicon), у значнай ступені заснаваны на раней выдадзеных праславянскіх слоўніках. Падобныя даследаванні праводзіліся ў Беларусі, у прыватнасці, адзінаццацітомны «Этымалагічны слоўнік беларускай мовы» таксама прыбягае да досведу праславянскіх рэканструкцыяў дзеля тлумачэння значнае часткі лексемаў беларускае мовы.

Значную частку слоўнага складу сучасных праславянскіх моў складае праславянская спадчына. Так, паводле падлікаў Т. Лер-Сплавіньскага, прыкладна чвэрць лексікону адукаванага паляка мае праславянскае паходжанне[150].

Рэканструкцыя праславянскае лексікі дапамагае больш дазнацца пра быт і жыццё праславянаў, а таксама адыгрывае істотную ролю пры адшуканні іх прарадзімы. Так, вядомыя сельскагаспадарчыя тэрміны (*orati «араць», *gumьno «гумно», *tokъ «ток», *snopъ «сноп», *solma «салома», *zьrno «зерне», *mǫka «мука», *žьrny «жорны»), назвы сельскагаспадарчых прыладаў (*soxa «саха», *borna «барана», *motyka «матыка», *rydlo, *sьrpъ «серп»), збожжавых культураў (*proso «проса», *rъžь «жыта», *ovьsъ «авёс», *pьšenica «пшаніца», *(j)ęčьmy «ячмень»), жывёлагадоўчыя тэрміны (*melko «малако», *syrъ «сыр», *sъmetana «смятана», *maslo «масла»), назвы свойскае жывёлы (*govędo «быдла», *korva «карова», *volъ «вол», *bykъ «бык», *telę «цяля», *ovьсa «авечка», *(j)agnę «ягня», *kon'ь «конь», *žerbę «жарабя», *pьsъ «сабака»), ткацкія тэрміны (*tъkati «ткаць», *stavъ/*stanъ «станок», *krosno «рухомая частка ткацкага станку», *navojь, *ǫtъkъ «уток», *čьlnъ «чаўнок», *bьrdo «бярдо», *verteno «верацяно», *nitь «нітка», *vьlna «поўсць», *lьnъ «лён», *konopja «каноплі», *kǫdělь «кудзеля», *pręsti «прасці», *sukno «сукно», *poltьno «палатно»), назвы іншых гаспадарчых прыладаў, а таксама зброі (*sekyra «сякера», *tesla «цясло», *nožь «нож», *pila «піла», *dolto «долата», *moltъ «молат», *šidlo «шыла», *jьgla «іголка», *kyjь «дубіна», *kopьje «кап'ё», *lǫkъ «лук», *tętiva «цеціва», *strěla «страла», *porktja «прашча», *ščitъ «шчыт»)[151].

Знешняя класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Развіццё лінгвістычнае навукі прыйшло да высновы аб існаванні індаеўрапейскае сям'і моў. Да гэтае сям'і моў адносілася таксама і праславянская мова[1][2].

З развіццём індаеўрапеістыкі і славістыкі лінгвістамі ставіліся спробы знайсці асабліва блізкія сувязі між праславянскай мовай і некаторымі асобнымі індаеўрапейскімі мовамі.

Першай і найбольш папулярнай падобнай гіпотэзай стала гіпотэза балта-славянскага адзінства, якая пастулявала балта-славянскае адзінства ў перыяд між распадам праіндаеўрапейскае мовы і узнікненнем асобных прабалтыйскай і праславянскай моў. Існуе прынамсі чатыры вядомых інтэрпрэтацыі балта-славянскага адзінства. Першая з іх узыходзіць да А. Шляйхера, які меркаваў, што прабалтыйская і праславянская мова ўзніклі ў выніку распаду агульнага продку, пазней гэтую ж гіпотэзу падтрымаў О. Сэмэрэньі. Супрацлеглы пункт гледжання разглядае рысы, якія асаблівым чынам збліжаюць балтыйскія і славянскія мовы, як вынік працяглых узаемных кантактаў (моўны звяз), агульнага субстрату і серыі ўзаемных запазычванняў[152]. Урэшце, іншыя падыходы пастулююць развіццё праславянскае мовы як аднаго з дыялектаў балтыйскага паходжання (У. Тапароў)[153][154] або своеасаблівую трохчленную храналогію, падчас якой існаваў перыяд балта-славянскага адзінства, незалежнага існавання і потым паўторнага сыходжання (Я. Развадоўскі, Х. Бірнбаўм)[155][156].

На карысць гіпотэзы балта-славянскага адзінства высоўваюцца балта-славянскія паралелі, якія прасочваюцца на лексічным, марфалагічным і фаналагічным узроўнях. У фаналогіі гэта перадусім шэраг агульных законаў (напрыклад, закон Вінтэра або закон Пэдэрсэна), якія пераўтваралі праіндаеўрапейскія націск, галосныя і зычныя ў адныя і тыя ж фанемы і прасадычныя заканамернасці як у балтыйскіх, так і ў славянскіх мовах. У марфалогіі на карысць балта-славянскага адзінства прапаноўваўся дастаткова вялікі набор агульных склонавых, часавых канчаткаў ды некаторых іншых фармантаў (напрыклад, спосаб утварэння параўнальнае ступені). У лексыцы адзначаецца каля 200 эксклюзіўных балта-славянскіх паралеляў[157], што, аднак, крытыкуецца з прычыны таго, што гэтыя лексемы могуць быць растлумачаныя як агульныя праіндаеўрапейскія або як існыя ў іншых індаеўрапейскіх[158]. Таксама крытыкаваліся сыходжанні ў фаналогіі і марфалогіі, адзначаліся рысы ў гэтых галінах, уласцівыя толькі балтыйскім або славянскім (напрыклад, розны лёс праіндаеўрапейскіх *ă, *ŏ, *ā, *ō, розны лёс закону Пэдэрсэна, розныя суфіксы парадкавых лічэбнікаў і дзеясловаў першай асобы адзіночнага ліку цяперашняга часу, захаванне ў праславянскай аорысту на *-s-)[159].

Акрамя гіпотэз аб асаблівым збліжэнні прабалтыйскае і праславянскае моў, высоўваліся гіпотэзы пра існаванне славяна-італійскіх і славяна-ілірыйскіх паралеляў[160].

Ставіліся спробы выяўлення паралеляў між праславянскай і пратахарскай мовамі. У прыватнасці, прадстаўленая гіпотэза, паводле якой продкі балтаў, славянаў, германцаў і тахараў склалі паўночную дыялектную групу праіндаеўрапейскае мовы, што абумовіла некаторыя фаналагічныя, марфалагічныя і лексічныя балта-славяна-тахарскія сыходжанні[161].

Шэраг лінгвістаў вылучаў паўночную (паўночна-заходнюю) дыялектную групу (арэал) праіндаеўрапейскае мовы, якая на грунце позніх моўных сувязяў меркавана аб'ядноўвала прагерманскую, прабалтыйскую і праславянскую мовы[162][163][164][165].

Гісторыя даследавання[правіць | правіць зыходнік]

Хоць славістыка з'явілася ўжо ў ХІХ ст. (яе бацькам лічаць Ё. Добраўскага), рэканструкцыяй праславянскае мовы навукоўцы не займаліся даволі доўга. Першае апісанне праславянскае мовы з'явілася ў артыкуле А. Шляйхерам «Кароткі нарыс гісторыі славянскіх моў» (па-нямецку: Kurzer Abriss der Geschichte der slavischen Sprache)[166], ён жа вядомы як адзін з піянераў сучаснай індаеўрапеістыкі. Вялікі ўнёсак у вывучэнне праславянскае мовы ўнёс А. Лескін, які займаўся праславянскай фанетыкай і марфалогіяй[167][168].

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 60. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  2. 2,0 2,1 Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 194. — ISBN 8-301-14720-2.
  3. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 61. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  4. 4,0 4,1 Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 195.
  5. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 198-199. — ISBN 8-301-14720-2.
  6. Lunt, Horace G. 11 // On the relationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus'. — Russian Linguistics. — D. Reidel Publishing Company, 1987. — С. 133-162.
  7. Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 42. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0.
  8. Бирнбаум Х. Праславянский язык: Достижения и проблемы в его реконструкции: Пер. с англ / Вступ. ст. В. А. Дыбо; Общ. ред. В. А. Дыбо и В. К. Журавлёва. — М.: Прогресс, 1986. — С. 17.
  9. Супрун А. Е., Калюта А. М. Введение в славянскую филологию. — Мн.: Вышэйшая школа, 1981. — С. 19.
  10. 10,0 10,1 Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 206. — ISBN 8-301-14720-2.
  11. Трубачёв О. Н. Из исследований по праславянскому словообразованию: генезис модели на -ěninъ, -*janinъ. — Этимология 1980 : ежегодник. — М.: Издательство «Наука», 1982. — С. 12-13.
  12. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4 тт / Пер. с нем. О. Н. Трубачёва. — М.: Прогресс, 1964-1973. — Т. ІІІ. — С. 664-666.
  13. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 206-207. — ISBN 8-301-14720-2.
  14. 14,0 14,1 Moszyński K. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. — Wrocław — Kraków: Zakład narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo PAN, 1957. — С. 138-148. — (Prace językoznawcze (Polska Akademia Nauk. Komitet Językoznawstwa), 16.).
  15. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4 тт / Пер. с нем. О. Н. Трубачёва. — М.: Прогресс, 1964-1973. — Т. ІІІ. — С. 676.
  16. Kronsteiner О. Sind die slověne „Die Redenden“ und die němeci „Die Stummen“? : eine neue Etymologie zum Namen der Slawen und der Deutschen / Ed. P. Wiesinger. — Sprache und Name in Österreich: Festschrift für Walter Steinhauser zum 95. Geburtstag. — Wien: W. Braumüller, 1980. — С. 339 ff. — (Schriften zur deutschen Sprache in Österreich, Bd. 6.). — ISBN 3-7003-0244-4, 978-3-7003-0244-5.
  17. Бернштейн С. Б. Очерк сравнительной грамматики славянских языков. В 2-х томах. — М.: АН СССР, Издательство «Наука», 1961. — Т. 1 [Введение. Фонетика]. — С. 91.
  18. Трубачёв О. Н. Из исследований по праславянскому словообразованию: генезис модели на -ěninъ, -*janinъ. — Этимология 1980 : ежегодник. — М.: Издательство «Наука», 1982. — С. 11-12.
  19. Супрун А. Е., Калюта А. М. Введение в славянскую филологию. — Мн.: Вышэйшая школа, 1981. — С. 22-23.
  20. Schenker A. Беседа В. Н. Топорова с Н.Н. Казанским 26 сентября 2006 г / Под ред. В. В. Иванова. — Балто-славянские исследования. XVIII: Сборник научных трудов. — М.: Языки славянских культур, 2009. — С. 25. — ISBN 978-5-9551-0299-3.
  21. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 61-62. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  22. Lehr-Spławiński T. O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian. — Poznań: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, 1946. — С. 10-11.
  23. Лер-Сплавинский Т. К современному состоянию проблемы происхождения славян / Гл. ред. В. В. Виноградов. — Вопросы языкознания : журнал. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1960. — С. 20-30.
  24. Rozwadowski J. Kilka uwag do przedhistorycznych stosunków wschodniej Europy i praojczyzny indoeuropejskiej na podstawie nazw wód. — Rocznik slawistyczny. — Krakow: G. Gebenther i Spółka, 1913. — Т. VI. — С. 39-73.
  25. Rozwadowski J. Nazwy Wisły i jej dorzecza. — Warszawa: Nakładem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, 1921. — 20 с. — (Monografia Wisły, II).
  26. Rozwadowski J. Studia nad nazwami wód słowiańskich z mapą: dzieło pośmiertne. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademii Umiejętności, 1948. — С. 280 ff — ххі. — 344 с. — (Prace onomastyczne Nr 1).
  27. Schachmatow Al. Zu den altesten slavisch-keltischen Beziehungen. — Archiv für slavische Philologie. — Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1911. — (Bd. XXXIII, Hf. 1-2).
  28. Niedеrlе L. Rukovet slovanských starožitností. — Nakl. Československé akademie věd. — Praha, 1953. — С. 25. — 513 с. — (Z prací Slovanského ústavu ČSAV).
  29. Rostafinski J. O pierwotnych siedzibach i gospodarstwie Słowian w przedhistorycznych czasach: z jedną kartą geograficzną. — Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności; skład główny w księgarni Spółki Wydawniczej Polskiej, 1908. — С. 10. — 25 с.
  30. Vasmer M. Untersuchungen über die ältesten Wohnsitze der Slaven: I. Die Iranier in Südrussland. — Leipzig: In kommission bei Markert & Petters, 1923. — 79 с. — (Veröffentlichungen des Baltischen und Slavischen Instituts an der Universität Leipzig, Bn. 3).
  31. Vasmer M. Die Urheimat der Slaven // Der ostdeutsche Volksboden; Aufsätze zu den Fragen des Ostens. — hrsg. von W. Volz. — Breslau: Ferdinand Hirt, 1926. — С. 387.
  32. Филин Ф. П. Образование языка восточных славян. — М.—Л.: АН СССР, 1962. — С. 83-151. — 296 с.
  33. Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков: историко-диалектологический очерк. — Л.: Наука, Ленинградское отделение, 1972. — С. 11-30. — 654 с.
  34. Коstrzewski J. Od mezolitu do okresu wędrowek ludów // Prehistoria ziem polskich. — Encyklopedia Polska. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademii Umiejetności, 1939. — С. 300-344. — 448 с.
  35. Коstrzewski J. Prasłowianńszczyzna: zarys dziejów i kultury Prasłowian. Z 68 rycinami i mapkami. — Poznań: Księgarnia Akademicka, 1946. — С. 164.
  36. Коzlоwski L. Kultura łużycka a problem pochodzenia Słowian. — Pamiętnik IV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu 6-8 grudnia 1925. — Lwów: Polskie Towarzystwo Historyczne, 1925. — Т. І. — С. 14 ff.
  37. Лер-Сплавинский Т. Польский язык / Пер. со 2-го польск. изд. И. Х. Дворецкого; Под ред. С. С. Высотского. — М.: Издательство иностранной литературы, 1954. — С. 9-30.
  38. Сzekanоwski J. Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, prehistoryczne i językoznawcze. — Lwów: Nakład K.S. Jakubowskiego, 1927. — Т. ХІІ. — 326 с. — (Lwowskiej Biblioteki Slawistycznej, Tom 3).
  39. Сzekanоwski J. Wstęp do historii Słowian: perspektywy antropologiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe. — 2-е wyd. na nowo oprac. — Poznań: Instytut Zachodni, 1957. — 514 с. — (Prace Instytutu Zachodniego, №. 21).
  40. Сzekanоwski J. Polska-Słowiańszczyzna. Perspekty wy antropologiczne. — Warszawa: Wyd. S. Arcta, 1948. — 389 с. — (Biblioteka wiedzy o Polsce, 3).
  41. Мартынов В. В. Лингвистические методы обоснования гипотезы о Висло-Одерской прародине славян. — Мн.: Издательство АН БССР, 1963. — 42 с.
  42. Moszyński К. Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian. I.: rzecz przedstawiona na posiedzeniu Wydziału filologicznego dn. 30 marca 1925. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademji Umiejętności, skład głowny w księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1925. — Т. 62, №2. — 149 с. — (Rozprawy wydziału filologicznego).
  43. Moszyński К. Cześ̨ć II: Kultura duchowa, Zeszyt 2: z 2 mapkami, 40 wykresami, 149 dodatkami nutowymi oraz z rycinami ponad 1300-przed-miotów // Kultura ludowa Słowian. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademii Umiejetności, 1939. — С. 1530ff. — 1642 с.
  44. Moszyński K. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. — Wrocław — Kraków: Zakład narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo PAN, 1951. — С. 267.
  45. 45,0 45,1 Sławski F. Praojczyzna Słowian // Z polskich studiów slawistycznych: seria 9. — 1998. — С. 278.
  46. Mallory J. P., Adams Douglas Q. Encyclopedia of Indo-European culture. — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — С. 523. — ISBN 978-1-884964-98-5.
  47. Гимбутас М. . — М.: Центрполиграф, 2007. — С. 119.
  48. Бирнбаум Х. Праславянский язык: Достижения и проблемы в его реконструкции / Пер. с англ / Вступ. ст. В. А. Дыбо; Общ. ред. В. А. Дыбо и В. К. Журавлёва. — М.: Прогресс, 1986. — С. 21.
  49. Lunt, Horace G. Old Church Slavonic grammar. — Mouton de Gruyter, 2001. — С. 192. — ISBN 3-11-016284-9.
  50. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 66. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2.
  51. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 17. — ISBN 8-301-14542-0, 8-301-14542-2.
  52. Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 16.
  53. Schenker, Alexander M. Proto-Slavonic / Comrie, Bernard; Corbett, Greville. G. — The Slavonic Languages. — London: Routledge, 2002. — С. 82.
  54. Shevelov G. Y. A Prehistory of Slavic. — Heidelberg: Carl Winter, Universitätsvelag, 1964. — С. 32. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  55. Shevelov G. Y. Prehistory of Slavic. — Heidelberg: Carl Winter, Universitätsvelag, 1964. — С. 100.
  56. Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 165. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0.
  57. Супрун А. Е., Калюта А. М. Введение в славянскую филологию. — Мн.: Вышэйшая школа, 1981. — С. 25.
  58. Vaillant A. Grammaire comparée des langues slaves. — Lyon — Paris, 1950. — С. 55.
  59. Vermeer W. 24 // On the status of the earliest Russian isogloss: four untenable and three questionable reasons for separating the progressive and the second regressive palatalization of Common Slavic. — Russian Linguistics. — С. 23-24.
  60. Sussex, Roland; Cubberley, Paul. The Slavic Languages. — New York: Cambridge University Press, 2011. — С. 151. — ISBN 978-0-511-24204-5.
  61. Kapović, Mate. 51 // Razvoj hrvatske akcentuacije. — Filologija. — Zagreb: Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti, 2008. — С. 2.
  62. 62,0 62,1 62,2 Kapović, Mate. 51 // Razvoj hrvatske akcentuacije. — Filologija. — Zagreb: Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti, 2008. — С. 3.
  63. Schenker, Alexander M. Proto-Slavonic / Comrie, Bernard; Corbett, Greville. G. — The Slavonic Languages. — London: Routledge, 2002. — С. 75. — ISBN 0-415-28078-8.
  64. Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 35-36. — ISBN 5-484-00328-8.
  65. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 248. — ISBN 8-301-14720-2.
  66. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 250. — ISBN 8-301-14720-2.
  67. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 84. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  68. 68,0 68,1 68,2 68,3 68,4 68,5 Bičovský J. Vademecum starými indoeuvropskými jazyky. — Praha: Nakladatelství Univerzity Karlovy, 2009. — С. 222. — ISBN 978-80-7308-287-1.
  69. Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 86-92.
  70. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 160. — ISBN 8-301-14542-0, 978-83-0114-542-2.
  71. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 270-271. — ISBN 8-301-14720-2.
  72. Shenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages. — Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 91. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  73. Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 117-118.
  74. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 272-273. — ISBN 8-301-14720-2.
  75. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 169. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2.
  76. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 277-278.
  77. 77,0 77,1 Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 119.
  78. 78,0 78,1 Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 182. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2.
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 79,5 Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 92. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  80. 80,0 80,1 Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 284. — ISBN 8-301-14720-2.
  81. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 283. — ISBN 8-301-14720-2.
  82. 82,0 82,1 82,2 82,3 Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 285. — ISBN 8-301-14720-2.
  83. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 183. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2.
  84. 84,0 84,1 Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 184. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2.
  85. 85,0 85,1 85,2 Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 294. — ISBN 83-01-14720-2.
  86. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 292-293. — ISBN 83-01-14720-2.
  87. Эдельман Д. И. Иранские и славянские языки: исторические отношения. — Восточная литература, 2002. — С. 105.
  88. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 295-296. — ISBN 83-01-14720-2.
  89. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 295. — ISBN 83-01-14720-2.
  90. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964-1973. — Т. 3. — С. 140-141.
  91. Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 2005. — Т. 32. — С. 89-90.
  92. Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / уклад. І. І. Лучыц-Федарэц [і інш.]; рэд. Г. А. Цыхун. — Мн.: Бел. навука. — Т. 3. — С. 118.
  93. Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005. — С. 390-391. — ISBN 978-83-08-04191-8.
  94. Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005. — С. 405-406. — ISBN 978-83-08-04191-8.
  95. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 287. — ISBN 83-01-14720-2.
  96. Мейе А. Общеславянский язык. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 353.
  97. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 142.
  98. 98,0 98,1 J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European culture. — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — С. 456. — ISBN 9781884964985.
  99. Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 1987. — Т. 13. — С. 248.
  100. Мейе А. Общеславянский язык. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 356.
  101. 101,0 101,1 Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 143.
  102. Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 1977. — Т. 4. — С. 177-178.
  103. Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005. — С. 87. — ISBN 978-83-08-04191-8.
  104. Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 1977. — Т. 4. — С. 173-174.
  105. Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 82-84. — ISBN 5-484-00328-8.
  106. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 190. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2.
  107. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 301. — ISBN 8-301-14720-2.
  108. 108,0 108,1 Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 103.
  109. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 301-302. — ISBN 8-301-14720-2.
  110. Мейе А. Общеславянский язык / Пер. с франц. и примеч. П. С. Кузнецова; под ред. С. Б. Бернштейна; предисл. Р. И. Аванесова и П. С. Кузнецова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 167.
  111. Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 100-107.
  112. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 96. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  113. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 311-312. — ISBN 8-301-14720-2.
  114. Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 103-106. — ISBN 5-484-00328-8.
  115. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 98. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  116. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 315. — ISBN 8-301-14720-2.
  117. Мейе А. Общеславянский язык / Пер. с франц. и примеч. П. С. Кузнецова; под ред. С. Б. Бернштейна; предисл. Р. И. Аванесова и П. С. Кузнецова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 218.
  118. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 232. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2.
  119. Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 128-132. — ISBN 5-484-00328-8.
  120. 120,0 120,1 Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 107.
  121. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 103. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  122. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 318. — ISBN 8-301-14720-2.
  123. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 320. — ISBN 8-301-14720-2.
  124. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 192. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2.
  125. 125,0 125,1 Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 108.
  126. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 325-326. — ISBN 8-301-14720-2.
  127. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 303. — ISBN 8-301-14720-2.
  128. Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa, 2005. — С. 197. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2.
  129. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 326-327. — ISBN 83-01-14720-2.
  130. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 327-328. — ISBN 8-301-14720-2.
  131. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 332. — ISBN 8-301-14720-2.
  132. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 328-329. — ISBN 8-301-14720-2.
  133. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 105-106. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  134. 134,0 134,1 Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 330. — ISBN 83-01-14720-2.
  135. 135,0 135,1 Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 106. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  136. Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 105. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  137. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 331. — ISBN 83-01-14720-2.
  138. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 331-332. — ISBN 83-01-14720-2.
  139. Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 122.
  140. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 259. — ISBN 83-01-14720-2.
  141. Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 258. — ISBN 83-01-14720-2.
  142. Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / уклад. І. І. Лучыц-Федарэц [і інш.]; рэд. Г. А. Цыхун. — Мн.: Беларуская навука. — Т. 3. — С. 132.
  143. Derksen, Rick. 4 // Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon. — Indo-European Etymological Dictionary Series. — Leiden: Brill, 2008. — С. 8.
  144. Stang, C. S. 3 // Slavonic accentuation. — Historisk-Filosofisk Klasse, Skrifter utgitt av Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo. — Oslo: Universitetsforlaget, 1957. — Т. ІІ.
  145. Kortlandt, Frederik. 22 // From Proto-Indo-European to Slavic. — Journal of Indo-European Studies. — 1994.
  146. Kortlandt, Frederik. Rise and development of Slavic accentual paradigms. — Baltische und slavische Prosodie. — Frankfurt am Main: Peter Lang, 2011.
  147. Verweij, Arno. 2 // Quantity Patterns of Substantives in Czech and Slovak. — Dutch Contributions to the Eleventh International Congress of Slavists, Bratislava, Studies in Slavic and General Linguistics. — Editions Rodopi B.V, 1994.
  148. Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 91-101. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-21-106130-6, 5-02-033904-0.
  149. Журавлёв А. Ф. Научная школа «Славянская этимология» (Москва). Доклад. — Международная конференция «Русский мир и славянство. Писменность, словари, энциклопедии» (в память академика О. Н. Трубачева), проведенная в Москве 22-23 октября 2010. — М.: Российская государственная библиотека, 2010.
  150. Лер-Сплавинский Т. Польский язык / Пер. со 2-го польск. изд. И. Х. Дворецкого; Под ред. С. С. Высотского. — М.: Издательство иностранной литературы, 1954. — С. 64.
  151. Селищев А. М. Славянское языкознание. Западнославянские языки. — М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР, 1941. — С. 11-14.
  152. Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 31-36.
  153. Вимер. Б. Судьбы балто-славянских гипотез и сегодняшняя контактная лингвистика. — Ареальное и генетическое в структуре славянских языков. Материалы круглого стола. — М., 2007. — С. 31.
  154. Топоров В. Н. Балтийские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990. — С. 64.
  155. Дини П. У. Балтийские языки / Под редакцией В. Н. Топорова. — М.: ОГИ, 2002. — 544 с. — ISBN 5-94282-046-5.
  156. Бирнбаум Х. О двух направлениях в языковом развитии // Вопросы языкознания. — 1985. — № 2.
  157. Дини П. У. Балтийские языки / Под редакцией В. Н. Топорова. — М.: ОГИ, 2002. — С. 164. — 544 с. — ISBN 5-94282-046-5.
  158. Лаучюте Ю.-С. А. О методике балто-славянских исследований // Славяне. Этногенез и этническая история. — Л.: Издательство Ленинградского университета, 1989.
  159. Klimas A. Baltic and Slavic revisited // Lituanus. — 1973. — В. 19. — № 1.
  160. Трубачёв О. Н. Этногенез и культура древнейших славян: Лингвистические исследования. — М.: Наука, 2003. — 489 с. — ISBN 5-02-032661-5.
  161. Georgiev, Vladimir. Introduction to the History of the Indo-European Languages. — Sofia: Publishing House of the Bulgarian Academy of Sciences, 1981. — С. 297.
  162. Мэллори Дж. П. Индоевропейские прародины // Вестник древней истории. — М.: 1997. — № 1.
  163. Adrados F. Die räumliche und zeitliche Differenzierung des Indoeuropäischen im Lichte der Vor- und Frühgeschichte // Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft. — 1982. — № 27.
  164. Hamp E. P. The Pre-Indo-European Language of Northern (Central) Europe / ed. by T. L. Markey, J. A. C. Greppin. — When Worlds Collide. — Karoma: Ann Arbor, 1990. — С. 293-309.
  165. Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета, 1984. — 1328 с.
  166. Ильинский Г. А. Взгляд на общий ход изучения праславянского языка // Вопросы языкознания. — 1962. — № 5. — С. 124-125.
  167. Ильинский Г. А. Взгляд на общий ход изучения праславянского языка // Вопросы языкознания. — 1962. — № 5. — С. 126.
  168. Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 115. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0.

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Крыніцы

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Bethin, Christina Yurkiw. Slavic Prosody: Language Change and Phonological Theory. — Cambridge University Press, 1998. — ISBN 0-521-59148-1.
  • Bräuer, Herbert. Slavische Sprachwissenschaft, I: Einleitung, Lautlehre. — Berlin: Walter de Gruyter & Co, 1961. — С. 69-71, 89-90, 99, 138-140.
  • Curta, Florin. 31 // The Slavic Lingua Franca. Linguistic Notes of an Archaeologist Turned Historian. — East Central Europe/L'Europe du Centre-Est, 2004. — Т. 1. — С. 125-148.
  • Holzer, Georg. Glasovni razvoj hrvatskoga jezika. — Zagreb: Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje, 2011. — ISBN 978-953-6637-46-1.
  • Kiparsky, Valentin. Russische Historische Grammatik. — 1963, 1967, 1675. — Т. 1-3.
  • Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 196. — (Spisy Univerzity J.E. Purkyně v Brně, Filozofická fakulta, č. 266).
  • Lehr-Spławiński, Tadeusz. Z dziejów języka prasłowiańskiego (Urywek z większej całości). — Езиковедски Изследвания В Чест На Академик Стефан Младенов. — София, 1957.
  • Matasović, Ranko. Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. — Zagreb: Matica hrvatska, 2008. — ISBN 978-953-150-840-7.
  • Milan Mihaljević. Slavenska poredbena gramatika, 1. dio, Uvod i fonologija. — Zagreb: Školska knjiga, 2002. — ISBN 953-0-30225-8.
  • Moszyński, Leszek. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: PWN, 1984.
  • Samilov, Michael. The phoneme jat' in Slavic. — The Hague: Mouton.
  • Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / ed. Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5.
  • Shevelov G. Y. A Prehistory of Slavic: the Historical Phonology of Common Slavic. — Heidelberg: Carl Winter, Universitätsvelag, 1964. — 662 с.
  • Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — 264 с. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2.
  • Sussex, Roland; Cubberley, Paul. The Slavic Languages. — Cambridge University Press, 2006. — ISBN 9780521223157.
  • Vaillant, André. Grammaire comparée des langues slaves. — Lyon—Paris: IAC, 1950. — Т. t.I: Phonétique. — С. 113-117.
  • Van Wijk, Nikolaas. Les langues slaves: de l'unité à la pluralité. — Janua linguarum, series minor (2nd ed.). — 's-Gravenhage: Mouton, 1956.
  • Адливанкин С. Ю., Фролова И. А. История праславянской фонетики: поздний период : учебное пособие по спецкурсу. — Пермский гос. университет им. А.М. Горького, 1978. — 100 с.
  • Белиђ А. Најмлађа (Трећа) Промена Задњенепчаних Сугласника k, g и h у Прасловенском Језику. — Јужнословенски Филолог. — 1921. — Т. ІІ. — С. 18-39.
  • Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — 352 с. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0.
  • Дыбо В. А. О реконструкции ударения в праславянском глаголе // Вопросы славянского языкознания. — № 6.
  • Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — 152 с. — ISBN 5-484-00328-8.
  • Маслова В. А. Истоки праславянской фонологии: Учебное пособие. — М.: Прогресс-Традиция, 2004. — 480 с. — ISBN 5-89826-201-6.
  • Мейе А. Общеславянский язык / Пер. с франц. и примеч. П. С. Кузнецова; под ред. С. Б. Бернштейна; предисл. Р. И. Аванесова и П. С. Кузнецова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — 492 с.
  • Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / уклад. І. І. Лучыц-Федарэц [і інш.]; рэд. Г. А. Цыхун. — Мн.: Беларуская навука. — Т. 1-11.

Вонкавыя спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Абраны артыкул